روابط مذهبی میان بغداد و تهران در قرن گذشته دستخوش تغییرات بنیادین شده است؛ از دوره‌ای که زیارت عتبات مقدسه به عنوان "خیانت" تلقی می‌شد تا امروز که سالانه میلیون‌ها نفر بدون ویزا بین دو کشور تردد می‌کنند.

دوران بعث؛ مذهب به مثابه تهدید

بین سال‌های ۱۹۶۸ تا ۲۰۰۳، قدرت سیاسی در عراق در دست نخبگان عرب سنی بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹، رژیم بعث، قدرت جدید تهران را به عنوان یک تهدید مذهبی می‌دید. صدام حسین معتقد بود ایران قصد دارد انقلاب خود را به عراق صادر کرده و اکثریت شیعه را علیه حکومت او تحریک کند؛ موضوعی که منجر به شعله‌ور شدن جنگ ۸ ساله شد.

گسست اجتماعی و ممنوعیت زائران

در دوران بعث، روابط مذهبی میان شیعیان عراق و ایران به عنوان "خیانت" نگریسته می‌شد. رژیم، احزاب شیعه مانند "الدعوه" را ممنوع کرد و سفر شهروندان ایرانی به اماکن مقدس در نجف و کربلا را ممنوع ساخت. این اقدامات منجر به ایجاد یک گسست بزرگ مذهبی و اجتماعی میان دو کشور شد که برای چندین دهه ادامه یافت.

چرخش ۱۸۰ درجه‌ای پس از ۲۰۰۳

پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳، معادلات روابط به‌طور کامل تغییر کرد. احزاب و رهبران شیعه عراقی که پیش‌تر در ایران پناهنده بودند، به حاکمان جدید عراق تبدیل شدند. این امر راه را برای تهران هموار کرد تا نفوذی بی‌سابقه در عراق ایجاد کند؛ نفوذی که در سال ۲۰۱۴ و در جریان جنگ با داعش، به دلیل حمایت نظامی ایران از حشد شعبی به اوج خود رسید.

نفوذ کنونی و وابستگی اقتصادی

در حال حاضر، سالانه میلیون‌ها زائر ایرانی بدون ویزا برای شرکت در مراسم مذهبی وارد عراق می‌شوند. از نظر اقتصادی نیز، عراق به یکی از بزرگترین بازارهای کالاهای ایرانی تبدیل شده و برای تأمین گاز و برق به تهران وابسته است. این نزدیکی باعث شده است، که مخالفان داخلی و خارجی، دولت فعلی عراق را "پیوست سیاسی" ایران بنامند، هرچند بغداد همواره بر استقلال تصمیم‌گیری‌های خود تأکید می‌کند.

شکاف داخلی در بدنه شیعیان

از نظر رویکرد مذهبی-سیاسی، شیعیان عراق اکنون به دو بخش اصلی تقسیم شده‌اند. گروهی که به "شیعه ولایی" معروف هستند و پیرو مکتب ولایت فقیه و آیت‌الله علی خامنه‌ای محسوب می‌شوند؛ و گروه دیگر که به "شیعه نجفی یا ملی" مشهورند که از پیروان آیت‌الله علی سیستانی بوده و بر هویت ملی عراق و استقلال نهادهای مذهبی نجف تأکید دارند.