خلاصه خبر:

• ناری از شاعران برجسته شعر کلاسیک کورد بود که سال ۱۸۷۴ در منطقه مریوان در شرق کوردستان به دنیا آمد و سال ۱۹۴۳ درگذشت.
• شعر او مضامین عاشقانه، عرفانی، دینی، اجتماعی و مرتبط با سرزمین را دربر می‌گیرد.
• زبان شعری او کلاسیک، فشرده و متأثر از ادبیات فارسی و عربی و تلمیحات قرآنی است.
• «دیوان ناری» سال ۱۹۳۴ منتشر شد و نسخه ثبت‌شده آن شامل ۱۱۳ شعر است.

ناری، با نام ملا کاکه حمه بیلو، از چهره‌های برجسته شعر کلاسیک کورد است که در کنار فعالیت‌های دینی، مجموعه‌ای متنوع از اشعار عاشقانه، عرفانی، دینی و انتقادی از خود به جا گذاشت. شعر او از یک سو به سنت ادبی کلاسیک تکیه دارد و از سوی دیگر، بازتابی از جهان فکری و اجتماعی زمانه اوست.

از آموزش دینی تا شاعری

ناری آموزش را نزد پدرش آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی و ادامه طلبگی به شهرهایی از جمله سنندج، پنجوین، سلیمانیه، رواندز، اربیل و وان رفت. او پیرو طریقت قادری بود و بعدها به‌عنوان ملا فعالیت کرد.

ارتباط او با شخصیت‌هایی مانند طاهر بگ جاف و شیخ محمود حفید نیز بخشی از فضای فکری و اجتماعی زندگی او بود. در دیوان ناری، اشعاری خطاب به شخصیت‌های دینی و اجتماعی معاصر او نیز دیده می‌شود.

عشق و عرفان در شعر ناری

یکی از ویژگی‌های شعر ناری، درهم‌تنیدگی زبان عاشقانه با مفاهیم عرفانی است. مانند بسیاری از شاعران عارف کورد، عناصری مانند زلف، لب، چشم، گل و بلبل در شعر او گاه فراتر از توصیف ظاهری معشوق، معنای معنوی پیدا می‌کنند.

ناری می‌سراید:

مەستی عیشقم، پێم مەڵێ مەستی مەیە             عاشقی بێدار و سەرمەستی شەراب

(مست عشق توأم، مگو مست شرابم؛ عاشقی بیدارم و سرمست شراب.)

در این بیت، «مستی عشق» در برابر «مستی شراب» قرار می‌گیرد. شراب می‌تواند نمادی از شور و سرمستی عشق باشد و تعبیر «عاشقی بیدار» نیز نشان می‌دهد این سرمستی با بی‌خبری همراه نیست.

در بیتی دیگر می‌گوید:

میم دەمی و ئەلف بینی، چیمە زوڵفی عەنبەری          تا وەزیفەم بێ لە ڕوویا، بەندەفرمانم ئەکا

(لبش چون «میم» و بینی‌اش چون «الف» است؛ زلف عنبری او مرا چنان مجذوب کرده که تا تصویر او پیش چشمم باشد، بنده و فرمانبردار او هستم.)

این بیت نمونه‌ای از زبان فشرده و صنعت‌پرداز ناری است که در آن با نام و شکل حروف و ویژگی‌های چهره معشوق بازی ادبی می‌کند.

قرآن، معراج و ارادت به خاندان پیامبر (ص)

مضامین دینی نیز جایگاه مهمی در شعر ناری دارند. ارجاع به قرآن، داستان پیامبران، معراج و شخصیت‌های دینی در شماری از سروده‌های او دیده می‌شود. برای نمونه:

ئایەتی میعراجی پایەی قابەقەوسەینت عەجەب       وەسفی ئیعزازت لە تەختی نازی «أو أدنى» دەکا

(شگفتا از آیه معراج و مقام «قاب قوسین» تو. «أو أدنى» از جایگاه بلند و عزت تو سخن می‌گوید.)

ناری در این بیت با استفاده از تعبیرهای قرآنی «قاب قوسین» و «أو أدنى» به معراج پیامبر اسلام و مقام او اشاره می‌کند.

او همچنین در اشعاری به واقعه کربلا اشاره کرده است:

یەقینم وایە توشنەی خوێنی ئەولادی موحەممەد بوو      کە قەت خۆفێ لە هەنگامەی خرۆشی کەربەلا ناکا

(یقین دارم تشنه خون فرزندان محمد بود؛ آن‌که هرگز در هنگامه خروش کربلا هراسی به خود راه نداد.)

این مضامین در کنار پیشینه دینی ناری و پیوند او با طریقت قادری، جایگاه فرهنگ اسلامی و ادبیات دینی را در شعر او نشان می‌دهد.

زبانی کلاسیک و سرشار از تلمیح

ناری در شعر خود از وزن عروضی و الگوهای منظم قافیه بهره گرفته و به موسیقی واژه‌ها و جناس توجه داشته است. واژگان و ترکیبات فارسی و عربی نیز در شعر او فراوان‌اند.

استفاده از تلمیحات قرآنی، داستان‌های پیامبران، شخصیت‌های دینی و عناصر ادبیات کلاسیک، باعث شده برخی اشعار او برای مخاطب امروز نیازمند آشنایی با زمینه‌های ادبی و دینی باشد.

وطن و نقد جامعه

در کنار عشق و عرفان، در دیوان ناری اشعاری با اشاره به وطن، سلیمانیه و عراق نیز دیده می‌شود. عنوان‌هایی مانند «ئەی خاکی وەتەن بۆ چی نەما شێوەیی پارت» نیز نشان‌دهنده حضور مفهوم وطن در بخشی از کارنامه اوست.

ناری در برخی اشعار خود همچنین با لحنی صریح به ریا، جهل، وعظ بی‌ثمر و سوءاستفاده از جایگاه دینی اعتراض می‌کند. در شعر «مەلا باقر»، این لحن به هجو و انتقاد مستقیم نزدیک می‌شود:

بە تەنیا تف لەنێو دەم کردن و قەنداو دەرخستن

خەڵک ڕووت کات و پارووی زل لە سەدری و گۆشتی شەک بادا

این بیت طعنه می‌زند به کسی با نمایش و تظاهر، مردم را فریب می‌دهد و از مال و توان آنان بهره می‌کشد.

او در همین شعر درباره وعظ بی‌ثمر نیز می‌سراید:

ئەمین المیللە بۆ چی وەعزی پووچ و بێ سەمەر دادا

(ای امین‌المله، چرا موعظه‌های پوچ و بی‌ثمر می‌کنی؟)

این بخش از آثار ناری نشان می‌دهد که شعر او تنها به عشق و عرفان محدود نبوده و گاه به نقد رفتارهای اجتماعی و مذهبی پیرامونش نیز پرداخته است.

«دیوان ناری»، میراث مکتوب شاعر

«دیوان ناری» سال ۱۹۳۴ منتشر شد. نسخه ثبت‌شده آن در وژین‌بوکس شامل ۱۱۳ شعر است و برای اشعار، اطلاعات مربوط به وزن نیز ثبت شده است. در این مجموعه، غزل‌های عاشقانه و عرفانی، اشعار دینی، سروده‌های خطاب به شخصیت‌های معاصر، اشعار مرتبط با سرزمین و نمونه‌های انتقادی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

تنوع این مجموعه نشان می‌دهد که ناری از ظرفیت‌های شعر کلاسیک کورد برای بیان عشق، عرفان، مفاهیم دینی، توجه به سرزمین و نقد برخی رفتارهای اجتماعی و مذهبی بهره گرفته است؛ ویژگی‌ای که جایگاه او را در شعر کلاسیک کورد برجسته می‌کند.

لینک مرتبط:

شاعران کورد در ستایش پیامبر رحمت(ص)