ملکه مارها؛ افسانهای پیوندخورده با راز و خیانت
خلاصه خبر
- ملکه مارها (شاماران) از شناختهشدهترین چهرههای اسطورهای در فرهنگ کوردی است.
- این شخصیت با خرد، دانش پنهان، درمان، حفاظت، باروری و برکت پیوند دارد.
- روایت شاماران در فرهنگهای کوردی، ایرانی و آناتولیایی با نسخههای متفاوت بازگو شده است.
- مضمون خیانت، قدرت و فداکاری در پژوهشهای معاصر درباره این افسانه نیز مورد توجه قرار گرفته است.
شاماران، شخصیت نیمهزن و نیمهمار، در فرهنگ کوردی فراتر از یک چهره افسانهای است و به یکی از نمادهای ماندگار هنر و فرهنگ عامه تبدیل شده است. او در روایتها نماد خرد، دانش پنهان و حفاظت است و تصویرش در فرش و گلیم، گلدوزی، زیورآلات، ظروف و تزئینات خانههای مناطق کوردنشین دیده میشود.
داستان جمساب و راز شاماران
در یکی از روایتهای کوردی، جمساب پس از خیانت همراهانش در غاری گرفتار میشود و به جهان زیرزمینی ماران راه مییابد؛ جایی که شاماران، ملکه ماران، به او پناه میدهد. شاماران پس از سالها به او اجازه بازگشت میدهد، مشروط بر اینکه محل زندگی ماران را فاش نکند.
اما زمانی که حاکم بیمار میشود و گوشت شاماران درمان بیماری او دانسته میشود، جمساب راز محل زندگی او را فاش میکند و شاماران قربانی میشود. پایان داستان در نسخههای مختلف متفاوت است.
از افسانه تا خوانش اجتماعی
توالی داستان، از خیانت دوستان جمساب تا خیانت او به شاماران، یکی از مهمترین عناصر این روایت است. پژوهش تطبیقی دانشگاه ماردین آرتوکلو درباره نسخههای کوردی، ترکی و ایرانی شاماران نیز مضامینی چون خیانت، فداکاری، قدرت و دانش را بررسی کرده و این افسانه را بستری برای مطالعه الگوهای اجتماعی و سیاسی تکرارشونده دانسته است.
در برخی تفسیرهای اسطورهشناختی، شاماران نماد دانش، طبیعت، سرزمین یا یک الگوی زنانه و کهن دانسته شده است. دیلشا دنیز، انسانشناس کورد، نیز در کتاب «شاماران: مادر جاودان نوسنگی، عشق و کوردها» او را در پیوند با میراث زاگرس، فرهنگ کوردی و مفهوم «مادرزمین» بررسی کرده است.
پژوهشهای تطبیقی همچنین میان شاماران و روایتهایی مانند «یملیخا، ملکه ماران» در سنت هزار و یک شب و جاماسبنامه شباهتهایی یافتهاند. در برخی نسخهها نیز نام جمساب به شکلهای جمشَب و جاماسب آمده است.
مار نیز در اسطورههای کهن خاورمیانه همواره نماد شر نبوده و در برخی سنتها با درمان، خرد، باروری، جهان زیرزمینی، مرگ و تولد دوباره ارتباط داشته است.
۲ ساعت پیش