تاجیکستان روز «فَلَک» را گرامی می‌دارد
خلاصه خبر
- جشنواره سراسری خوانندگان فلک با عنوان «صدای دل» امروز، ۱۰ اکتبر، در فیلارمونی دولتی تاجیکستان به نام اکاشریف جورایف برگزار می‌شود.
- روز فلک از سال ۲۰۰۷، بر اساس فرمان رئیس‌جمهوری تاجیکستان، هر سال در این تاریخ گرامی داشته می‌شود.
- موسیقی فلک در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۱ در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.
- دولت تاجیکستان برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۸ برنامه‌ای برای توسعه فلک، شش‌مقام و شیوه سنتی آموزش استادـ‌شاگرد تصویب کرده است.
تاجیکستان امروز، ۱۰ اکتبر، روز موسیقی سنتی فلک را با برگزاری جشنواره سراسری «صدای دل» گرامی می‌دارد. این موسیقی که ریشه در سنت‌های شفاهی مردم تاجیک دارد، در طول قرن‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسیده است.
فلک، موسیقی روایتگر دردها و آرزوهای مردم
فلک از گونه‌های موسیقی سنتی و حرفه‌ای تاجیکستان است که در آن احساسات، راز و نیاز، رنج‌ها و آرزوهای مردم در قالب آواز بیان می‌شود. این سبک به‌ویژه با فرهنگ جوامع کوهستانی تاجیکستان پیوند دارد و واژه فلک در آن با مفاهیمی مانند آسمان، سرنوشت و جهان ارتباط پیدا می‌کند.
بر اساس توضیحات یونسکو، آوازهای فلک اغلب به موضوعاتی مانند عشق، درد، رنج، دوری از وطن و امید به دیدار دوباره عزیزان می‌پردازند. این موسیقی را زنان و مردان به‌صورت تک‌خوانی، بدون ساز یا با همراهی سازهای سنتی اجرا می‌کنند. در برخی اجراها نیز گروه‌های موسیقی و رقص حضور دارند.
فلک تنها به صحنه‌های رسمی و جشنواره‌ها محدود نیست؛ این موسیقی در مراسم، گردهمایی‌های اجتماعی و حتی هنگام کار در مزارع و نگهداری از دام در مناطق کوهستانی نیز اجرا می‌شود. انتقال آن در خانواده‌ها و از طریق آموزش رسمی، از عوامل اصلی حفظ این سنت موسیقایی بوده است.
میراثی که با شیوه استادـ‌شاگرد حفظ شده است
با گذشت زمان، آموزش فلک در قالب مکتب‌های هنری خانوادگی گسترش یافت. این مکتب‌ها با تکیه بر روش سنتی استادـ‌شاگرد، نقش مهمی در حفظ شیوه‌های اجرایی و انتقال این هنر به نسل‌های بعد ایفا کردند. در قرن بیستم نیز برخی از این سنت‌ها در قالب گروه‌های خانوادگی ادامه یافتند.
از چهره‌های شناخته‌شده این سبک می‌توان به اکاشریف جورایف، اودینا هاشم، عبدالله نظری، فیض‌علی حسن‌اف، دولت‌مند خال‌اف، دونا بهرام، گل‌چهره صادق‌اوا و صاحبه دولت‌شووا اشاره کرد. این هنرمندان در حفظ، گسترش و معرفی موسیقی فلک در تاجیکستان و خارج از این کشور نقش داشته‌اند.
در میان خوانندگان و هنرمندان نسل‌های بعد نیز نام‌هایی مانند باباخلیل اودینایف، هاشم قاسم‌اف، مخدوم شکور، رجب‌محمد خال‌اف، محمدسفر مرادوف، جمعه‌خان صفروف، رحمت‌الله هاشم‌اف، ناصر صفروف و دلاور صوفی‌یف دیده می‌شود. اودینا هاشم، گل‌چهره صادق‌اوا، دولت‌مند خال‌اف و فیض‌علی حسن‌اف نیز از جمله هنرمندانی هستند که در دوره‌های مختلف به تداوم و گسترش این سبک کمک کرده‌اند.
امروزه خوانندگان جدید فلک در ادامه همین سنت فعالیت می‌کنند و انتقال تجربه از استاد به شاگرد همچنان یکی از روش‌های مهم آموزش این هنر به شمار می‌رود.
از تأسیس گروه فلک تا ثبت در یونسکو
در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۹، گروه موسیقی «فلک» به رهبری دولت‌مند خال‌اف در شهر کولاب تأسیس شد. این گروه در ۱۶ نوامبر ۲۰۰۱ عنوان دولتی دریافت کرد و فعالیت آن در چارچوب کمیته تلویزیون و رادیوی دولت تاجیکستان ادامه یافت.
روز فلک نیز با فرمان امامعلی رحمان، رئیس‌جمهوری تاجیکستان، در ۸ اوت ۲۰۰۷ تعیین شد تا این مناسبت هر سال در ۱۰ اکتبر در سراسر کشور گرامی داشته شود.
در ادامه تلاش‌ها برای معرفی بین‌المللی این موسیقی، فلک در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۱، در شانزدهمین نشست کمیته بین‌دولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد.
یونسکو فلک را یکی از عناصر هویت فرهنگی جوامع کوهستانی تاجیکستان معرفی کرده است. این ثبت بین‌المللی، اهمیت حفاظت از شیوه‌های سنتی اجرا و آموزش و مشارکت جوامع محلی در تداوم این هنر را برجسته می‌کند.
برنامه دولتی برای توسعه فلک و شش‌مقام
دولت تاجیکستان در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۳ برنامه دولتی توسعه هنر شش‌مقام، فلک و مکتب سنتی استادـ‌شاگرد را برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۸ تصویب کرد.
هدف این برنامه، حفاظت از میراث موسیقایی تاجیکستان، گسترش آموزش سنتی و تقویت جایگاه موسیقی بومی در جامعه معاصر است. این طرح همچنین در چهارچوب اهداف فرهنگی راهبرد ملی توسعه تاجیکستان تا سال ۲۰۳۰ تدوین شده است.
امامعلی رحمان درباره این هنر گفته است: «فلک، هم از نظر گستره و هم از نظر ارزش و اهمیت هنری، از برجسته‌ترین میراث‌های موسیقایی ماست؛ میراثی که به‌حق آن را موسیقی آزاد از نظر شکل، تجسم روح آزاد و آرزوهای مردم تاجیک می‌نامیم.»
روایت تاریخی فلک و ابهام‌های موجود
در گزارش خبرگزاری ملی تاجیکستان «خاور»، روایتی تاریخی به فخرالدین مروی، دانشمند منسوب به اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم میلادی، نسبت داده شده است. بر اساس این روایت، آوازهای کوهستانی در خراسان رواج یافتند و سرودهای منسوب به یتیم ختلانی با نام‌هایی مانند «فراق‌نامه یوسف»، «هجر یعقوب کنعان»، «ناله ملکوت»، «ندای خاکیان»، «فریاد جان» و «رازهای ناگفته» در میان مردم باقی ماندند.
خبرگزاری ملی تاجیکستان (خاور ) این روایت را از نخستین منابع مربوط به فلک‌خوانی تاجیکان معرفی می‌کند.
اطلاعات بیشتر
فلک در سال ۲۰۱۵ در چهارچوب عنوانی با نام «GLOBAL RATING NOMI-NATION» (نامزدی در رتبه‌بندی جهانی) مورد تقدیر قرار گرفته است.
فلک در کنار شش‌مقام از گونه‌های مهم موسیقی سنتی تاجیکستان است. تداوم این میراث به فعالیت هنرمندان، آموزش نسل‌های جوان، حمایت نهادهای فرهنگی و حفظ شیوه‌های سنتی اجرا وابسته است.
۵۰ دقیقه پیش