خلاصه خبر

• بیستمین سالگرد درگذشت احمد هردی، شاعر و نویسنده برجسته کورد، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ است.

• او در سال ۱۹۲۲ در سلیمانیه متولد شد و مجموعه شعر «راز تنهایی» (Razi Tanyayi) را در سال ۱۹۵۷ منتشر کرد.

• عشق، تنهایی، ناامیدی و رنج‌های سیاسی و اجتماعی جامعه کورد از مضامین بررسی‌شده در شعر او هستند؛ شماری از سروده‌هایش نیز به ترانه تبدیل شده‌اند.

• هردی در کنار فعالیت ادبی و سیاسی، درباره وزن و قافیه در شعر کوردی پژوهش کرد؛ این تحقیق در سال ۲۰۰۴ منتشر شد.

احمد هردی از چهره‌های اثرگذار شعر معاصر کوردی بود که زندگی‌اش با آموزش، فعالیت سیاسی، زندان و آوارگی گره خورد. او در شعرهایش به تجربه‌های عاطفی و رنج‌های فردی پرداخت و در کنار آن، به بررسی ساختار و موسیقی شعر کوردی نیز توجه داشت.

از نوجوانی تا انتشار «راز تنهایی»

احمد حسن عزیز، مشهور به احمد هردی، در سال ۱۹۲۲ در سلیمانیه متولد شد. او در خانواده‌ای فرهنگی پرورش یافت و با شعر کلاسیک کوردی، فارسی و عربی آشنایی داشت؛ آشنایی‌ای که در شناخت زمینه ادبی آثارش اهمیت دارد.

او در سال ۱۹۳۸ شعری سرود که بازتاب گسترده‌ای یافت و از آن زمان تخلص «هردی» را برای خود برگزید. با توجه به اینکه روز و ماه تولدش در منابع بررسی‌شده مشخص نیست، سن دقیق او هنگام سرودن آن شعر را نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد.

هردی در سال ۱۹۴۱ تدریس در دبستان را آغاز کرد. در اواخر دهه ۱۹۴۰، به‌دلیل مواضع سیاسی خود از کار برکنار شد و در سال‌های بعد زندان و تبعید را تجربه کرد.

او در سال ۱۹۵۷ نخستین مجموعه شعر خود را با عنوان «راز تنهایی» (ڕازی تەنیایی) منتشر کرد. این مجموعه در سال ۱۹۸۴ نیز تجدید چاپ شد و نسخه دیجیتال آن اکنون در پایگاه وژین‌بوکس در دسترس است.

عشق، تنهایی و رنج در شعر هردی

از شعرهای شناخته‌شده هردی می‌توان به «ئەی دیدە پەری» (ای دیده پری)، «چەپکە گوڵێک بۆ ست فاتمە» (دسته‌گلی برای ست فاتمه)، «تەپڵی بەتاڵ» (طبل توخالی) و «پەیامی یار» (پیام یار) اشاره کرد. در فهرست مجموعه «راز تنهایی» همچنین عنوان‌هایی مانند «فەلسەفەی دڵداری» (فلسفه عشق)، «شۆڕشی نائومێدی» (انقلاب ناامیدی)، «دڵێکی تێکشکاو» (قلبی شکسته) و «چاوەڕوانیی بێهوودە» (انتظار بیهوده) دیده می‌شوند.

این عنوان‌ها در کنار پژوهش‌های ادبی درباره آثار او، به حضور عشق، ناکامی و ناامیدی در جهان شعری هردی اشاره دارند.

نمونه‌ای از تصویرسازی شاعر

در متن کوردی زندگی‌نامه هردی، ابیاتی با تصویر غنچه‌ای که به‌ناحق پژمرده می‌شود و گلوله‌ای که قلب بی‌گناهی را می‌شکافد، نقل شده است:

بای ئەجەل ھات و لەناو کاو، دەفتەری ژینی دڕیم (باد مرگ آمد و دفتر زندگی‌ام را درید)
تاکوو دوێنێ خونچە بووم ئەمڕۆ بە ناحەق ھەڵوەریم! (تا دیروز غنچه بودم، امروز به‌ناحق پژمردم!)

وەک چۆن برووسکە نەونەمامێ داڕنێ، وەختی چرۆ (همان‌گونه که صاعقه نهالی را هنگام جوانه‌زدن از پا می‌اندازد)
ھات و گوللـەی وێڵ لە ناکاو بێگوناهـ جەرگی بڕیم! (گلوله‌ای سرگردان ناگهان آمد و قلب بی‌گناهم را شکافت!)

در این ابیات، غنچه و نهال می‌توانند نماد زندگی و شکوفایی ناتمام باشند؛ در مقابل، مرگ و گلوله تصویری از نابودی ناگهانی را شکل می‌دهند. تقابل میان جوانه‌زدن و از میان رفتن، فضای تلخی به شعر می‌بخشد.

بدبینی؛ پیوند تجربه شخصی و شرایط جامعه

پژوهش دانشگاهی «علل بدبینی در شعر احمد هردی» (Causes of Pessimism in Ahmad Hardi’s Poetry)نوشته امجد رحمان قادر و سردار احمد گردی، در سال ۲۰۲۵ در مجله دانشگاه کرکوک منتشر شد.

این پژوهش سه زمینه اصلی را در شکل‌گیری بدبینی در شعر هردی بررسی می‌کند: تجربه‌های تلخ و ناگوار، وضعیت سیاسی و ملی و شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه کورد، و ناکامی در عشق. نویسندگان همچنین تأثیر رمانتیسم عربی و جریان‌های ادبی «المهجر» و «آپولو» را بر شکل‌گیری مضامین بدبینانه در آثار او بررسی کرده‌اند.

اهمیت این پژوهش در آن است که شعر هردی را تنها بازتاب احساسات فردی نمی‌داند و ارتباط میان تجربه‌های شخصی شاعر و محیط اجتماعی و تاریخی او را نیز در نظر می‌گیرد.

پژوهش درباره وزن و قافیه در شعر کوردی

فعالیت هردی به سرودن شعر محدود نبود. او در کنار کار ادبی، درباره وزن و قافیه در شعر کوردی نیز پژوهش کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد توجهش به ادبیات، مضمون و احساس را در بر می‌گرفت و به ساختار فنی و موسیقی کلام نیز می‌رسید.

هردی در اوایل دهه ۱۹۹۰ به لندن رفت و پژوهش خود را در زمینه وزن و قافیه ادامه داد. منابع درباره سال دقیق رفتن او به لندن اختلاف دارند و سال‌های ۱۹۹۲ و ۱۹۹۳ ذکر شده‌اند. نتیجه پژوهش او در سال ۲۰۰۴ منتشر شد.

این اثر از جنبه‌ای دیگر نیز اهمیت دارد: هردی تنها درباره شعر نمی‌نوشت، بلکه به بررسی چگونگی شکل‌گیری ساختار و آهنگ شعر کوردی نیز پرداخت. برای ارزیابی دقیق سهم علمی او، بررسی نسخه اصلی این پژوهش و مقایسه آن با مطالعات دیگر درباره وزن و قافیه ضروری است.

زندگی سیاسی

زندگی هردی در دوره‌ای از تحولات سیاسی گسترده در اقلیم کوردستان گذشت. او در سال ۱۹۵۹، همراه شماری از دوستانش، در تأسیس انجمن «کاژیک» (KAJIK) مشارکت کرد و مسئولیت نخستین رهبری آن را بر عهده گرفت.

هردی در سال ۱۹۶۳ به جنبش کوردستان عراق (قیام ایلول) پیوست و در سال ۱۹۶۶ در سردشت به دست ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت ایران در دوره حکومت پهلوی، بازداشت شد. او پس از توافق ۱۱ مارس ۱۹۷۰ به کوردستان عراق بازگشت و در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴ به‌عنوان مدرس در دانشگاه سلیمانیه فعالیت کرد.

با آغاز دوباره جنگ در سال ۱۹۷۴، او بار دیگر با قیام ایلول ارتباط برقرار کرد. پس از شکست این قیام، به ایران رفت و تا سال ۱۹۷۹ در آنجا ماند. بنا بر زندگی‌نامه‌های موجود، تجربه جنگ‌های داخلی و تحولات سیاسی او را به فاصله گرفتن از جریان‌های حزبی و حفظ موضعی مستقل سوق داد.

هردی در سال ۱۹۸۸ بار دیگر به فعالیت‌های جنبش سیاسی کوردها در کوردستان عراق پیوست و مدتی دبیرکلی حزب پاسوک (PASOK) را بر عهده گرفت. او در سال ۱۹۸۹ از این حزب جدا شد و تا قیام کوردستان عراق در مارس ۱۹۹۱ به فعالیت مستقل ادامه داد. این قیام علیه حکومت صدام حسین آغاز شد و به تحولات سیاسی مهمی در کوردستان عراق انجامید.

آوارگی و از دست رفتن بخشی از آثار

هردی پس از رفتن به لندن در اوایل دهه ۱۹۹۰، پژوهش خود درباره وزن و قافیه را ادامه داد. او پس از سقوط حکومت بعث به اقلیم کوردستان بازگشت.

سال‌های طولانی آوارگی باعث شد بخشی از نوشته‌ها و آثار ادبی و هنری او از دست بروند و منتشر نشوند. به همین دلیل آثار باقی‌مانده لزوماً تمام کارنامه ادبی شاعر را در بر نمی‌گیرند.

احمد هردی در ۲۹ اکتبر ۲۰۰۶، در ۸۴سالگی، در خانه خود در سلیمانیه درگذشت. بیستمین سالگرد درگذشت او در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ فرصتی برای بازخوانی آثار و بررسی جایگاهش در ادبیات معاصر کوردی است.

اطلاعات بیشتر

مجموعه «راز تنهایی» در پایگاه دیجیتال وژین‌بوکس به زبان کوردی سورانی در دسترس است. این پایگاه ۲۳ بخش از مجموعه را ثبت کرده و اطلاعات چاپ نخست در سال ۱۹۵۷ و چاپ دوم در سال ۱۹۸۴ را ارائه می‌کند.

پژوهش «علل بدبینی در شعر احمد هردی» نیز در سال ۲۰۲۵ در مجله دانشگاه کرکوک منتشر شده است. مطالعه این پژوهش در کنار خواندن مستقیم شعرهای هردی می‌تواند به درک بهتر مضامین آثار او و نسبت میان تجربه فردی، شرایط اجتماعی و ساختار ادبی شعرش کمک کند.