واشنتن و پەکین لەبەردەم گەورەترین ململانێی ئابووری مێژوودان؛ لە کاتێکدا جیهان چاوەڕێی ئەنجامی لوتکەکەی نێوانیانە، قەیرانی وزە و پێشکەوتنی خێرای ژیری دەستکرد بوونەتە چەکێکی بەهێز بۆ فشارخستنە سەر لایەنی بەرامبەر.

ناهاوسەنگی بازرگانی و "شۆکی چین 20"

ئابووری ئەمریکا و چین نزیکەی 40%ـی کۆی بەرهەمی جیهانی پێکدەهێنن. لە ساڵی 2025دا، چین زیادەی بازرگانیی بە بڕی 1.2 تریلیۆن دۆلار تۆمارکردووە، ئەمەش بەهۆی هەناردەکردنی پیشەسازییە بەرفراوانەکانەوە بووە کە کۆی گشتیی گەیشتووەتە 3.8 تریلیۆن دۆلار. پەکین پشت بە هەناردەکردن دەبەستێت بۆ قەرەبووکردنەوەی لاوازیی خواستی ناوخۆیی، بە جۆرێک هەناردەی ئۆتۆمبێلی کارەبایی 50% گەشەی کردووە و گەیشتووەتە 67 ملیار دۆلار، هەروەها چیپی ئەلیکترۆنی 26.8% گەشەی سەندووە.

ململانێی یاسایی و باجە گومرگییەکان

ڕۆژی 20ـی شوباتی 2026، دادگای باڵای ئەمریکا بڕیارێکی ئیدارەی ترەمپی بە نادەستووری ناساند کە باجی گەورەی بەسەر کاڵا چینییەکاندا سەپاندبوو. لە بەرامبەردا ترەمپ پەنای بۆ ماددەی 122ـی یاسای بازرگانیی ساڵی 1974 برد بۆ سەپاندنی باجی کاتی بە ڕێژەی 10% بە مەبەستی چارەسەرکردنی کورتهێنانی باڵانسی پارەدان. هەروەها واشنتن لێخۆشبوونی گومرگی بۆ ئەو کاڵایانە نەهێشت کە پلاتفۆرمەکانی وەک (شی ئێن و تێمۆ) سوودیان لێ دەبینی، ئەمەش هەناردەی ئەو کاڵا هەرزانانەی بە ڕێژەی 30% دابەزاند. سەرەڕای ئەوەی باجی سەر هاوردەی چین گەیشتە 47.5%، بەڵام کورتهێنانی بازرگانیی ئەمریکا هەر بە جێگیری لە ئاستی 1.2 تریلیۆن دۆلار مایەوە.

قەیرانی گەرووی هورمز و فشاری وزە

لوتکەی نێوان هەردوو وڵات هاوکاتە لەگەڵ داخستنی گەرووی هورمز کە 20%ـی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت. ئەمەش نرخی نەوتی برێنتی بۆ سەرووی 104 دۆلار و نرخی بەنزینی لە ئەمریکا بۆ 4.46 دۆلار بەرزکردووەتەوە. چین زۆرترین زیانی بەرکەوتووە چونکە نیوەی پێویستیی نەوتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دابین دەکات. واشنتن ئەم دۆخەی قۆستووەتەوە بۆ فشارخستنە سەر پەکین تاوەکو تاران ناچار بکات گەمارۆکە هەڵبگرێت، ئەمەش دۆسیەی وزەی کردووەتە چەقێکی چارەنووسساز لە دانوستانەکاندا.

پێشبڕکێی ژیری دەستکرد و وەبەرهێنان

بەگوێرەی زانکۆی ستانفۆرد، جیاوازیی توانای کارکردن لە نێوان مۆدێلە ئەمریکی و چینییەکان تا مانگی ئازاری 2026 بۆ تەنیا 2.7% کەمبووەتەوە. ئەمەش لە کاتێکدایە ئەمریکا لە ساڵی 2025دا بڕی 286 ملیار دۆلاری لە ژیری دەستکرددا وەبەرهێناوە (تەنیا مایکرۆسۆفت 80 ملیار دۆلار)، بەڵام چین تەنیا 12.4 ملیار دۆلاری خەرجکردووە. سەرکەوتنی چین لەم بوارەدا بۆ پەرەپێدانی مۆدێلی کارامەی "سەرچاوەی کراوە" وەک (دیپ سیک) دەگەڕێتەوە.

گرێبەستی گەورە لەگەڵ وڵاتانی کەنداو

گەشتەکەی ترەمپ بۆ کەنداو لە مانگی ئایاری 2025، گۆڕانکاریی گەورەی هێنایە ئاراوە. واشنتن توانی 600 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی سعودیە مسۆگەر بکات، لە بەرامبەردا قەدەغەی سەر هەناردەکردنی چیپی ژیری دەستکردی بۆ ئەو وڵاتە هەڵگرت. ئەم هەنگاوە بووە هۆی دروستبوونی هاوبەشیی سعودی - ئەمریکی بە بڕی 5 ملیار دۆلار لە کەرتی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودا.

بەرەو سەردەمی "نادڵنیایی هەمیشەیی"

ئیدارەی ئەمریکا خاڵە لاوازەکانی چین لە کەرتی وزە و گەرووی هورمز بۆ دەستکەوتی سیاسی و ئابووری بەکاردەهێنێت. ترس لە پچڕانی زنجیرەی دابینکردنی کاڵا، هەردوو جەمسەرەکە ناچار دەکات بەرەو سازانی پراگماتیک هەنگاو بنێن. ئەم لوتکەیە داهاتووی بازرگانی، بەهای دراوەکان و ناسنامەی ئەو هێزە دیاری دەکات کە لە داهاتوودا باڵادەستی تەکنەلۆژیای جیهانی دەبێت.