نەخۆشیی پاقلە گرفتێکی تا رادەیەک بڵاوە و هەر لە منداڵییەوە دەستنیشان دەکرێت، لە منداڵانی کوڕدا بڵاوترە و گرفتەکە بە درێژایی ژیانی کەسەکە بەردەوام دەبێت، بۆیە گرنگە کەسەکە و کەسانی دەوروبەری و تەنانەت پزیشکانیش هۆشیاربن لەبارەی حاڵەتەکە و مامەڵە تایبەتەکان لەگەڵی لەکاتی پێشکەشکردنی خواردنو دەرمان و هەروەها تووشبوونی کەسەکە بە پەتا و نەخۆشییەکان.

بۆ زانیاریی ورد و پێویست لەبارەی نەخۆشیی پاقلە، دێسکی تەندروستیی کەناڵ8 ئەم دیمانەیەی لەگەڵ د.پشدەر عەبدوڵا، پزیشکی پسپۆڕی نەخۆشییەکانی منداڵان ئەنجام داوە و ئەمەی خوارەوە دەقەکەیەتی.

نەخۆشیی پاقلە چییە؟

کەمیی یان نەبوونی ئەنزیمی G6PD باوترین کورتهێنانی ئەنزیمییە لە جیهاندا. ئەم نەخۆشییە بۆماوەییە و  کار دەکاتە سەر خڕۆکە سوورەکانی خوێن، کەمیی ئەنزیمی G6DP وا لە خڕۆکە سورەکانی خوێن دەکات زۆر ئاسان تێکبشکێن و و لەناوبچن کاتێک هەر هۆکارێکی لەناوچوون کاریان تێدەکات و دەبێتە هۆی کەمخوێنی.

•ڕۆڵی ئەنزیمەکە: G6PD ئەنزیمێکە خڕۆکە سوورەکان لە زیانی فشاری ئۆکسێنەر (Oxidative Stress) دەپارێزێت. کاتێک ئەم ئەنزیمە کەمە، خڕۆکە سوورەکان بەرگرییان کەمدەبێتەوە و بە خێرایی لەناودەچن.

نیشانەکانی کەمیی ئەنزیمی G6PD چین؟

زۆربەی ئەو کەسانەی ئەم کورتهێنانەیان هەیە بێ نیشانەن و تەنها کاتێک نیشانەکان دەردەکەون کە بەر هۆکارێکی وروژێنەر دەکەون. نیشانەکان لە لەناوچوونی خێرای خڕۆکە سوورەکاندا دەردەکەون:

1. زەردوویی: زەردبوونی پێست و سپێنەی چاو، بەهۆی کۆبوونەوەی ماددەی بیلیروبین (یەکێکە لە پاشماوەکانی لەناوچوونی خڕۆکە سوورەکان)

2. ڕەنگ زەردی و بێهێزی: کاڵبوونەوەی پێست، لێو، یان زمان بەهۆی کەمخوێنی

3. شەکەتی و هیلاکی: ماندوویی زۆر و لاوازی

4. میزی تۆخ: گۆڕانی ڕەنگی میز بۆ ڕەنگی تۆخ، وەک چا یان پرتەقاڵی

5. هەناسەتوندی و خێرا لێدانی دڵ، بەهۆی هەوڵدانی جەستە بۆ قەرەبووکردنەوەی کەمیی ئۆکسجین

هۆکاری کەمیی ئەنزیمی G6PD چییە؟

کەمیی ئەنزیمی G6PD بەهۆی ناڕێکی بۆماوەیی لە جینی G6PD ڕوودەدات.

•بۆماوەیی: ئەم ناڕێکییە نەخۆشییەکی پەیوەست بە کرۆمۆسۆمی X-ە.

- پیاوان (XY): زیاتر تووشی دەبن و نیشانەکانیان توندترە، چونکە تەنها یەک کرۆمۆسۆمی Xیان هەیە

- ئافرەتان (XX): زۆربەی جار هەڵگرن و کەمتر تووشی نیشانەکان دەبن، چونکە کرۆمۆسۆمی Xی ئاسایی دووەم قەرەبووی دەکاتەوە

چی هۆکارە بۆ حاڵەتی شیبوونەوەی خوێن لە نەخۆشیی پاقلەدا؟

شیبوونەوەی خوێن کاتێک ڕوودەدات کە کەسێکی تووشبوو بەر هۆکارێکی وروژێنەر و نەخوازراو دەکەوێت کە خڕۆکە سوورە لاوازەکانی لەناو دەبات. هۆکارە سەرەکییەکان بریتین لە:

1. هەوکردنەکان: هەوکردنی توندی ڤایرۆسی یان بەکتریایی (وەک ئەنفلۆنزا، هەوکردنی سییەکان، یان هەوکردنی جگەر) باوترین هۆکارەکانن
2. هەندێک دەرمان: ئەو دەرمانانەی کە ماددەی ئۆکسێنەریان تێدایە، وەک:
3. هەندێک دژە زیندەیی (بەتایبەتی دەرمانەکانی سەڵفا و نیترۆفورانتاوین)
4. هەندێک دژە مەلاریا (بەتایبەتی پریماکوین)
5. مێتیلین بلوو (ماددەیەکی ڕەنگکەر)
6. پاقلە (Favism): خواردنی پاقلە، تەنانەت هەڵمژینی تۆزەکەی
7. ماددە کیمیایییەکانی دیکە: وەک نەفتالین یان هەندێک جۆری ڕەنگی خەنە

کام خۆراک و دەرمانانە دەبێت لێیان دوور کەویتەوە؟

خاڵی سەرەکی لە چارەسەرکردن و بەڕێوەبردنی ئەم حاڵەتە، دوورکەوتنەوەیە لە هۆکارەکان.

گرنگترین ئەو خۆراکانەی پێویستە لێیان دوورکەویتەوە:

پاقلە (Broad Beans): پێویستە بە تەواوی لێی دورکەویتەوە، چونکە دەبێتەهۆی شیبوونەوەی توند و مەترسیداری خوێن.

دەرمانە قەدەغەکراوەکان (ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت):

دەبێت هەموو جارێک پزیشک و دەرمانساز لە بوونی ئەم نەخۆشییە ئاگادار بکرێنەوە. دەرمانە سەرەکییەکان کە دەبێت لێیان دوور کەویتەوە بریتین لە:

1. دژە مەلاریاکان: پریماکوین
2. دەرمانەکانی سەڵفا: سەڵفامێسۆکسازۆل، دژە زیندەییەکانی دیکە وەک نیترۆفورانتاوین
3. مێتیلین بلوو.
4. ئەسیتیل سالیسیلیک ئەسید (ئەسپیرین): بە بڕی زۆر

ئایا کەمیی ئەنزیمی G6PD چارەسەر دەکرێت یان ڕێگری لێدەکرێت؟

نەخێر، کەمیی ئەنزیمی G6PD نەخۆشییەکی بۆماوەییە ناتوانرێت چارەسەر بکرێت یان بە ڕێگەی بۆماوەیی ڕێگری لێبکرێت.

باشترین رێگا بریتییە لە مامەڵەکردنێکی گونجاو و راهاتن لەگەڵ نەخۆشییەکە بە درێژایی ژیان، بەتایبەتی دوورکەوتنەوەی بەردەوام لە هەموو هۆکارە ناسراوەکان (دەرمان، خۆراک، ماددە کیمیایییەکان).

چۆن کەمیی ئەنزیمی G6PD دەستنیشان دەکرێت؟

لەڕێگەی ئەنجامدانی چەند پشکنینێکەوە کەمیی ئەنزیمی G6PD دەستنیشان دەکرێت لەوانە:

1. پشکنینی تازە لەدایکبووان: لەو ناوچانەی کە مەترسییەکەیان زۆرە، منداڵان لە کاتی لەدایکبووندا پشکنینی خوێنیان بۆ ئەنجامدەدرێت
2. پشکنینی (G6PD Assay): پشکنینێکی خوێنە کە ڕێژەی چالاکیی ئەنزیم G6PD لەناو خڕۆکە سوورەکاندا دەپێوێت

چارەسەرکردنی کەمیی ئەنزیمی G6PD:

دوورکەوتنەوە لە هۆکارەکان: ئەمە بنچینەی مامەڵەکردنە لەگەڵ حاڵەتەکە.

1. چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە لە حاڵەتی توندا: ئەگەر شیبوونەوەی خوێن ڕوویدا، چارەسەرەکەی بریتییە لە:

- لابردنی دەستبەجێی هۆکارەکە (وەستاندنی دەرمانەکە یان چارەسەرکردنی هەوکردنەکە)

- پشوودان و ئاودارکردنی جەستە

- لە حاڵەتە زۆر توندەکانی کەمخوێنیدا، لەوانەیە پێویست بە وەرگرتنی خوێن بکرێت

ئایا کەمیی ئەنزیمی G6PD کاریگەریی لەسەر تەمەن یان گەشەی منداڵ هەیە؟

بۆ زۆربەی هەرە زۆری ئەو کەسانەی کە بە باشی دەستنیشان کراون و ڕێنماییەکان جێبەجێ دەکەن کاریگەرییەکەی بەم شێوەیەی خوارەوەیە:

1. چارەخوازان دەتوانن ژیانێکی تەواو ئاسایی بژین

2. کاریگەری لەسەر گەشەی ئاسایی منداڵ نییە.

3. تەنها مەترسییەکەی لەسەر مێشک بریتییە لە زەردوویی توند لە کاتی تازە لەدایکبووندا، کە ئەگەر چارەسەر نەکرێت، دەبێتە هۆی زیانگەیاندنی هەمیشەیی بە مێشک (kernicterus)