واشنتن تاوتوێی ئۆپراسیۆنێکی سەربازیی ئاڵۆز دەکات بۆ دەرهێنانی یۆرانیۆمی پیتێنراو لە ناو جەرگەی ئێران و ترەمپیش سەرکەوتنی سوپاکەی لە تێکشکاندنی چەندین ئامانج ڕادەگەیەنێت.

پلانی ناردنی هێزی تایبەت بۆ ئێران

ڕۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ"ـی ئەمریکی بڵاویکردەوە، کۆشکی سپی بژاردەی ناردنی هێزی تایبەت بۆ ناو خاکی ئێران تاوتوێ دەکات. ئامانجی ئەم هەنگاوە گواستنەوەی زیاتر لە 450,000 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوە بۆ دەرەوەی ئەو وڵاتە. دۆناڵد ترەمپ لەبەردەم بڕیاری ناردنی تیمە تایبەتەکانی ئەندازیاری و هێزی کۆماندۆدایە بۆ ناو جەرگەی ئێران بە مەبەستی دەرهێنانی ئەو یۆرانیۆمەی کە وەک "تۆزی ئەتۆمی" ناوی دەبات.

ئامانجی ڕێگری لە چەکی ئەتۆمی

سەرۆکی ئەمریکا لەم هەنگاوەدا تەنها یەک ئامانجی سەرەکی هەیە، ئەویش دڵنیابوونەوەیە لەوەی کە ئێران لە هیچ بارودۆخێکدا نەبێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی. ئەم بژاردە سەربازییە وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین ئۆپراسیۆنەکان لای پسپۆڕان پۆلێن کراوە.

پەیامەکەی ترەمپ لە ترووس سۆشیاڵ

دۆناڵد ترەمپ لە نوێترین پەیامیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "ترووس سۆشیاڵ" ڕایگەیاند: "ڕۆژێکی گەورەیە لە ئێران، زۆرێک لەو ئامانجانەی دەمێکە بەدوایانەوە بووین، لەلایەن سوپا مەزنەکەمانەوە لەناو بران و تێکشکێندران، کە باشترین و کوشندەترین سوپایە لە جیهاندا." ئەگەرچی ترەمپ وردەکاریی زیاتری نەخستووەتە ڕوو، بەڵام ئەم لێدوانە گومانەکانی لەبارەی دەستپێکردنی پڕۆسەی بردنە دەرەوەی یۆرانیۆمەکە زیاتر کردووە.

مەترسییەکان و وردەکاریی ئۆپراسیۆنەکە

شیکارییە سەربازییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ئۆپراسیۆنە تەنها چوونە ژوورەوە و هاتنە دەرەوەیەکی خێرا نییە. بەڵکو پێویستی بە مانەوەی هێزەکان هەیە بۆ ماوەی چەندین ڕۆژ یان هەفتەیەک لە ناو خاکی ئێراندا. ئەم ماوەیە بۆ پاککردنەوەی ناوچەکە لە مین و گواستنەوەی 40 بۆ 50 تانکی تایبەتی یۆرانیۆم بەکاردێت. ئەمەش مەترسییەکی گەورە بۆ سەر ژیانی سەربازانی ئەمریکا دروست دەکات و ئەگەری هەیە ماوەی جەنگەکە زۆر زیاتر درێژ بکاتەوە.

فشارە دیپلۆماسییەکان و بژاردەی سەربازی

لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، ترەمپ لە ڕێگەی وڵاتانی وەک پاکستان و تورکیاوە گوشار دەخاتە سەر تاران بۆ ئەوەی وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی ئاشتی، یۆرانیۆمەکە بە شێوەیەکی خۆبەخشانە ڕادەست بکات. هاوکات پێنتاگۆن ئامادەکاری بۆ بژاردەی جێگرەوە دەکات، کە ئەویش ڕەوانەکردنی 50,000 سەربازی دیکەیە بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

دەرەنجامە سیاسییەکان و هەڵبژاردنی میدتێرم

ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاماژە بەوە دەکات کە ترەمپ لە دۆخێکی ئاڵۆزدایە؛ لە لایەک دەیەوێت بە دەستکەوتێکی ستراتیژیی گەورە کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت، لە لایەکی دیکەشەوە ترسی هەیە بکەوێتە ناو جەنگێکی درێژخایەن کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی میدتێرم (نیوەی خولی کۆنگرێس) هەبێت.

سەرۆکی ئەمریکا لەناوبردنی هێزی دەریایی و ئاسمانیی ئێران ڕادەگەیەنێت و ئاماژە بەوە دەکات کە گۆڕانکاری لە دەسەڵاتی ئەو وڵاتەدا ڕوویداوە و ئێستا لەگەڵ گرووپێکی "ژیرتر" لە پەیوەندیدان.

تێکشکاندنی ئامانجە ستراتیژییەکان لە ئێران

ڕۆژی دووشەممە، 30ـی ئازاری 2026، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە ڕێگەی پەیامێکەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "ترووس سۆشیاڵ" ڕایگەیاند، سوپای وڵاتەکەی هێرشێکی سەرکەوتووی کردووەتە سەر چەند ئامانجێکی گرنگ لەناو خاکی ئێران. ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو ئامانجانەی ماوەیەکی درێژ بوو بەدوایانەوە بوون، بەتەواوی تێکشکێنراون و ئەمڕۆی وەک "ڕۆژێکی گەورە لە ئێران" وەسف کرد.

هێزی سەربازیی ئەمریکا لە گۆڕەپانەکەدا

سەرۆکی ئەمریکا لە پەیامەکەیدا جەختی لە هێزی چەکداری وڵاتەکەی کردەوە و ڕایگەیاند، سوپای ئەمریکا باشترین، بەهێزترین و کوشندەترین سوپایە لەسەر ئاستی جیهان. ئەم لێدوانانەی ترەمپ هاوکات بوون لەگەڵ ئۆپراسیۆنە مەیدانییەکان کە تێیدا سوپای ئەمریکا چەندین پێگەی هەستیاری پێکاوە.

لەناوبردنی هێزی دەریایی و ئاسمانیی ئێران

ترەمپ پێش نیشتنەوەی فڕۆکەی سەرۆکایەتی "ئێر فۆرس وەن" لە بنکەی ئەندرۆس، بۆ ڕۆژنامەنووسان قسەی کرد و وردەکاریی زیاتری خستە ڕوو. ئەو ڕایگەیاند: "ئەمڕۆ ئامانجێکی زۆرمان تێکشکاند، هێزی دەریایی ئێران نەما و هێزی ئاسمانیشیان نەما." هەروەها دووپاتی کردەوە کە واشنتن بە وردی دەزانێت چ ئامانجێکی پێکاوە و دەستکەوتەکان گەورەن.

گۆڕینی ڕژێم و مامەڵەکردن لەگەڵ گرووپێکی نوێ

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، دۆناڵد ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە پێیوایە "گۆڕینی دەسەڵات" لە ئێران ڕوویداوە. ئەو باسی لەوە کرد کە ڕژێمی یەکەم کە شەڕەنگێز بوون لەناوچوون، ڕژێمی دووەمیش زۆربەیان مردوون، ئێستاش ئەمریکا مامەڵە لەگەڵ گرووپی سێیەم دەکات کە بە گوتەی ئەو "کەسانێکی زۆر ژیرترن."

ئاسۆکانی ڕێککەوتنی نوێ لەگەڵ تاران

سەبارەت بە داهاتووی پەیوەندییەکان و کۆتاییهاتنی گرژییەکان، ترەمپ گەشبینی خۆی بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن نیشان دا و گوتی: "پێموایە بەمزووانە ڕێککەوتن دەکرێت." بەڵام لە هەمان کاتدا ئاماژەی بە ناڕوونیی هەڵوێستەکانی ئێران کرد و ڕایگەیاند کە جار هەیە دانوستان دەکەن و دواتر ناچار دەبن بۆمبارانیان بکەن.

ژمارەی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە گەیشتووەتە ئاستێکی پێوانەیی و دۆناڵد ترەمپیش تاوتوێی قۆناغی داهاتووی جەنگی دژی ئێران و ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی زەمینی دەکات.

زیادبوونی ژمارەی هێزەکان لە ناوچەکە

ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە ڕاپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، کە تاوەکو ئەمڕۆ دووشەممە 30-03-2026، ژمارەی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەیشتووەتە سەروو 50,000 سەرباز. گەیشتنی 2,500 سەربازی هێزی مارینز و 2,500 دەریاوانی دیکە، ژمارەی هێزەکانی ئەمریکای لە ناوچەکەدا بە نزیکەی 10,000 سەرباز لە ئاستی ئاسایی زیاتر کردووە.

پلانەکانی ترەمپ بۆ هێرشی زەمینی و گەرووی هورمز

بەرپرسانی ئەمریکی ئاماژە بەوە دەکەن، دۆناڵد ترەمپ خەریکی تاوتوێکردنی هەنگاوەکانی داهاتووە و بیر لە هێرشی گەورەتر دەکاتەوە، وەک دەستبەسەرداگرتنی دوورگەیەک یان ناوچەیەکی وشکانی. ئامانجی ئەم پلانە کردنەوەی گەرووی هورمزە کە بەهۆی هێرشەکانی ئێرانەوە تا ئاستێکی زۆر داخراوە. هەفتەی ڕابردوو پێنتاگۆن فەرمانی بە 2,000 سەربازی فیرقەی 82ی سوپای ئەمریکا کردووە بەرەو ناوچەکە بەڕێ بکەون و پێشبینی دەکرێت بۆ دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی "خارگ" بەکاربهێنرێن، کە پێشتر 90 ئامانجی سەربازی تیایدا بۆردومان کراوە.

کێشە تەکنیکییەکانی فڕۆکەهەڵگری USS Gerald R. Ford

لەلایەکی دیکەوە، فڕۆکەهەڵگری "USS Gerald R. Ford" کە 4,500 کارمەندی لەسەر بوو، لە ڕێکەوتی 23 March ناوچەکەی جێهێشتووە. هۆکاری کشانەوەکە بۆ چەندین کێشەی تەکنیکی و ئاگرکەوتنەوە دەگەڕێتەوە و لە ئێستادا فڕۆکەهەڵگرەکە لە کەناراوەکانی کرواتیایە.

بەراوردکاریی سەربازی و ئەستەمیی داگیرکردنی ئێران

شارەزایانی سەربازی هۆشداری دەدەن کە 50,000 سەرباز ژمارەیەکی زۆر کەمە بۆ هەر جۆرە ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی گەورە دژی وڵاتێکی وەک ئێران. وەک بەراوردکارییەک ئاماژە بەوە دەکەن:

ئیسرائیل بۆ هێرشی سەر غەززە لە ساڵی 2023 زیاتر لە 300,000 سەربازی بەکارهێنا.

هاوپەیمانان بۆ داگیرکردنی عێراق لە ساڵی 2003 نزیکەی 250,000 سەربازیان بەکار هێنا.

جوگرافیا و دانیشتووانی ئێران

بەو پێیەی ئێران وڵاتێکی گەورەیە و خاوەنی 93 ملیۆن دانیشتووان و جوگرافیایەکی ئاڵۆزە، شارەزایان پێیان وایە کۆنترۆڵکردنی وڵاتەکە بە 50,000 سەرباز کە زۆربەیان لەناو دەریادان، کارێکی مەحاڵە و ناتوانرێت ئامانجە ستراتیژییەکانی تێدا بپێکرێت.

نرخی نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕە جیهانییەکاندا بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و ئاستی 115 دۆلاری تێپەڕاند، ئەمەش بەهۆی تێکچوونی بارودۆخی ئەمنی و سیاسی لە ناوچەکە.

بەرزبوونەوەی نرخ لە بازاڕە جیهانییەکان

ئەمڕۆ دووشەممە 30-03-2026، بەگوێرەی هەواڵێکی ئاژانسی ڕۆیتەرز، نرخی هەر بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت بڕی 2.72 دۆلار بەرزبووەتەوە. لە ئێستادا هەر بەرمیلێک نەوتی برێنت بە 115.29 دۆلار مامەڵەی پێوە دەکرێت، کە ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە نرخەکاندا لەم کاتی جەنگەدا.

هۆکارەکانی ناجێگیریی بازاڕی وزە

ئەم بەرزبوونەوە خێرایەی نرخی نەوت لە کاتێکدایە کە بەهۆی تێکچوونی بارودۆخی ئەمنی و سیاسی لە ناوچەکە، بەتایبەت ململانێیەکانی پەیوەست بە ئێران و هەڕەشەکان لەسەر گواستنەوەی سووتەمەنی، بازاڕەکانی وزە دوچاری ناجێگیرییەکی قووڵ بوون. ئەم بارودۆخە وایکردووە فشارێکی زۆر لەسەر دابینکردنی نەوت لەسەر ئاستی جیهان دروست ببێت.

پێشبینییەکان بۆ ئاییندەی نرخەکان

شارەزایانی ئابووری و چاودێرانی بازاڕی جیهانی ئاماژە بەوە دەکەن، کە بەهۆی بەردەوامیی ئاڵۆزییەکان، پێشبینی دەکرێت نرخەکان لەم ئاستەی ئێستایان زیاتریش بەرز ببنەوە. هەڕەشەی پەککەوتنی هەناردەی نەوت لە گەرووە ستراتیژییەکان و ناسەقامگیریی وڵاتانی بەرهەمهێنەر، وەک هۆکاری سەرەکی بۆ گرانبوونی زیاتری نەوت لە ڕۆژانی داهاتوودا لە قەڵەم دەدرێن.

لە کاتێکدا ماوەی مانگێکە جیهان چاوی لەسەر ئاڵۆزییەکانی ناوخۆی ئێرانە، تورکیا هەڕەشەی دەستوەردانی سەربازی دەکات ئەگەر هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات ببنە بەشێک لە جەنگەکە.

هۆشداریی تورکیا بۆ پژاک

بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی "تورکیا"ی نێودەوڵەتی، ئەنقەرە بە لایەنە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ڕاگەیاندووە کە چاودێریی وردی جووڵەکانیان دەکات. تورکیا هۆشداریی داوە کە ئەگەر پژاک (کە ئەنقەرە وەک درێژکراوەی پەکەکە دەیبینێت) دەستوەردان لە جەنگی ئێراندا بکات، ئەوا سوپای تورکیا بەبێ گوێدانە ئەو پڕۆسە ئاشتییەی لە ئارادایە، هێرشیان دەکاتە سەر و دەستوەردانی سەربازی ئەنجام دەدات.

پەیامی ئەردۆغان بۆ ترەمپ

لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە کە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، لە سەرەتای دەسپێکی جەنگەکەوە بە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکای ڕاگەیاندووە، کە وڵاتەکەی بە توندی دژی بەشداریکردنی گرووپە "تیرۆریستییەکان"ە لەم ململانێیەدا. تورکیا پێیوایە هەر دەستوەردانێکی ئەو گرووپانە دەبێتە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی تورکیا و سەقامگیریی ناوچەکە.

جووڵە دیپلۆماسییەکانی فیدان و کاڵن

هاکان فیدان، وەزیری دەرەوە و ئیبراهیم کاڵن، سەرۆکی دەزگای هەواڵگری (میت)، لە پەیوەندییەکی بەردەوام و چڕدابوون لەگەڵ حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ڕوونکردنەوەی هەڵوێستی فەرمیی ئەنقەرە. شاندێکی باڵای وەزارەتی دەرەوە و میت سەردانی هەرێمی کوردستانیان کردووە و پەیامێکی ڕوونیان گەیاندووە کە ڕێگە بە هیچ جووڵەیەک نادەن زیان لە یەکپارچەیی خاکی ئێران بدات.

دووبارەکردنەوەی سیناریۆی سووریا لە ئێران

بەرپرسانی تورکیا بە لایەنە کوردییەکانیان ڕاگەیاندووە: "بینیتان لە سووریا چی ڕوویدا، ئەوەی لە سووریا کردمان، بەبێ گوێدانە ئەو پڕۆسەی لە ئارادایە، لە ئێرانیش دووبارەی دەکەینەوە." ئەم هەڕەشەیە لە کاتێکدایە کە لە ماوەی 4 هەفتەی ڕابردوودا ئەردۆغان و فیدان چەندین جار جەختیان کردووەتەوە کە پاراستنی یەکپارچەیی ئێران بۆ ئەوان هێڵی سوورە.

پەیامەکەی ئۆجەلان بۆ قەندیل

ڕۆژنامەکە ئاشکرای کردووە کە عەبدوڵا ئۆجەلان لە زیندانی ئیمراڵییەوە پەیامێکی بۆ سەرکردایەتی قەندیل ناردووە. ئۆجەلان لە پەیامەکەیدا داوای لێکردوون کە بە هیچ شێوەیەک دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی ئێراندا نەکەن و ڕێگری بکەن لەوەی ببنە بەشێک لەوەی ئەو بە "یارییەکانی ئیسرائیل" لە ناوچەکەدا ناوی بردووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد هۆشداریی لەبارەی هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ناوەندە ئەکادیمییەکان بڵاوکردەوە و داوا لە هاوڵاتییانی دەکات بە زووترین کات و لە ڕێگەی وشکانییەوە عێراق بەجێبهێڵن.

هەڕەشە بۆ سەر زانکۆ ئەمریکییەکان

باڵیۆزخانەی ئەمریکا هۆشداریی لەبارەی ئەگەری هێرشکردنە سەر زانکۆ ئەمریکییەکان بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند، ئێران و گرووپە چەکدارەکان بەنیازن هێرش بکەنە سەر زانکۆ ئەمریکییەکانی بەغداد، سلێمانی و دهۆک. بەگوێرەی بڵاوکراوەی باڵیۆزخانەکە، ئێران بە تایبەتی هەڕەشەی لە زانکۆکانی ئەمریکا لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە و گرووپە تیرۆریستییەکانی هاوپەیمانی، هێرشی بەرفراوانیان بۆ سەر هاوڵاتییانی ئەمریکی و ئامانجەکانی پەیوەست بە ئەمریکا لە سەرانسەری عێراق و هەرێمی کوردستان، لەوانەش دامەزراوە مەدەنییەکان دەستپێکردووە.

دوورکەوتنەوە لە ناوەندە دیپلۆماسییەکان

سەبارەت بە سەردانی ناوەندە دیپلۆماسییەکان، باڵیۆزخانەکە هۆشداری دەداتە هاوڵاتییانی و دەڵێت هەوڵ نەدەن بچنە باڵیۆزخانە لە بەغداد یان کۆنسوڵخانەی گشتی لە هەولێر. ئەم ڕێکارە لەبەر پاراستنی سەلامەتییانە لەو مەترسییە بەردەوامانەی بەهۆی مووشەک و درۆن لە ئاسمانی عێراقدا دروستبوون و هەڕەشە لە ناوچە جیاوازەکان دەکەن.

تۆمەتبارکردنی حکومەتی عێراق و داوای جێهێشتنی وڵات

باڵیۆزخانەی ئەمریکا، حکومەتی عێراق تۆمەتبار دەکات بەوەی هیچ ڕێگرییەکی لە هێرش و پەلامارە تیرۆریستییەکان لە دژی ئەمریکا و وڵاتانی ناوچەکە نەکردووە، هەر بۆیە دووبارە داوا دەکات ئەمریکییەکان عێراق بەجێبهێڵن. هەروەها جەخت لەوە دەکاتەوە کە نێردەی ئەمریکا لە عێراق کراوە دەبێت بۆ یارمەتیدانی هاوڵاتییانیان بۆ دەرچوون و جێهێشتنی وڵاتەکە.

ڕێگاکانی دەرچوون لە عێراق

باڵیۆزخانەکە ئامۆژگاری هاوڵاتییانی ئەمریکی دەکات کە بۆ دەرچوون لە عێراق ڕێگای وشکانی بگرنەبەر. لە ڕاگەیێنراوەکەدا هاتووە کە پێویستە هاوڵاتییان لە ڕێگەی وشکانییەوە بەرەو وڵاتانی ئوردن، کوەیت، سعودیە و تورکیا بڕۆن بۆ ئەوەی لەو ناوچانە دوور بکەونەوە کە ئەگەری هێرشیان لەسەرە.

دوای ڕاگرتنی خوێندنی ناو هۆڵەکان و گۆڕینی بۆ سیستمی ئۆنلاین بەهۆی بارودۆخی ئەمنییەوە، زانکۆکانی سلێمانی و سەلاحەدین بڕیاریاندا سەرجەم بەشەناوخۆییەکان دابخەن و کارەبای باڵەخانەکان بکوژێننەوە.

ڕێکارەکانی زانکۆی سلێمانی بۆ چۆڵکردنی بەشەناوخۆییەکان

بەڕێوەبەرایەتیی بەشەناوخۆییەکانی زانکۆی سلێمانی لە ڕاگەیێنراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، کە لەسەر بڕیاری وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، خوێندنی ناو هۆڵەکان ڕاگیراوە و کراوە بە ئۆنلاین. لەبەر بوونی مەترسی لەسەر زانکۆکان و بۆ پاراستنی سەلامەتیی گیانی خوێندکاران، بڕیار دراوە سەرجەم بەشەناوخۆییەکان لە کاتژمێر 10:00ی بەیانیی ڕۆژی دووشەممە چۆڵ بکرێن.

هۆشداری بۆ خوێندکارانی سلێمانی

زانکۆی سلێمانی داوا لە خوێندکاران دەکات کە لە کاتی چۆڵکردنی ژوورەکانیاندا، هیچ کەرەستەیەکی خوێندن یان خواردن لە ناو بەفرگرەکاندا جێنەهێڵن. ئەم هۆشدارییە دوای ئەوە دێت کە بڕیار دراوە پاش چۆڵکردنی باڵەخانەکان، کارەبای سەرجەم بەشەناوخۆییەکان بە تەواوی بکوژێنرێتەوە.

داخستنی بەشەناوخۆییەکانی زانکۆی سەلاحەدین

هاوکات، زانکۆی سەلاحەدین لە هەولێر ڕایگەیاندووە کە لەپێناو سەلامەتیی گیانی خوێندکاران، لە کاتژمێر 2:00ی دوای نیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە بەشەناوخۆییەکان دادەخرێن. داوا لە خوێندکاران کراوە کە ئامادەکاری پێویست بکەن بۆ گەڕانەوە بۆ شار و شارۆچکەکانی خۆیان و چاوەڕوانی دەسپێکردنەوەی خوێندنی ئۆنلاین بن.

پچڕاندنی کارەبا لە زانکۆی سەلاحەدین

بە هەمان شێوەی زانکۆی سلێمانی، زانکۆی سەلاحەدینیش داوای لە خوێندکاران کردووە کە هیچ کەرەستەیەکی شەخسی یان خواردن لە ناو بەشەناوخۆییەکاندا بەجێنەهێڵن. جەختیش کراوەتەوە کە هاوکات لەگەڵ داخستنی باڵەخانەکاندا، کارەبای سەرجەم بەشەناوخۆییەکان دەکوژێنرێتەوە، بۆیە پێویستە خوێندکاران پێش کاتی دیاریکراو شوێنەکان چۆڵ بکەن.

سوپاى ئێران ڕایگەیاند، لەگەڵ ئەو دوژمنەى کە بوێرى ڕووبەڕووبوونەوەى ڕاستەوخۆ ناکات، بۆ هەموو سیناریۆیەک ئامادەن بە جەنگى زەمینیشەوە .

هەڕەشە و بەرپەرچدانەوەی توند

سوپاى ئێران لە ڕاگەیێنراوێکدا ئاماژە بەوە دەکات، "ئەگەر دوژمن بیەوێت لە ڕێگەى زەمینییەوە لەشکرکێشى بکات ڕووبەڕووى لێدانێکى زۆر توندتر دەبێتەوە بەراورد بەو لێدانەى کە لە دوورەوە بەریدەکەوێت".

مەترسی لەسەر گەرووی هورمز

سوپاى ئێران لە ڕاگەیێنراوەکەیدا ڕوونیدەکاتەوە، "کارە دوژمنکارانەکانى ئەمریکا و ئیسرائیل بوونە هۆى ئەوەى مەترسى بخەنە سەر ڕێڕەوى سەلامەتیى گەرووى هورمز".

رەتکردنەوەی تێکشکانی دەریاوانی ئێران

دەشڵێت، "ئەو دەنگۆیانەى دوژمن لەبارەى تێکشکاندنى تەواوەتى دەریاوانیی ئێران باس دەکرێن، دوورن لە ڕاستییەوە".

پێشتریش محەممەد باقر قالیباف، سەرۆکى پەرلەمانى ئێران ئەمریکاى تۆمەتبار کرد، بە پلاندانان بۆ ئەنجامدانى هێرشى زەمینیى بەشێوەى نهێنى دژ بە ئێران، سەرەڕاى ئەو هەوڵانەى لە ئارادان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ.

بنیامین ناتانیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ڕایگەیاند، بڕیاریان داوە مەودای ئۆپەراسیۆنە زەمینییەکان لە ناو خاکی لوبنان زیاد بکەن. ئامانجی سەرەکیی ئەم هەنگاوە دوورخستنەوەی هەمیشەیی مەترسییەکانی حیزبوڵڵا و پاراستنی شارۆچکەکانی باکووری ئیسرائیلە لە هێرشی مووشەکی.

بڕیارێکی نوێ بۆ سوپا

ئەمڕۆ یەکشەممە 29-03-2026، بنیامین ناتانیاهوو لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا ئاشکرای کرد، کە لە دوایین هەڵسەنگاندنی ئەمنیدا لەگەڵ وەزیری بەرگری و سەرۆکی ئەرکانی سوپا، بڕیاریان داوە ناوچەی دابڕاو لە باشووری لوبنان فراوانتر بکەن. وتیشی: "ئامانجمان ئەوەیە مەترسیی هێرشەکانی حیزبوڵڵا بەتەواوی کۆنترۆڵ بکەین و ڕێگری بکەین لەوەی جارێکی دیکە لەسەر سنوورەکانمانەوە مووشەک ئاراستەی شارۆچکەکانمان بکرێت."

ستراتیژیی گەیشتن بە ڕووباری لیتانی

ئەم بڕیارەی ناتانیاهوو دوای ئەوە دێت کە وەزیری بەرگریی ئیسرائیل پێشتر ڕایگەیاندبوو، سوپا پلانی هەیە ناوچەیەکی ئەمنیی بەرفراوان تاوەکو کەناراوەکانی ڕووباری لیتانی دروست بکات. لە چوارچێوەی ئەم ستراتیژییەدا، ئیسرائیل زۆربەی ئەو پرد و ڕێگایانەی تێکشکاندووە کە حیزبوڵڵا بۆ گواستنەوەی چەک و چەکدارەکانی بەکاریان دەهێنێت.

هۆشداریی بەپەلە بۆ دانیشتووان

لە سەرەتای مانگی ئادارەوە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە باکوور چڕتر بوونەتەوە و بۆردومانکردنی ژێرخانی حیزبوڵڵا بەردەوامە. هاوکات، سوپای ئیسرائیل هۆشداریی بەپەلەی داوەتە دانیشتووانی گوندەکانی باشووری لوبنان تاوەکو ناوچەکانیان چۆڵ بکەن، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ و فراوانتر لە شەڕی زەمینی دەبینرێت.

ڕۆژنامەی "واشنتن پۆست" لە ڕاپۆرتێکی شیکاریی نوێدا ئاشکرای دەکات کە هێرشە چڕەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ماوەی 4 هەفتەی ڕابردوودا، ستراتیژیی مووشەکیی ئێرانیان تووشی داڕمان کردووە. بەپێی وێنە مانگە دەستکردەکان، تاران توانای بەرهەمهێنانی مووشەکی نوێی لەدەستداوە و زۆربەی بنکە سەرەکییەکانی خاپوور کراون.

ناوەندە سەرەکییەکان بوونە کەلاوە

بەپێی لێکۆڵینەوەکە، 4 ناوەندی گەورەی دروستکردنی مووشەکی بالیستی و لانیکەم 29 بنکەی سەکۆی مووشەکی زیانی کوشندەیان بەرکەوتووە. ئەم هێرشانە تەنیا دامەزراوەکانی سەر زەوییان وێران نەکردووە، بەڵکو بە بۆردوومانکردنی دەروازەی تونێلەکان، وایانکردووە ئێران نەتوانێت دەستی بەو مووشەکانە بگات کە لە ژێر زەویدا کۆگای کردوون، ئەمەش وەک گەورەترین شکست بۆ تاران هەژمار دەکرێت.

88 دامەزراوە تەنیا لە یەک ناوچەدا خاپوور کراون

وێنە مانگە دەستکردەکان و شیکاریی پسپۆڕان قەبارەی وێرانکارییەکان لە ناوچە جیاوازەکان نیشان دەدەن:

کۆمەڵگەی خۆجیر (ڕۆژهەڵاتی تاران): 88 دامەزراوەی بەرهەمهێنانی سووتەمەنی خاپوور کراون.

کۆمەڵگەی شاهرود: 28 دامەزراوە وێران کراون.

حەکیمییە: 19 دامەزراوە لەکار کەوتوون.

پاڕچین: 12 بنکەی ستراتیژی گورزیان بەرکەوتووە.

چەکەکان لە ژێر زەوی گیریان خواردووە

ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە بنکەی دەریایی "خۆرگۆ" لەسەر کەنداو و بنکەی "ئیمام عەلی" لە ڕۆژئاوای ئێران، بە جۆرێک بۆردوومان کراون کە ڕێگەی دەرچوونی مووشەکەکان لە تونێلەکانەوە بۆ سەر زەوی پچڕاوە. ئەمەش وایکردووە ئەو چەکانەی ئێران شانازیی پێوە دەکردن، لە ژێر زەویدا بە بێسوودی بمێننەوە و نەتوانرێت بۆ هێرشکردن بەکاربهێنرێن.

تاران تەنیا پاشماوەی کۆگاکانی بەکاردەهێنێت

تۆم کاراکۆ، پسپۆڕی بەرگریی مووشەکی لە سەنتەری CSIS دەڵێت، هەرچەندە ئێران هێشتا مووشەک دەهاوێژێت، بەڵام ئەمە تەنیا نیشانەی بوونی هەندێک سەکۆی جوڵاو و پاشماوەی ئەو مووشەکانەیە کە لە کۆگاکاندا مابوون، نەک بەردەوامیی پڕۆسەی بەرهەمهێنان، چونکە ژێرخانی دروستکردنی مووشەک لە ناوخۆی وڵاتەکە بەتەواوی پەککەوتووە.

ساڵانێکی زۆری دەوێت بۆ هەستانەوە

شارەزایان جەخت دەکەنەوە کە قەبارەی وێرانکارییەکانی ئەم 4 هەفتەیە هێندە گەورەیە، کە دووبارە بونیادنانەوەی ژێرخانی مووشەکیی ئێران چەندین ساڵ کاتی دەوێت. ئەم داڕمانە سەربازییە وایکردووە کە تاران لە دانوستانە دیپلۆماسییەکاندا لە پێگەیەکی زۆر لاوازدا دەربکەوێت و نەتوانێت وەک جاران فشار بخاتە سەر وڵاتانی ناوچەکە و جیهان.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە هۆشدارییەکدا ڕایگەیاند، ئێران و گرووپە چەکدارەکان دەیانەوێت زانکۆ ئەمریکییەکانی بەغداد، سلێمانی و دهۆک بکەنە ئامانج.

حکومەتی عێراق ڕێگری ناکات لە هێرشەکان

باڵیۆزخانەی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکردووە، حکومەتی عێراق ڕێگری لە هێرشە تیرۆریستییەکان لە دژی ئەمریکا و وڵاتانی ناوچەکە ناکات.

لە بەشێکی دیکەی هۆشدارییەکەدا باڵیۆزخانەی ئەمریکا جەختیکردووەتەوە، پێویستە هاوڵاتییانی ئەمریکا بەخێرایی عێراق جێبهێڵن.

میدیاى ئێران پەیامێکى موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی ئێران، پەیامێکی سوپاسگوزاریی ئاڕاستەی مەرجەعییەتی باڵای ئایینی و گەلی عێراق دەکات.

سوپاسکردنی مەرجەعیەت و گەلی عێراق

ئاژانسی تەسنیمی فەرمیی ئێران بڵاویکردووەتەوە، موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی ئێران، سوپاسی مەرجەعیەتی باڵای ئایینی و گەلی عێراق دەکات، بۆ ئەو هەڵوێستە تووندەی دژی هێرشی دووژمنکارانەی سەر ئێران و پشتیوانیکردنیان لە وڵاتەکەی دەکات.

دوای دەستپێکردنی هێرشی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، گرووپەکانی مقاوەمەی ئیسلامیی عێراق، هێرشەکانی بۆسەر بەرژوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ناوخۆی عێراق و وڵاتانی ناوچەکە دەستپێکرد.

کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق، ڕەتیدەکاتەوە هێرشی سەر ماڵی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی ئەنجامدابێت و دەڵێت، هیچکاتێک لە بازنەی کێبڕکێی "شەرەفمەندانە" دەرناچێت.

"گومانی باشییان لە سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەیە"

حیزبوڵا لە ڕاگەیێنراوێکدا سەرەڕای ڕاگەیاندنی بێبەربوونی خۆی لەو هێرشە دەڵێت "گومانی باشیان بە سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەیە". جەختشدەکاتەوە، هیچکاتێک درێغی ناکات لە بە ئامانجگرتنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئەوانەی هاوکارییان دەکەن، کە دواهەمینییان وڵاتی ئۆکرانیایە.

سەرکۆنەی هێرشەکە

پێشتریش ئەبوئالا وەلائی، ئەمینداری کەتیبەکانی سەیدولشوهەدا، سەرکۆنەی هێرشەکەی سەر ماڵی نێچیرڤان بارزانی لە دهۆک کردبوو، ڕایگەیاند، ئەو هێرشە لە چوارچێوەی پلان و فشاری دەرەکییە، بە تایبەت کە نێچیرڤان بارزانی، دژی هاوکاریکردنی ئۆپۆزسیۆنی ئێران بووە.

ڕۆژی شەممە لە شارى دهۆک، بە درۆن هێرشکرایەسەر ماڵی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، ئەوەش کاردانەوەی فراوانی بەدوای خۆیدا هێنا.

وەزارەتی ناوخۆی بەحرەین ئاشکرای دەکات، لەمەودوا شەوانە هەموو جوڵەیەکی کەشتیوانی لە کەناراوەکانی قەدەغە دەکات و هۆکارەکەشی بۆ هێرشەکانی ئێران گەڕاندەوە.

لە پێناو سەلامەتی دەریاوانی

وەزارەتەکە لە ڕاگەیێنراوێکدا دەڵێت لەپێناو سەلامەتی دەریاوانی و ئەوانەی لە دەریادا گەشت دەکەن، بەهۆی ئەو هێرشانەی دووچاری بەحرەین دەبێتەوە لەلایەن ئێرانەوە، هەموو جۆڵەیەکی دەریاوانی و ڕاوچی و گەشتەکان لە شەواندا قەدەغە دەکرێت.

لە ئەمڕۆوە ڕێکارەکان دەگیرێتە بەر

وەزارەتی ناوخۆی بەحرەین دەشڵێت "قەدەغەی جوڵەی کەشتیوانى لە کاتژمێر شەشی ئێوارەوە تاوەکو چواری بەرەبەیان بەردەوام دەبێت، لە ئەمرۆ یەکشەممەوە تاوەکو کاتی کاتێکی نادیار ئەم ڕێکارە دەگیرێتەبەر.

هۆشداری دەدرێت لە نزیکبوونەوە لە کەناراوەکان

بەحرەین داوا لە سەرجەم ئەو کەسانە دەکەن لە دەریاوە گەشت دەکەن یاخود کاری تیادا دەکەن، لە کاتی قەدەغەی هاتوچۆدا بەهیچ شێوەیەک لە کەناراوەکانیان نزیک نەبنەوە، لەپێناو سەلامەتی خۆیان، بە پێچەوانەی ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی دەبنەوە.

چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەکان کۆدەبێتەوە و دۆخی ئەمنی و سیاسیی عێراق تاوتوێ دەکات.

کۆبوونەوەکەی ئەمشەو دەبێت

بەگوێرەى زانیارییەکانی کەناڵ8، ئەمشەو چوارچێوەی هەماهەنگی بە ئامادەبوونی زۆرینەی سەرکردەکانی کۆدەبێتەوە.

گفتوگۆ لەسەر پرسە ئەمنی و سیاسییەکان

کەناڵ8 زانیویەتی، لەو کۆبوونەوەیەدا گفتوگۆ لەسەر پرسەکانی سیاسی و ئەمنیییەکان دەکرێت، لەنێویاندا یەکلاییکردنەوەی پۆستی سەرۆکایەتییەکان.

یەکێک لە تەوەرەکان دانیشتنی پەرلەمانە لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار

یەکێک لە تەوەرەکانی ئەو کۆبوونەوەیە، پرسی ئەو دانیشتنەیە، کە بڕیارە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار گرێی بدات.

تاوتوێکردنی دۆخی ئەمنی

یەکێکی دیکە لە تەوەرەکانی کۆبوونەوەکەی چوارچێوەی هەماهەنگی، تاوتوێکردنی دۆخی ئەمنی و پەرەسەندنەکانی جەنگی ئێران و ئەمریکایە.

شەڕی ئێران ڕەنگە بەشێک لە دۆستەکانی ئەمريکا بتۆرێنێت، لەو چوارچێوەيەدا سويسرا کەوتووەتە ناکۆکييەوە لەگەڵ ئەمریکا لەسەر دابينکردنی تۆماهۆک.

بەهاکەی بە سەدان ملیۆن دۆلارە

بابەتەکە لەلايەن جۆشوا لانديس پڕۆفيسۆری ئەمريکی لە زانکۆی ئۆکلاهۆما وروژێنراوە، بەگوێرەی قسەکانی ئەو پڕۆفيسۆرە، سویسرا ساڵانێک لەمەوبەر داوای مووشەکی تۆماهۆکی لە ئەمريکا کردووە و بەگوێرەی ڕێککەوتنێکی نێوانيان سەدان مليۆن دۆلاری بۆ ئەو مەبەستە داوە بە ئەمريکا.

سەرەتای ساڵی 2026 دەتوانێت تۆماهۆک بدات بە سویسرا

لە بەرامبەردا واشنتن گوتوويەتی "سەرەتای ساڵی 2026 مووشەکەکان تەواو دەبن، بەڵام ئێستا تەواو نەبوون و وا لێکدەدرێتەوە ئەو مووشەکانەی واشنتن بۆ سويسرای دروستکردووە لە شەڕی ئێراندا بەکاری هێنابن".

ئەو پارەی ماوە سویسرا نایدان بە ئەمریکا

هەربۆيە سويسراش دەڵێت "ئەو پارەيەی کە ماوە بۆ کڕينی مووشەکەکە پێی نادات، کە پێشتر ڕێککەوتوون لەسەری و بڕيار بووە تاوەکو کاتی پێدانی مووشەکەکە ڕادەستی بکەن.

گۆڕانکاری لە پابەندبوونە داراییەکان قبوڵکراو نییە

ئەندامانی پەرلەمانی سويسرا دۆخەکەیان بە قبوڵنەکراو وەسفکردووە و دەڵێن ناتوانرێت گۆڕانکاری لە پابەندبوونە داراییەکان بەشێوەیەکی تاکلایەنە بکرێت لەکاتێکدا ڕێککەوتن لەنێوانياندا ماوە.

لە میانى بەسەرکردنەوەى کەسووکارى پێشمەرگە شەهیدەکانى سنوورى سۆران، وەزیرى پێشمەرگەى حکومەتى هەرێمى کوردستان ڕایگەیاند، هەرێمى کوردستان و هێزى پێشمەرگەى کوردستان بەشێک نەبوون لەم جەنگە و ناشبنە بەشێک لە جەنگەکە.

هەوڵی تێکدانی  سەقامگیری هەرێمی کوردستان دەدرێت

گوتیشى، ئەو دەستەو گروپانەى کە هێرشەکان ئەنجامدەدەن بەناڕەوا و بەمەبەست دەیانەوێت سەقامگیرى هەرێمى کوردستان تێکبدەن.

داوا دەکرێت لێپێچینەوە بکرێت لەو گروپانەی هێرش دەکەن

شۆڕش ئیسماعیل، داواى لە حکومەتى فیدراڵ کرد سنوورێک بۆ ئەو دەستدرێژییانە دابنێت و گوتى، ئەو کەسانەى هێرشەکان دەکەن دەستە و گروپى دیارن و پێویستە لێپێچینەوەى یاساییان لەگەڵ بکرێت.

وڵاتانی کەنداو ئەو وڵاتە عەرەبييانە دەگرێتەوە کە لەسەر کەنداوی عەرەبين، بريتين لە، کوەيت، سعوديە، بەحرين، قەتەڕ، ئيمارات، عوممان و عێراقيش سنوورێکی کەمی لەگەڵ کەنداوەکە هەيە، ئەو وڵاتانە جگە لە عێراق، ئەندامی ئەنجوومەنی هاريکاریی کەنداون.

زۆرترین هێرش بۆ سەر ئیمارات

بەگوێرەی داتا فەرمييەکان، ئيمارات لەناو وڵاتانی کەنداودا ڕووبەڕووی زۆرترين هێش بووەتەوە، لەدوای ئەويش کوەيت و سعوديە دێن، پاشانيش بەحرەين، قەتەڕ و عوممان.

هۆکاری هێرشەکانی سەر ئیمارات

بەگوێرەی داتاکان، زۆرترین هێرش کراوەتەسەر وڵاتى ئیمارات، ئەوەش لەبەر چەند هۆکارێک، ناکۆکييە لە مێژينەکەی لەگەڵ ئێران لەسەر دوورگەکانی (ئەبو موسا، تونبی گەورە، تونبی بچووک)، هەروەها بەهۆی نزیکی لە ئێرانەوە کە لە گەرووی هوورمزەوە نزیکەی 55 کم دوورن لە يەکدی، بۆ ئەمریکاش ناوەندێکی سەرەکی لۆجستی و ئابووری و سەربازیيە، ئەمەش وایکردووە ببێتە ئامانجی ئێران.

هۆکارەکانی وەڵامنەدانەوەی ئێران چین؟

شرۆڤەکاران باس لەوە دەکەن، وەڵامنەدانەوەی هێرشەکانی ئێران لەلايەن وڵاتانی کەنداوەوە بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە، لەوانە؛

هۆکاری یەکەم: پەرەسەندنی گرژييەکان و تێوەگلانی ڕاستەوخۆيان لە شەڕ، چڕبوونەوەی هێرشەکانی ئێران بۆسەر سەرچاوەکانی وزە.

هۆکاری دووەم: سەقامگیریی ئابووری وڵاتەکانيان، چونکە شەڕ مەترسیی لێکەوتەی ئابووری وێرانکەر و درێژخایەنی لەسەريان دەبێت.

هۆکاری سێیەم: ترسێکی ديکەی وڵاتانی کەنداو لەوەيە، بچێنە شەڕەوە لەگەڵ ئێران و دواتر ئەمريکا لەگەڵ ئێران بگاتە ڕێککەوتن و بە تەنيا بەجێيان بهێڵێت، ئەمە جيا لەوەی نايانەوێت وەک بريکارێکی ئەمريکا و ئيسرائيل بکەونە شەڕەوە لەگەڵ ئێران.

مێژووی درێژ و ئاڵۆز

مێژووی پەيوەنييەکانی نێوان وڵاتانی کەنداو و ئێران دوور و درێژ و ئاڵۆزە، بەڵام زۆرينەی کات، گرژی لەنێوانياندا هەبووە، ئەوەش بەهۆی ناکۆکی لەسەر جوگرافيا، ئايین و سياسەتی نێودەوڵەتی.

پەیوەندیی وڵاتانی کەنداو و  ئەمریکا

بە پێچەوانەوە، لەم ساڵانەی دوايدا وڵاتانی کەنداو پەيوەندييەکی باش و نزيکايەتييان لەگەڵ ئەمريکا دروستکردووە، ئەمریکا چەک و هەواڵگری و مەشق و ڕاهێنانيان پێشکەش دەکات، چەندين بنکەی سەربازیی گرنگی ئەمريکا لە ناوچەکەدايە، لەناوياندا؛ بنکەی عودەيد لە قەتەڕ، لە بەرامبەريشدا وڵاتانی کەنداو وەک قەڵایەکی ئەمنی دژی ئێران کاردەکەن.

ڕێککەوتنی ئیبراهیمی و وڵاتانی کەنداو

وڵاتانی کەنداو لە دوای ڕێککەوتنی ئيبراهيمييەوە پەيوەندييەکانيان لەگەڵ ئيسرائيل گۆڕاوە، ئيمارات و بەحرەين پەيوەندييەکانيان ئاسايکردووەتەوە، لە ساڵی ڕابردووشەوە ئەمريکا لە هەوڵی ئاسايکردنەوەی پەيوەندييەکانی ڕياز و تەلئەڤيڤدايە.

هێزە ئەمنییەکان لە کەرکووک، دەستیان بەسەر ژمارەیەک مووشەکی کاتیۆشا و و سەکۆیەکی هەڵدانى کاتیۆشادا گرت.

لە نزیک پردی حوزەیران

پەیامنێرى کەناڵ8 گوتی، لە نزیک پردی حوزەیران لە کەرکووک دەست بەسەر سەکۆی هەڵدانی کاتیۆشاکاندا گیراوە.

لە گوێنیدا شاردرابوونەوە

گوتیشی، سەکۆى هەڵدانەکان و ئەو کاتیۆشایانەی دەستیان بەسەرداگیراوە لە ناو گوێنیدا شاراونەتەوە، بەڵام هێزە ئەمنییەکان بە هاوکاریى سوپاى عێراق توانیویانە بیاندۆزنەوە و دەستیان بەسەردا بگرن.

سەکۆیەکی دیکەی هەڵدانی مووشەکدا

پێشتریش لە ڕۆژى 13ـی ئازارى 2026، هێزە ئەمنییەکان لە شارى کەرکووک دەستیان بەسەر سەکۆى هەڵدانی ئەو ئەو کاتیۆشایانەدا گرت کە ئاڕاستەى سەربازگەى کەی وەن لە سنوورەکە کران و لە نزیک بنکەى هێزەکانى فەڕەنسا لەو بنکەیە کەوتنەخوارەوە.

لە تەقاندنی چوار کاتیۆشا

سەکۆى هەڵدانى کاتیۆشاکان لەسەربانى خانوویەکى تەواونەکراودا بوون و بەرلەوەى پێنجەم کاتیۆشا بتەقێنن، هێزە ئەمنییەکان گەیشتنە شوێنەکە و دەستیان بەسەر کاتیۆشا نەتەقیوەکەشدا گرت.

بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیای ئێران هێرشی توند دەکاتە سەر سەرۆکی ئەمریکا و ڕایدەگەیەنێت، هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەی چاوەڕێی هەر جووڵەیەکی سەربازیی واشنتن دەکەن بۆ ئەوەی وەڵامێکی کوشندە بدەنەوە.

تۆمەتبارکردنی ترەمپ بە "بووکەڵەی دەستی ئیسرائیل"

ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیا، لە ڕاگەیێندراوێکدا کە ئاراستەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکای کردووە، ڕایگەیاند کە ترەمپ بەهۆی دۆسیەی "ئێپستین"ـەوە لەژێر گوشاری دەزگای مۆساددایە و بووەتە "بووکەڵەی دەستی" سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بۆ هەڵگیرساندنی جەنگ دژی ئێران. ئاماژەی بەوەش کردووە کە سەرۆکی ئەمریکا هیچ جۆرە سەقامگیرییەکی هزری و گوتاری نییە و بە هیچ شێوەیەک جێگەی متمانە نییە.

هۆشداری لەبارەی هێرشی زەمینی بۆ سەر دوورگەکان

گوتەبێژەکەی خاتەمولئەنبیا ئاماژەی بە هەڕەشەکانی ئەمریکا کرد بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی زەمینی و داگیرکردنی هەندێک لە دوورگەکانی ئێران لە کەنداوی فارس. ڕایگەیاند کە هێزەکانی ئێران ماوەیەکی درێژە چاوەڕێی هەنگاوێکی لەو شێوەیەن تا بیسەلمێنن کە داگیرکاری هیچ ئەنجامێکی نابێت جگە لە "دیلبوونی سەرشۆڕانە و پارچەپارچەبوون." جەختیشی کردەوە کە فەرماندە و سەربازانی ئەمریکی دەبنە "خۆراکێکی باش بۆ قرشەکانی کەنداوی فارس."

ئیدعای ڕاکردنی سەربازانی ئەمریکا لە بنکەکانیان

ئەو فەرماندەیەی ئێران ئاماژەی بەوە کرد کە ترەمپ و فەرماندەکانی لە کاتێکدا هەزاران کیلۆمەتر لە گۆڕەپانی جەنگەوە دوورن، داوای خۆڕاگری لە سەربازەکانیان دەکەن. زولفەقاری ئیدیعای ئەوەی کرد کە ئەو سەربازانە لە ئێستادا لە بنکە "تێکشکاوەکان" هەڵاتوون و پەنایان بۆ ناوەندە خزمەتگوزاری و ئابوورییەکانی وڵاتانی ناوچەکە بردووە، چونکە سوپای ئەمریکا کەوتووەتە نێو "زەلکاوێکی کوشندەوە."

بانگەواز بۆ خوێندنەوەی مێژووی ئێران

لە کۆتایی ڕاگەیێنراوەکەدا داوا لە سەرکردە سەربازییەکانی ئەمریکا کراوە کە مێژووی ئێران بخوێننەوە و وانە لە بەرەنگاربوونەوەی ئێرانییەکان وەربگرن. گوتەبێژی خاتەمولئەنبیا هۆشداری دا کە نەکەن بەهۆی "وەهمەکانی" سەرۆکەکەیانەوە، سەربازەکانیان ڕەوانەی ناو "قوڕگی مەرگ" بکەن و گەلی ئەمریکا بە فراوانی کۆستکەوتوو بکەن، چونکە هێزە چەکدارەکانی ئێران چرکە دەژمێرن بۆ تێکشکاندنی سوپای ئەمریکا ئەگەر هەڕەشەکان جێبەجێ بکرێن.

سنووری پارێزگای کەرکووک لە نێوان 10 بۆ 29 March ڕووبەڕووی زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانی و مووشەکی چڕ بووەتەوە و بەهۆیەوە زیاتر لە 10 ئەندامی هێزە ئەمنییەکان گیانیان لەدەستداوە.

ئاماری هێرشەکان و قوربانییان

لە ڕێکەوتی 10ـێ ئازاری  2026ـەوە تاوەکو ئێستا، 11 هێرشی ئاسمانی کراوەتە سەر پێگە و بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە سنووری کەرکووک. بەپێی ئامارەکان، بەهۆی ئەم هێرشانەوە زیاتر لە 10 کەس لە ڕیزەکانی حەشدی شەعبی گیانیان لەدەستداوە و 42 کەسی دیکەش بریندار بوون، کە لە نێو بریندارەکاندا سەربازانی سوپای عێراق (هێزی تایبەتی لیوای 67) هەن.

جوگرافیای هێرشە ئاسمانییەکان

هێرشە ئاسمانییەکان بەشێوەیەکی فراوان ناوچە جیاوازەکانی پارێزگاکەیان گرتووەتەوە، لەوانە: سنووری دووبز، باشووری کەرکووک، شارەدێی تازە، شارۆچکەی داقووق و فڕۆکەخانەی سەربازی. هاوکات لە سەنتەری شاری کەرکووکیش چەند بارەگایەکی لایەنەکانی سەر بە حەشدی شەعبی ڕاستەوخۆ کراونەتە ئامانج.

هێرشکردنە سەر سەربازگەی K1

لە چوارچێوەی ئەم ئۆپراسیۆنانەدا، هێرشێکی مووشەکی کراوەتە سەر سەربازگەی K1. مووشەکەکە شوێنێکی نزیک لە بارەگای هێزەکانی فەرەنسای لە نێو سەربازگەکەدا پێکاوە، کە وەک بنکەی مەشق و ڕاهێنان بەکاردەهێنرێت.

ئەو هێزانەی کراونەتە ئامانج

ئەو یەکە سەربازییانەی زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە بریتین لە: لیوای 40ی کەتائیب ئیمام عەلی، لیوای 16ی حەشدی شەعبی، هێزی تایبەتی ئەمیندارێتی گشتی حەشدی شەعبی و لیوای 61. بەپێی بەدواداچوونەکان، قەبارەی زیانە مادییەکان زۆر لە زیانە گیانییەکان زیاترە و لە هەندێک هێرشدا لە یەک کاتدا چەند مووشەکێک بەکارهێنراون.

خستنەخوارەوەی 8 درۆن

لە ماوەی 19 ڕۆژی ڕابردوودا، 8 فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) لە سنووری پارێزگای کەرکووک پێش گەیشتنیان بە ئامانجەکانیان کەوتوونەتە خوارەوە. لەو ژمارەیە 4 درۆنیان لە سنووری شارۆچکەی دووبز بووە و درۆنەکانی دیکەش لە سنووری حەویجە، داقووق و لەیلان بوون.

ئاستەنگەکانی ئاماری تەندروستی

فەرمانگەی تەندروستی کەرکووک ئامارێکی وردی لەبەردەست نییە، چونکە پاش هێرشە ئاسمانییەکان تەواوی قوربانییەکان ناگوازرێنەوە بۆ نەخۆشخانە مەدەنییەکانی شارەکە، بەڵکو بەشێکی زۆریان ڕەوانەی ناوەندە تەندروستییە سەربازییەکان دەکرێن، ئەمەش وایکردووە کۆکردنەوەی داتای کۆتایی لە ناوەندە مەدەنییەکاندا قورس بێت.

دوای زیادبوونی ئەگەری هێرشکردنە سەر وێستگە ئەتۆمییەکانی ئێران، حکومەتی عێراق ڕێکاری توندی بۆ پاراستنی هاوڵاتییان گرتووەتەبەر و تاوەکو ئێستاش هیچ تیشکدانەوەیەکی نائاسایی تۆمار نەکراوە.

جێگیرکردنی ئامێری پشکنینی تیشکدانەوە

دەستەی نیشتمانیی چاودێریی ئەتۆمی، کیمیایی و بایۆلۆجیی عێراق ڕایگەیاند، کە ئامێری تایبەت بە پشکنینی تیشکدانەوەی ئەتۆمی لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق جێگیرکراوە. ئامانج لەم هەنگاوە پشکنینی ورد و خێرایە بۆ هەر ئەگەرێکی گەیشتنی کاریگەریی تیشکدانەوە بۆ ناو خاکی عێراق، لە حاڵەتێکدا ئەگەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران ڕووبەڕووی هێرشی سەربازی ببنەوە.

پێکهێنانی ژووری ئۆپراسیۆنی هاوبەش

فازڵ حاوی، سەرۆکی دەستەی نیشتمانیی چاودێریی ئەتۆمی ڕایگەیاند، لەسەر ئاستی باڵا ژوورێکی ئۆپراسیۆنی تایبەت دروستکراوە کە تێیدا چەند وەزارەتێکی پەیوەندیدار بەشدارن. ئەم ژوورە ئەرکی ئەنجامدانی پشکنینی بەردەوامی هەیە بۆ ئاستی تیشکدانەوە لە هەوا و ژینگەی عێراقدا. ناوبراو جەختی کردەوە کە تاوەکو ئێستا دۆخەکە بە تەواوی ئاساییە و هیچ مەترسییەک تۆمار نەکراوە.

مەترسییەکانی وێستگەکانی نەتەنز و فۆردۆ

سەرۆکی دەستەکە ئاماژەی بەوە کرد، هەردوو وێستگەی ئەتۆمیی نەتەنز و فۆردۆ تەنیا 500 کیلۆمەتر لە سنوورەکانی عێراقەوە دوورن. بەهۆی ئەم نزیکییە جوگرافییەوە، لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر ئەو دوو ناوەندە، پێویستە عێراق بەردەوام بێت لە پشکنینی ئاستی تیشکدانەوە، چونکە مەترسیی گواستنەوەی تیشکە زیانبەخشەکان لە ڕێگەی کەشوهەواوە لەو مەودایەدا ئەگەرێکی کراوەیە.

ئەنجامی کۆبوونەوەی سەرۆکوەزیرانی عێراق

پێشتر محەممەد شیاع سودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، سەرپەرشتیی کۆبوونەوەیەکی فراوانی ژووری ئۆپراسیۆنی فریاگوزاریی تیشکدانەوە ئەتۆمییەکانی کرد. لە کۆبوونەوەکەدا بە فەرمی ڕاگەیەندرا، کە تیمی پسپۆڕ و ئامێرە چاودێرەکان هیچ ئاماژەیەکیان بۆ گەیشتنی کاریگەریی تیشکدانەوەی ئەتۆمی بۆ ناو خاکی عێراق و هەرێمی کوردستان تۆمار نەکردووە و دۆخی هەموو پارێزگاکان جێگیرە.

حکومەتی ڕووسیا بە مەبەستی پاراستنی بازاڕی ناوخۆ و سەقامگیرکردنی نرخەکان، بڕیاری دا هەناردەکردنی بەنزین بۆ دەرەوەی وڵات ڕابگرێت و وەزارەتی وزەی بۆ ئامادەکردنی ڕەشنووسەکە ڕاسپارد.

دەستپێکردنی قەدەغە لە یەکی نیسانەوە

ئەلێکساندەر نۆڤاک، جێگری سەرۆکوەزیرانى ڕووسیا، وەزارەتی وزەی وڵاتەکەی ڕاسپاردووە کە ڕەشنووسی بڕیارنامەی قەدەغەکردنی هەناردەکردنی بەنزین ئامادە بکەن. بڕیارەکە لە ڕێکەوتی 1 April 2026ـەوە دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە و سەرجەم بەرهەمهێنەرانی سووتەمەنی دەگرێتەوە.

ئامانجەکانی بڕیارەکە

بەگوێرەی لێدوانەکانی جێگری سەرۆکوەزیرانی ڕووسیا، ئامانجی سەرەکی لەم هەنگاوە دابینکردنی پێداویستییە ناوخۆییەکانی وڵات و ڕێگریکردنە لە بەرزبوونەوەی نرخەکان. مۆسکۆ دەیەوێت لە ڕێگەی ڕاگرتنی هەناردەوە، سەقامگیریی بۆ بازاڕی سووتەمەنی ناوخۆ بگەڕێنێتەوە و ڕێگری لە هەر قەیرانێکی کەمبوونەوەی سووتەمەنی بکات.

دۆخی بەرهەمهێنان و یەدەگی سووتەمەنی

ئەلێکساندەر نۆڤاک ئاماژەى بەوە کردووە، کە لە ئێستادا بڕی پێویستی بەرهەمهێنانى نەوت و یەدەگی بەنزین و سووتەمەنی گازۆیل لەبەردەستدایە. هەروەها ڕێژەی بەکارهێنانی پاڵاوگەکانی ڕووسیا لە ئاستێکی بەرزدایە، کە ئەمەش هاوکار دەبێت بۆ پڕکردنەوەی تەواوی خواستی ناوخۆیی دوای جێبەجێکردنی بڕیاری ڕاگرتنی هەناردە.

درێژکردنەوەی بڕیارە پێشووەکان

لە کۆتایی ساڵی 2025دا، دەسەڵاتدارانى ڕووسیا بڕیاری قەدەغەکردنی هەناردەی بەنزینیان بۆ هەموو هەناردەکاران تاوەکو مانگی March درێژکردبووەوە. هاوکات هەناردەکردنی سووتەمەنی گازۆیل بۆ بازرگانان، کۆگاکانی نەوت و ئەو کۆمپانیایانەی توانای بەرهەمهێنانیان کەمتر لە 1 ملیۆن تۆنە، بۆ ماوەى ساڵێک سنووردار کراوە، کە ئەمەش نیشانەی بەردەوامیی سیاسەتی پاراستنی بازاڕی ناوخۆییە لەلایەن کرێملینەوە.

بۆ یەکەم جار لە مێژووی ململانێکاندا، هێزە شاخەوانییەکانی ئیسرائیل چیای شێخیان بەزاند و لە خاکی سووریاوە چوونە ناو قووڵایی باشووری لوبنان بە مەبەستی تێکشکاندنی پێگەی گرووپە چەکدارەکان.

ئۆپەراسیۆنی بەزاندنی سنوور لە چیای شێخ

ئەمڕۆ یەکشەممە 29-03-2026، سوپای ئیسرائیل لە ڕاگەیەنراوێکی فەرمیدا ئاشکرای کرد کە هێزەکانی یەکەی (ئالپ) لەژێر سەرپەرشتیی لیوای شاخەوانیی ژمارە 810، ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتی بەزاندنی سنووریان ئەنجامداوە. ئەم جووڵە سەربازییە لە بەشی سووریای چیای شێخەوە دەستیپێکردووە و بەرەو ناوچەی چیای ڕووس (هار دۆڤ) لە باشووری لوبنان درێژ بووەتەوە، کە ئەمە وەک یەکەمین هێرشی لەو جۆرە لە ڕێگەی خاکی سووریاوە ئەژمار دەکرێت.

ئامانجە ستراتیژییەکانی ئۆپەراسیۆنەکە

سوپای ئیسرائیل ئاماژەی بەوە کردووە، ئامانجی سەرەکیی ئەم ئۆپەراسیۆنە تێکشکاندنی هەوڵەکانی جێگیربوونی ڕێکخراوە چەکدارەکان بووە لە ناوچە سنوورییەکانی لوبنان. هێزەکان لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنەکەدا کاریان لەسەر کێوماڵکردنی ناوچە سەختە شاخاوییەکان، کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگری و ئاشکراکردنی ژێرخانی سەربازیی دوژمن کردووە لەو سنوورەدا.

بەکارهێنانی توانای کۆماندۆی شاخەوانی

لە ئۆپەراسیۆنەکەدا توانای تایبەتی کۆماندۆی شاخەوانی بەکارهێنراوە، کە تێیدا هێزەکان توانیویانە بەسەر بەفری چیای شێخدا سەربکەون و لە ناوچەیەکی جوگرافیی ئاڵۆزدا بگەنە ئامانجەکانیان. ئەم هەنگاوە نیشاندەری گۆڕانکارییە لە تاکتیکی سەربازیی ئیسرائیل بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان لە ناوچە شاخاوییە جیاوازەکاندا.

بەردەوامیی بڵاوبوونەوەی هێزەکان لە باکوور

سوپای ئیسرائیل ڕوونی کردەوە، کە هێزەکانی فیرقەی 210 بەردەوام دەبن لە بڵاوبوونەوەیان لە تەواوی ناوچەکەدا. ئەم بڕیارە بە مەبەستی پاراستنی ئاسایشی هاووڵاتییانی ئیسرائیل و دانیشتووانی ناوچەکانی باکوور دراوە، تاوەکو ڕێگری لە هەر جووڵەیەکی چەکداریی گرووپە نەیارەکان بکرێت لەسەر سنوورە جیاوازەکان.

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران هۆشداریی دەداتە ئەمریکا و هاوبەشە هەرێمییەکانی و ڕایدەگەیەنێت، هێزە چەکدارەکانیان لە چاوەڕوانی هێرشی زەمینی دوژمندان تاوەکو "ئاگریان تێ بەربدەن".

فێڵی دیپلۆماسی و پلانی نهێنی

محەممەدباقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران، ئەمڕۆ یەکشەممە 29-03-2026 ڕایگەیاند، کە ئەمریکا سیاسەتێکی دووفاقی پەیڕەو دەکات و دەیەوێت فێڵ بکات. ئاماژەی بەوە کرد کە واشنتن بە ئاشکرا پەیامی دانوستان بۆ تاران دەنێرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا و بە نهێنی خەریکی داڕشتنی پیلانی هێرشی زەمینییە بۆ سەر خاکی ئێران.

ئامادەباشی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی زەمینی

قالیباف لە لێدوانەکەیدا هەڕەشەی توندی ئاراستەی هێزەکانی ئەمریکا کرد و وتی: "دوژمن بێئاگایە لەوەی هێزە چەکدارەکانی ئێران چاوەڕێی هاتنی ئەمریکییەکان دەکەن بۆ ئەوەی ئاگریان تێ بەربدەن". جەختی کردەوە کە سوپای وڵاتەکەی نەک هەر ئامادەیە بۆ بەرپەرچدانەوە، بەڵکو پلانی وردیان هەیە بۆ تێکشکاندنی هەر هەوڵێکی چوونە ناوەوەی زەمینی.

سزاکانی ئێران بۆ هاوبەشە هەرێمییەکان

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ڕایگەیاند کە وەڵامدانەوەکانیان تەنیا بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا نابێت، بەڵکو هاوبەشە هەرێمییەکانی ئەمریکاش سزا دەدەن. هۆشداری دا کە ئێران بێدەنگ نابێت بەرامبەر ئەو وڵاتانەی ناوچەکە کە هاوکاریی سەربازی و لۆجستی پێشکەشی واشنتن دەکەن و ئەوانیش دەبنە ئامانجی هێزە چەکدارەکانیان.

ئاڵۆزییەکانی کەنداو و ئامادەباشی ئەمریکا

ئەم پەیامانەی تاران لە کاتێکدایە کە گرژییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەرووی هورمز گەیشتوونەتە لووتکە. هێزەکانی ئەمریکا بنکە سەربازییەکانیان لە ناوچەکە خستووەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە و ژمارەیەک کەشتیی جەنگیی نوێیان ڕەوانەی ئاوەکانی کەنداو کردووە بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان. سەرەڕای بەردەوامی هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە، بەڵام تاوەکو ئێستا هیچ ئەنجامێکی ئەوتۆیان لێ نەکەوتووەتەوە.

وەزیری ناوخۆی عێراق لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا پاڵپشتیی بەغدادی بۆ تاران دووپاتکردەوە و ڕایگەیاند، عێراق بۆ هەر جۆرە هاوکارییەکی مرۆیی بۆ خەڵک و زیانلێکەوتووانی ئێران ئامادەیە.

پاڵپشتیی مرۆیی عێراق بۆ ئێران

عەبدولئەمیر شەمەری، وەزیری ناوخۆی عێراق، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی کۆمەڵەی مانگی سووری ئێرانی، ئامادەیی وڵاتەکەی بۆ ناردنی هاوکاریی مرۆیی بۆ زیانلێکەوتووانی ئێران دەربڕی. شەمەری جەختی لەوە کردەوە کە عێراق بۆ هەر جۆرە یارمەتیدانێک کە تاران پێویستی بێت ئامادەیە و وەک ئەرکێکی مرۆیی سەیری پاڵپشتیکردنی خەڵکی ئێران دەکەن لەم بارودۆخەدا.

ستایشکردنی خۆڕاگریی خەڵکی ئێران

وەزیری ناوخۆی عێراق لە میانی قسەکانیدا ستایشی خۆڕاگریی خەڵکی ئێرانی کرد و بە سەرۆکی کۆمەڵەی مانگی سووری ئێرانی گوت: "شانازی دەکەین کە ئێوە بە شێوەیەکی ئەفسانەیی توانیتان لە بەرامبەر دوژمنی ستەمکار بوەستنەوە." ناوبراو دووپاتی کردەوە کە بەغداد لە نزیکەوە چاودێری دۆخەکە دەکات و بۆ هەر بابەتێک کە پێویست بێت، ئامادەی گەیاندنی یارمەتییەکانن.

تواناکانی مانگی سووری ئێران لە کاتی تەنگانەدا

پیرحوسێن کۆلیوەند، سەرۆکی کۆمەڵەی مانگی سووری ئێران، وێڕای سوپاسگوزاری بۆ هەڵوێستەکەی وەزیری ناوخۆی عێراق، باسی لە ئامادەیی تیمەکانی وڵاتەکەی کرد. کۆلیوەند ڕایگەیاند کە لە ئێستادا نزیکەی 110,000 فریاگوزاری مەشقپێکراویان لە هەموو ناوەندەکاندا هەیە. ئاماژەی بەوەش کرد کە لە کاتی ڕوودانی هەر ڕووداوێکدا، تیمەکانیان دەتوانن لە ماوەی کەمتر لە 4 خولەکدا لە شوێنی مەبەست ئامادە بن و دەست بە فریاگوزارییەکان بکەن.

حکومەتی هەرێمی کوردستان لەپێناو ڕێکخستنی پەیامی میدیایی و گەیاندنی ڕاستی و قەبارەی زیانە مرۆییەکان بە جیهان، مەرجی وەرگرتنی ڕەزامەندیی پێشوەختەی بۆ تیمە میدیاییەکان ڕاگەیاند.

ئامانجی ڕێکارە نوێیەکان

فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەمڕۆ یەکشەممە 29ـی ئاداری 2026، ڕایگەیاند کە ئامانج لەم هەنگاوە ڕێکخستنی پەیامی میدیایی و نیشاندانی وێنەیەکی پیشەییانەی ڕووداوەکانە بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەم ڕێکارانە بۆ گەیاندنی ڕاستی و قەبارەی ئەو "تاوانە مرۆییانەیە" کە بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان ئەنجام دەدرێن و مەبەست لێی یەکخستنی گوتاری ڕاگەیاندنە لە ئاستی جیهاندا.

مەرجەکانی ڕووماڵکردنی مەیدانی

بەگوێرەی ڕێنماییەکان، سەرجەم دەزگاکانی ڕاگەیاندن و ماڵپەڕە هەواڵییەکان کە دەیانەوێت ڕووماڵی مەیدانیی ئەو شوێنە سڤیلانە بکەن کە زیانیان بەرکەوتووە، دەبێت پابەندی ڕێکارە فەرمییەکان بن. پێویستە ئەو تیمە میدیاییانە ناوی خۆیان لە فەرمانگەی میدیا و زانیاری تۆمار بکەن و پێشوەختە ڕەزامەندیی فەرمی وەربگرن بۆ ئەوەی بتوانن لە شوێنی ڕووداوەکان کارەکانیان ئەنجام بدەن.

بەدۆکیۆمێنتکردنی زانستیی زیانەکان

ئەم بڕیارە هەوڵێکی حکومەتی هەرێمی کوردستاندایە بۆ پۆلێنکردن و بەدۆکیۆمێنتکردنی زیانە مرۆیی و ماددییەکان بە شێوازێکی زانستی و پیشەیی.

کونسوڵخانەی گشتیی ڕووسیا لە هەولێر سەرکۆنەی هێرشە درۆنییەکانی سەر ماڵی سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەکات و هۆشداری دەدات لە تێکچوونی سەقامگیری و پەرەسەندنی گرژییەکان لە عێراقدا.

هەڵوێستی فەرمیی ڕووسیا لە هەولێر

کونسوڵخانەی گشتیی ڕووسیا لە هەولێر نیگەرانیی خۆی بەرامبەر هێرشە مووشەکی و درۆنییە بەردەوامەکانی سەر خاکی هەرێمی کوردستان دەربڕی. ڕووسیا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەم هێرشانە بوونەتە هۆی کوژرانی ژمارەیەک پێشمەرگە و زیانگەیشتن بە ژێرخانی مەدەنی، لەوانەش ماڵی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان. کونسوڵخانەکە جەختی کردەوە کە بە توندی سەرکۆنەی هەر کارێک دەکەن ببێتە هۆی ناسەقامگیری لە عێراقدا و داوای کرد لایەنەکان دان بە خۆیاندا بگرن و پەنا بۆ ڕێگەی سیاسی و دیپلۆماسی ببەن.

زانیارییەکانی هێرشەکەی سەر دهۆک

بەیانیی ڕۆژی شەممە 28-03-2026، چەند هێرشێکی درۆنی کرانە سەر پارێزگای دهۆک. یەکێک لە هێرشەکان ڕاستەوخۆ ماڵی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی لەو شارە کردە ئامانج. ئەم ڕووداوە کاردانەوەی فراوانی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لێکەوتەوە و وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر دامەزراوە فەرمییەکان و سەروەریی خاکی هەرێمی کوردستان بینرا.

کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان و سەرکۆنەکردنی جیهانی

ناڕەزاییەکان دژی هێرشەکە سنوورەکانی عێراقی تێپەڕاند؛ ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆککۆماری فەرەنسا، هێرشەکەی بە "قبووڵنەکراو" وەسف کرد. هەروەها وڵاتانی ئەمریکا، ئێران و تورکیا لەسەر ئاستی باڵا سەرکۆنەی ڕووداوەکەیان کرد. لەلایەکی دیکەوە، محەممەد بن زاید، سەرۆکی ئیمارات، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی، پشتیوانی وڵاتەکەی دەربڕی و بە توندی سەرکۆنەی هێرشەکەی کرد.

لە ماوەی 30 ڕۆژی ڕابردوودا، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی شەپۆلێکی توندی هێرشی مووشەکی و درۆنی بووەتەوە و بەهۆیەوە دەیان کەس بوونەتە قوربانی.

کۆی گشتیی هێرشەکان لە مانگێکدا

بەگوێرەى بەدواداچوونى کەناڵ8، لەماوەى یەک مانگى ڕابردوودا، 475 هێرش کراوەتە سەر هەرێمى کوردستان. پەیامنێرى کەناڵ8 ڕایگەیاندووە کە ئەم هێرشانە بە شێوەی مووشەکی و درۆنی بوون و هەرچوار پارێزگاکەى هەرێمى کوردستانیان گرتووەتەوە، بەڵام چڕی هێرشەکان زیاتر بۆ سەر هەولێر و سلێمانى بووە.

داتاکانی ڕێکخراوی CPT و ژمارەی قوربانییان

کامەران عوسمان، ڕێکخەرى هەرێمى کوردستانى ڕێکخراوى CPTی ئەمریکى ڕایگەیاند، تاوەکو ڕێکەوتی 27 March کۆی 459 هێرش کراوەتە سەر هەرێمى کوردستان. دابەشبوونی هێرشەکان بەم شێوەیە بووە: 361 هێرش بۆسەر هەولێر، 90 هێرش بۆسەر سلێمانى، 5 هێرش بۆسەر دهۆک و 3 هێرشیش بۆسەر هەڵەبجە بووە. بەهۆی ئەم هێرشانەوە 14 کەس شەهید بوون و 90 کەسی دیکەش برینداربوون.

هێرشەکانی 24 کاتژمێری ڕابردوو

بەگوێرەى بەدواداچوونەکانى کەناڵ8، تەنیا لە ڕۆژی دوێنێ 28 March، بڕی 16 هێرشی نوێ ئەنجامدراون. لەو ژمارەیە 10 هێرشیان بۆسەر پارێزگای هەولێر بووە، 5 هێرش کراوەتە سەر پارێزگای دهۆک و یەک هێرشیش بۆسەر پارێزگای سلێمانى تۆمارکراوە. بەمەش کۆی گشتی هێرشەکان گەیشتووەتە 475 هێرش.

سەرۆکی هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا هۆشداری دەدات لە لێکەوتە ئەمنییەکانی هێرشکردنە سەر سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان و ڕایدەگەیەنێت ئەم کارانە یەکڕیزیی نیشتمانی لاواز دەکەن.

سەرکۆنەکردنی هێرشەکان لەلایەن مالیکییەوە

ئەمڕۆ یەکشەممە 29-3-2026، نووری مالیکی، سەرۆکی هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا لە پۆستێکدا لە پلاتفۆرمی X ڕایگەیاند، بە ئامانجگرتنی ماڵی هەریەک لە مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی کارێکی ڕەتکراوە و سەرکۆنەکراوە. مالیکی ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم جۆرە ڕەفتارانە تەنیا کەسایەتییەکان ناکەنە ئامانج، بەڵکو کاریگەرییان لەسەر ئاسایش و سەقامگیریی هەموو عێراق دەبێت و دەبنە هۆی لاوازکردنی یەکڕیزیی نیشتمانی.

هێرشی درۆنی بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی

ڕۆژی شەممە 28-3-2026، لە ڕێگەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە هێرش کرایە سەر سنووری پارێزگای دهۆک و یەکێک لە درۆنەکان ماڵی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی کردە ئامانج. مالیکی لەمبارەیەوە داوای لە لایەنەکان کرد یەک ڕیز بوەستن بۆ شکستپێهێنانی ئەو هەوڵانەی کە دەیانەوێت سەقامگیریی وڵات تێکبدەن و ئاژاوە لە نێوان پێکهاتەکاندا بنێنەوە.

ئاشکراکردنی 5 هێرش بۆ سەر بارەگای مەسعود بارزانی

هاوکات لەگەڵ ئەم پێشهاتانە، مەسعود بارزانی ڕایگەیاند، لەو کاتەوەی شەڕ دەستی پێکردووە 5 جار هێرش کراوەتە سەر بارەگای ئەوان. بارزانی ئاماژەی بەوە کرد کە لە ماوەی ڕابردوودا بێدەنگییان لەو هێرشانە کردووە تەنیا بۆ ئەوەی دڵەڕاوکێ و تووڕەیی لە ناو جەماوەردا دروست نەبێت.

بانگەواز بۆ یەکڕیزی و ڕەتکردنەوەی توندوتیژی

سەرۆکی هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا جەختی لە پێویستیی بەهێزکردنی تەبایی و یەکگرتوویی لە نێوان ڕۆڵەکانی نیشتمان کردەوە. مالیکی داوای کرد کە هەموو جۆرە توندوتیژییەک ڕەتبکرێتەوە و ڕێگری لە هەر هەوڵێک بگیرێت کە مەبەستی بێت "فیتنە" لە نێوان پێکهاتەکانی گەلی عێراقدا بنێتەوە، چونکە پاراستنی سەقامگیریی وڵات ئەرکی هەموو لایەکە.

ڕۆژنامەی نزیک لە نووسینگەی ڕێبەری باڵای ئێران لیستی مەرجەکانی تاران بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ بڵاودەکاتەوە، کە کشانەوەی هێزە بیانییەکان و گەڕانەوەی پارە بلۆکەکراوەکان لە پێشینەی داواکارییەکانن.

کشانەوەی ئەمریکا و سەروەریی گەرووی هورمز

ڕۆژنامەی کەیهان، کە وەک زمانحاڵی نووسینگەی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران دەبینرێت، ئەمڕۆ 29-3-2026 ڕایگەیاند جەنگ تەنیا ئەو کاتە کۆتایی دێت کە مەرجەکانی تاران جێبەجێ بکرێن. یەکەم مەرجی ئێران کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و نەمانی بنکە سەربازییەکانیانە لە تەواوی ڕۆژئاوای ئاسیا. هەروەها داوای جێبەجێکردنی سیستمێکی فەرمی و یاسایی دەکات بۆ هاتووچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز، بە شێوەیەک کە لەژێر سەروەریی تەواوی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا بێت.

پاراستنی بەرەی موقاوەمە و هەڵوەشاندنەوەی سزاکان

لە مەرجەکانی دیکەی ئێراندا هاتووە کە دەبێت دەستدرێژییەکان بۆ سەر عێراق، لوبنان و "بەرەی موقاوەمە" ڕابگیرێن. تاران داوای ڕاگەیاندنی فەرمیی هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەمریکا دەکات، لەگەڵ ئازادکردن و گەڕانەوەی دەستبەجێی سزا داراییەکان و پارە بلۆکەکراوەکانی ئێران لە ئەمریکا و وڵاتانی دیکەی جیهان.

قەرەبووکردنەوەی زیانەکان و کێشەی دوورگەکان

ئێران داوا دەکات ئەمریکا و ئیسرائیل وەک "دەستدرێژیکار" بناسێنرێن و قەرەبووی سەرەتایی زیانەکان بدەنەوە تا کاتی یەکلاییکردنەوەی کۆتایی هەموو زیانەکان. هەروەها مەرجێکی دیکەی تاران بریتییە لە کۆتاییهێنان بە بانگەشەکانی ئیمارات بۆ سێ دوورگەکە (تونبی گەورە، تونبی بچووک و ئەبوومووسا) لە ڕێگەی دەرکردنی ڕاگەیێندراوێکی فەرمییەوە، لەگەڵ پابەندبوونی کردەیی بە ڕاگرتنی هەمیشەیی جەنگ و تیرۆر.

کشانەوە لە پەیماننامەی قەدەخەکردنی چەکی ئەتۆمی

سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی، ئێران ڕایگەیاندووە کە بەهۆی کەوتنە مەترسیی ئاسایشی نەتەوەیی، بەپێی بەندی 10ی پەیماننامەی قەدەخەکردنی چەکی ئەتۆمی ، کشانەوەی خۆی بە ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم ڕادەگەیەنێت. تاران ئاماژەی بەوە کردووە کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی و ئاسایشی نەتەوەیی، هەر کاتێک بیخوازێت دەگەڕێتەوە ناو پەیماننامەکە.

دۆخی مەیدانیی جەنگ

ئەم جەنگە لە 28ی مانگی ڕابردوو دەستی پێکردووە و لەو کاتەوە ئێران بە مووشەک و درۆن هێرش دەکاتە سەر وڵاتانی ناوچەکە. ئەم ململانێیە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر سەقامگیریی ناوچەکە و ئابووریی جیهان دروستکردووە و تاران جێبەجێکردنی ئەم 9 خاڵە وەک تاقە ڕێگە بۆ ڕاگرتنی جەنگ دەبینێت.

دوابەدوای زیادبوونی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر بریکارەکانی ئێران، بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە نەینەوا و کەرکووک بۆردومان کران و سەرۆکوەزیرانی عێراقیش جەخت لە مافی وەڵامدانەوەی هێزەکان دەکاتەوە.

هێرشە ئاسمانییەکانی سەر نەینەوا

دەستەی حەشدی شەعبی، ئەمڕۆ 29ی ئازاری 2026 ڕایگەیاند، کە بەیانی ئەمڕۆ یەکشەممە لە سێ هێرشی ئاسمانیدا دوو بارەگایان لە پارێزگای نەینەوا کراونەتە ئامانج. ئەو شوێنانەی بۆردوومان کراون بریتین لە بارەگای لیوای 14 و فەوجی چوارى سەر بە ئۆپراسیۆنەکانی نەینەوا.

زیانە گیانییەکانی هێرشەکەی کەرکووک

لە ڕاگەیێنراوێکی پێشتری حەشدی شەعبیدا ئاماژە بۆ ئەوە کراوە، کە لە هێرشەکانی ئێوارەی دوێنێی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر بارەگایەکیان لە نزیک فڕۆکەخانەی کەرکووک، 3 ئەندامیان کوژراون. بەگوێرەی زانیارییەکان، تەرمی کوژراوەکان لە کەرکووکەوە بۆ بەغداد بەڕێکراون تاوەکو لەوێ بە خاک بسپێردرێن.

بەئامانجگرتنی حەشد لە چوارچێوەی جەنگی ئێراندا

لەسەرەتای دەسپێکی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە عێراق بەردەوام بوونەتە ئامانجی فڕۆکە جەنگییەکان. ئەم هێرشانە وەک بەشێک لە ململانێیەکی فراوانتر دەبینرێن کە نەک تەنیا ناوخۆی ئێران، بەڵکو گروپە چەکدارە هاوپەیمانەکانی ئێرانی لە عێراق و ناوچەکەش گرتووەتەوە.

هەڵوێستی محەمەد شیاع سودانی

لەکۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ بەرپرسانی حەشدی شەعبی، محەمەد شیاع سودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، پشتگیری خۆی بۆ ئەو هێزانە دەربڕی. سودانی ڕایگەیاند، کە حەشدی شەعبی وەک دامەزراوەیەکی فەرمی، مافی تەواوی بەرگریکردنی لە بنکە و بارەگاکانی هەیە و دەتوانێت وەڵامی ئەو هێرشانە بداتەوە کە دەکرێنە سەری.

سوپای سووریا حکومەتی عێراق بە بەرپرسیاری یەکەم لە هێرشە درۆنییەکانی سەر باکووری حەسەکە دەزانێت و هۆشداری دەدات کە ئەم کارانە مەترسی بۆ سەر سەقامگیریی سنووری هەردوو وڵات دروست دەکات.

هێرشی درۆنی بۆ سەر بنکەی قەسرەک

سوپای سووریا لە ڕاگەیێنراوێکی فەرمیدا ئاشکرای کرد، کە بەرەبەیانی ئەمڕۆ یەکێک لە گرنگترین بنکە سەربازییەکانیان لە باکووری حەسەکە بە ناوی بنکەی "قەسرەک" ڕووبەڕووی هێرش بووەتەوە. هێرشەکە لە لایەن 4 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە ئەنجامدراوە کە لە ناو خاکی عێراقەوە ئاڕاستە کرابوون. ئەمە دووەم هێرشی هاوشێوەیە لە ماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا؛ پێشتریش بنکەی "خراب ئەلجیر" لە ناوچەی ڕومێلان بە مووشەک بۆردوومان کرا.

سوپای سووریا بەغدا بە بەرپرسیار دەزانێت

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوەکە، بنکەی قەسرەک کە دەکەوێتە نێوان ڕێگەی نێودەوڵەتیی M4، کراوەتە ئامانج. سوپای سووریا بە فەرمی حکومەتی عێراق بە بەرپرسیاری یەکەم لەو پێشێلکارییانە دەزانێت کە لە سنوورەکانی عێراقەوە بەرەو خاکی سووریا ئەنجام دەدرێن. سوپا جەخت دەکاتەوە کە ئەم جۆرە کارە سەربازییانە مەترسیی گەورە بۆ سەر ئاسایشی هەردوو وڵات لەم بارودۆخە پڕ لە گرژییەدا دروست دەکات.

پێگەی ستراتیژیی بنکە بۆردوومانکراوەکە

بنکەی قەسرەک لە شوێنێکی ستراتیژیی گرنگ لە باکووری حەسەکە هەڵکەوتووە و نزیکە لە دەروازەی سنووریی ڕەبیعە. بەهۆی نزیکی لە ڕێگەی نێودەوڵەتی و سنوورەکان، هەر هێرشێک بۆ سەر ئەم بنکەیە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جووڵە سەربازی و لۆجستییەکانی ناوچەکە دەبێت، بۆیە سوپای سووریا پاراستنی ئەم ناوچەیە بە پێویستییەکی نیشتمانی دەزانێت.

دەستگیرکردنی تۆمەتباران و داواکارییەکانی دیمەشق

پێشتر هێزە ئەمنییەکانی عێراق 4 کەسیان بە تۆمەتی مووشەکبارانکردنی خاکی سووریا دەستگیر کردبوو، بەڵام سوپای سووریا داوا دەکات بەغدا ڕێکاری تووندتر بگرێتەبەر. دیمەشق داوا دەکات ڕێگری لە هەر جووڵەیەکی چەکداریی نایاسایی بکرێت کە ببێتە هۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات و پەکخستنی هەوڵەکان بۆ چەسپاندنی ئارامی لە ناوچەکەدا.

وەزیری دەرەوەی عێراق هۆشداریی توند لە داڕمانی دۆخی ئابووری و جێهێشتنی کۆمپانیا نەوتییەکان دەدات و ڕایدەگەیەنێت، وڵاتەکە کەوتووەتە ناو ململانێیەکی ناوچەییەوە کە پلانی بۆ دانەنراوە.

مەترسی لەسەر پرۆسەی سیاسی و ئابووری

فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، لە نوێترین لێدوانیدا ڕایگەیاند، عێراق و تەواوی پرۆسەی سیاسی لە مەترسیدایە. ئاماژەی بەوە کرد کە وڵاتەکە لە ئێستادا کێشەی دارایی هەیە، بەڵام پێشبینی دەکات لە داهاتوودا کێشەی نوێ و "سەیروسەمەری" ئابووری و دارایی سەرهەڵبدەن کە پێشتر نەبووبن. ئەم هۆشدارییە لە کاتێکدایە کە ژینگەی وەبەرهێنان و دارایی وڵات بەهۆی جەنگ و ئاڵۆزییەکانەوە تێکچووە.

پەککەوتنی کەرتی نەوت و کۆمپانیا بیانییەکان

وەزیری دەرەوە ئاشکرای کرد کە کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی نەوت عێراقیان جێهێشتووە و لە ئێستادا نەوت تەنیا بۆ پێداویستی ناوخۆ بەرهەم دەهێنرێت. تەنیا بڕی 250,000 بەرمیل نەوت لە ڕێگەی کەرکووک و هەرێمی کوردستانەوە بەرەو تورکیا هەناردە دەکرێت، لەگەڵ بەشێکی کەمی نەوتی کوردستان. فوئاد حوسێن ئاماژەی بەوەش کرد، ئەگەر دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت، ڕەنگە لە داهاتوودا پەنا بۆ هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی تانکەرەوە ببەن.

کاریگەریی گەرووی هورمز لەسەر عێراق

بەهۆی تێوەگلانی گەرووی هورمز لە ململانێ ناوچەییەکاندا، هەناردەی نەوتی عێراق و وڵاتانی کەنداو تووشی ئاستەنگ بووە. فوئاد حوسێن جەختی کردەوە کە لە ئێستادا هیچ کەشتییەکی عێراقی بەو گەرووەدا تێناپەڕێت، ئەمەش گورزێکی دیکەیە لە داهاتی نیشتمانیی وڵات کە بە تەواوی پشت بە فرۆشتنی وزە دەبەستێت.

پەیوەندییەکان لەگەڵ ئەمریکا و بۆردوومانی حەبانیە

وەزیری دەرەوە ئاماژەی بەوە کرد کە عێراق کەوتووەتە ناو ململانێیەکەوە کە پلانی بۆ دانەنراوە. ئەمریکا بە فەرمی بەغدادی ئاگادار کردووەتەوە کە هێرش ناکاتە سەر عێراق مەگەر هێرشی بکرێتە سەر. هەرچەندە هەفتەی ڕابردوو فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا بنکەی سەربازیی حەبانیەیان لە ئەنبار بۆردوومان کرد و کوژراو و برینداری لێکەوتەوە، بەڵام بەرپرسانی ئەمریکا بە فەرمی بە بەغدادیان وتووە کە ئەوان ئەو بنکەیەیان بۆردوومان نەکردووە و داواشیان نەکردووە حەشدی شەعبی هەڵبوەشێنرێتەوە.

جێهێشتنی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان

هێرشی گرووپە چەکدارەکان بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی وڵاتان، کاریگەریی نەرێنی لەسەر ناوبانگی نێودەوڵەتی عێراق دروستکردووە. فوئاد حوسێن ڕایگەیاند، چەندین نوێنەرایەتی دیپلۆماسی بۆ پاراستنی گیانی کارمەندەکانیان عێراقیان جێهێشتووە. جەختیشی کردەوە کە ئەمە بە واتای پچڕانی پەیوەندییەکان نایەت، بەڵکو تەنیا کشانەوەیەکی کاتییە بەهۆی تێکچوونی باری ئەمنییەوە.

بەهۆی لێکەوتە ئابوورییەکانی جەنگی ئێران و بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی، تورکیا ناچار بووە پەنا بۆ فرۆشتنی بەشێکی  زۆری یەدەگی زێڕ و دراوی بیانی ببات بۆ ڕێگریکردن لە داڕمانی لیرەی تورکی.

فرۆشتنی زێڕ لە ماوەیەکی پێوانەییدا

بانکی ناوەندیی تورکیا تەنیا لە ماوەی دوو هەفتەدا 58 تۆن زێڕی فرۆشتووە، کە بەهاکەی بە زیاتر لە 8 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت. ئەم هەنگاوە وەک هەوڵێک بۆ دابینکردنی تێچووی بەرزی وزە و پاڵپشتیکردنی بەهای لیرەی تورکی لە بازاڕەکاندا لێکدەدرێتەوە کە لە دوای دەسپێکی شەڕەکەوە کەوتووەتە ژێر فشارێکی توند.

داتاکانی یەدەگی زێڕ و کەمبوونەوەی حەوت ساڵە

یەدەگی زێڕی تورکیا لە هەفتەی یەکەمی مانگی ئازاردا بە بڕی 6 تۆن کەمیکردووە، دواتریش لە هەفتەی کۆتایی مانگی ئازاردا بڕی 52 تۆنی دیکەی لێ فرۆشراوە. بەمەش کۆی یەدەگی زێڕی تورکیا بۆ 513 تۆن دابەزیوە، کە ئەمە بە گەورەترین دابەزینی یەدەگی زێڕی ئەو وڵاتە لە ماوەی 7 ساڵی ڕابردوودا هەژمار دەکرێت.

دابەزینی یەدەگی دراوی بیانی

هاوکات لەگەڵ فرۆشتنی زێڕ، کۆی یەدەگی دراوی بیانی تورکیا بە بڕی نزیکەی 40 ملیار دۆلار کەمبووەتەوە و گەیشتووەتە نزیکەی 175 ملیار دۆلار. ئەمە نزمترین ئاستی یەدەگی دراوی بیانی تورکیایە لە دوای چارەکی سێیەمی ساڵی 2025ەوە، کە نیشانەی توندی ئەو فشارە داراییە جیهانییەیە کە ڕووبەڕووی ئەنقەرە بووەتەوە.

هۆکارەکانی پشت بڕیارەکەی بانکی ناوەندی

بانکی ناوەندیی تورکیا بۆ پاراستنی بەهای لیرە و ڕووبەڕووبوونەوەی خواستە زۆرەکانی سەر دۆلاری ئەمریکی، پەنای بۆ کەمکردنەوەی یەدەگەکانی بردووە. ئەم فشارە ئابوورییە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە لێکەوتەکانی جەنگی ئێران و گرانبوونی تێچووی هاوردەکردنی وزە، کە بارگرانییەکی گەورەی لەسەر بودجەی گشتی و دراوی نیشتمانیی وڵاتەکە دروستکردووە.

دوای زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران، ئاژانسی وزەی ئەتۆم جەخت لە سەلامەتی تیشکدانەوە دەکاتەوە و ئەمریکاش پەککەوتنی تەواوی پرۆگرامەکە ڕادەگەیەنێت.

دۆخی گشتیی وێستگەکان دوای هێرشەکان

ئێران خاوەنی چەندین وێستگە و دامەزراوەی ئەتۆمییە کە پیتاندنی یۆرانیۆم، بەرهەمهێنانی کارەبا و ئاوی قورسیان تێدا ئەنجام دەدرێت. لە ماوەی هێرشەکانی مانگی 6ی ساڵی ڕابردوو و هێرشەکانی ئێستادا، ئەم ناوەندانە چەندین جار بۆردوومان کراون. بەگوێرەی هەڵسەنگاندنەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، پرۆگرامی ئەتۆمی ئێران بە تەواوی پەکیکەوتووە، بەڵام ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم و ئاژانسی ئەتۆمی ئێران ڕایانگەیاندووە کە هیچ تیشکدانەوەیەک لە نزیک وێستگەکان ڕووینەداوە.

وێستگەی ئەتۆمیی فۆردۆ (Fordow)

ئەم دامەزراوەیە نزیکەی 200 کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای تاران هەڵکەوتووە و سەنتەرفیوجی زۆری تێدا جێگیرکراوە. گرنگی ئەم وێستگەیە لەوەدایە کە لە ژێر چیادا دروستکراوە و بە سیستمی دژە فڕۆکە پارێزراوە. دروستکردنی ئەم وێستگەیە لە ساڵی 2007 دەستیپێکردووە و لە ساڵی 2009 ئاژانسی نێودەوڵەتی لێ ئاگادارکراوەتەوە. بەڕێوەبەری ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم پشتڕاستی کردووەتەوە کە ئەم وێستگەیە کەوتووەتە بەر هێرشەکانی ئیسرائیل.

وێستگەی ئەتۆمیی بوشەهر (Bushehr)

تاقە وێستگەی ئەتۆمیی بازرگانیی ئێرانە لە ناوچەی بوشەهر لەسەر کەنداو، کە 1,000 کیلۆمەتر لە تاران و 300 کیلۆمەتر لە شیرازەوە دوورە. دروستکردنی بۆ ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو دەگەڕێتەوە و دواتر لەلایەن ڕووسیاوە نۆژەنکراوەتەوە. ئەم وێستگەیە بە سووتەمەنیی ڕووسی کاردەکات و لەژێر چاودێری ئاژانسی جیهانیی وزەی ئەتۆمیدایە.

وێستگەی ئەتۆمیی ئەراک (Arak)

ئەم وێستگەیە کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای تاران، بە وێستگەی ئاوی قورسی ئەراک ناسراوە. ئاوی قورس بۆ ساردکردنەوەی وێستگەکە بەکاردەهێنرێت و وەک بەرهەمێکی لاوەکی ماددەی پلۆتۆنیۆم بەرهەم دەهێنێت، کە دەکرێت لە دروستکردنی چەکی ئەتۆمیدا بەکاربهێنرێت.

وێستگەی تەکنۆلۆجیی ئەسفەهان (Isfahan)

ئەم دامەزراوەیە 450 کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تارانەوە دوورە و سەدان زانای ئەتۆمی تێیدا کاردەکەن. وێستگەکە سێ ناوەندی توێژینەوە و تاقیگەی چینی تێدایە. ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم بەئامانجگرتنی ئەم وێستگەیەی پشتڕاستکردووەتەوە، بەڵام قەبارەی زیانەکان بە تەواوی ئاشکرا نەکراون.

وێستگەی توێژینەوەی تاران (Tehran)

ئەم وێستگەیە لە ساڵی 1967 لەلایەن ئەمریکاوە بۆ مەبەستی ئاشتیانە بۆ ئێران دروستکراوە و بارەگای ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێرانی تێدایە. سەرەتا پێویستی بە یۆرانیۆمی پیتێنراوی بەرز بووە، بەڵام دواتر بۆ بەکارهێنانی یۆرانیۆمی کەم پیتێنراو گۆڕدراوە و سەرپەرشتی تەواوی بەرنامە ئەتۆمییەکەی وڵات دەکات.

ڕووسیا هۆشداریی توند لە هێرشکردنە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران دەدات و ڕایدەگەیەنێت، بە ئامانجگرتنی ئەو ناوەندانە مەترسی کارەساتی تیشکدانەوەی لێدەکەوێتەوە و پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکانە.

مەترسییەکانی کارەساتی ئەتۆمی و یاسای نێودەوڵەتی

ماریا زاخارۆڤا، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا، لە ڕاگەیەندراوێکدا جەختی کردەوە کە هێرشکردنە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکانە. ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە پێویستە هەنگاوی یەکلاکەرەوە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بنرێت بۆ کەمکردنەوەی پەرەسەندنە سەربازییەکان و ڕێگریکردن لەو مەترسییانەی کە ڕەنگە جیهان بەرەو کارەساتی تیشکدانەوە بەرن.

ئەو دامەزراوانەی مەترسییان لەسەرە

گوتەبێژەکەی وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا ئاماژەی بەوە دا کە سەرەڕای مەترسییە بەرچاوەکان، دەستدرێژیکاران بەردەوامن لە هێرشکردنە سەر ئێران. زاخارۆڤا ڕایگەیاند، هێرشکردنە سەر ئاوی قورسی خونداب، وێستگەی ماددەی خاوی یۆرانیۆم و وێستگەی ئەتۆمی بوشەهر، پێشهاتێکی زۆر مەترسیدارە و دەکرێت لێکەوتەی ژینگەیی و مرۆیی قورسی لەسەر ناوچەکە هەبێت.

داواکارییەکانی ڕووسیا بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی

ڕووسیا داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات کە بە توندی سەرکۆنەی ئەم هێرشانە بکەن. زاخارۆڤا ڕاشیگەیاند، پێویستە بەرپرسانی ئەم هێرشانە درک بە مەترسییەکانی ئەم کارە بکەن، چونکە هێرشکردنە سەر ژێرخانی ئەتۆمی تەنیا ململانێیەکی سەربازی سادە نییە، بەڵکو هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر سەلامەتی و ئاسایشی گشتی.

باڵيۆزخانەی ئەمريکا لە بەغداد بە توندی سەرکۆنەی هێرشەکانی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەکات و ئێران و بریکارەکانی بە ئەنجامدانی کردەوەی "تیرۆریستی و ترسنۆکانە" تۆمەتبار دەکات.

سەرکۆنەکردنی هێرشەکان و تۆمەتبارکردنی بریکارەکانی ئێران

باڵيۆزخانەی ئەمريکا لە بەغداد لە ڕاگەيێندراوێکدا بڵاویکردەوە، کە بێ دوو دڵی و بە توندی سەرکۆنەی ئەو هێرشە تیرۆریستییانە دەکات کە لە لایەن میلیشیا بریکارەکانی ئێرانەوە لە عێراق ئەنجامدراون. هێرشەکان بە دیاریکراوی شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەتی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی عێراقیان کردووەتە ئامانج.

هەڕەشە بۆ سەر سەروەری و سەقامگیری عێراق

لە ڕاگەیێندراوەکەی باڵیۆزخانەی ئەمریکادا جەخت لەوە کراوەتەوە، کە ئەو کارانەی ئێران و بریکارەکانی لە ناوخۆی عێراقدا ئەنجامی دەدەن، هێرشێکی ڕاستەوخۆ و ئاشکرایە بۆ سەر سەروەری، سەقامگیری و یەکێتی خاکی عێراق. ئەم هەڵوێستە دوای زنجیرەیەک هێرش دێت کە دامەزراوە و کەسایەتییە سیاسییەکانی کردووەتە ئامانج.

ڕەتکردنەوەی کردەوە "هەڕەمەکی و ترسنۆکانەکان"

باڵیۆزخانەی ئەمریکا ئاماژەی بەوەش کردووە، کە بە توندی ئەو کردەوە تیرۆریستییە هەڕەمەکی و ترسنۆکانە ڕەتدەکەنەوە کە ئێران و بریکارە تیرۆریستییەکانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق و لە سەرانسەری عێراقدا پەیڕەوی دەکەن. ئەم ڕاگەیێندراوە وەک پاڵپشتییەک بۆ دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق لە دژی دەستوەردانە دەرەکییەکان هەژمار دەکرێت.

جەنگی نێوان ئێران و بەرەی ئەمریکا و ئیسرائیل زیانی ملیاران دۆلاری بە ژێرخانی وزە و ئابووری وڵاتانی کەنداو گەیاندووە و ئیماراتیش زۆرترین هێرشی مووشەکی و درۆنی کراوەتە سەر.

دابەشبوونی هێرشە مووشەکییەکان

لە سەرەتای دەسپێکی جەنگەکەوە، 9 وڵاتی عەرەبی کەوتوونەتە بەر هێرشەکانی ئێران. بەگوێرەی ئامارەکان، 83%ـی کۆی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو بووە کە تێیدا 4,400 مووشەک و درۆن بەکارهێنراون، لە بەرامبەردا تەنیا 17%ـی هێرشەکان کە 930 مووشەک و درۆن بوون، ئاڕاستەی ئیسرائیل کراون. ئەم هێرشانە هاوکات بوون لەگەڵ داخستنی گەرووی هورمز و پەککەوتنی هەناردەی نەوت و بۆردوومانکردنی بەندەر و پاڵاوگە و کەشتییە نەوتهەڵگرەکان.

زیانەکانی ئیمارات وەک ناوەندێکی بازرگانی

ئیمارات وەک ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانی و گواستنەوەی جیهانی، زۆرترین پشکی هێرشەکانی بەرکەوتووە. 48 دامەزراوە و ناوەندی ستراتیژی ئەو وڵاتە بە 2,156 مووشەک و درۆن کراونەتە ئامانج. لە گرنگترین ئەو شوێنانەی بۆردوومان کراون بریتین لە ناوەندی دارایی دوبەی، بورج عەرەب، بەندەری جەبەل عەلی، کۆمەڵگەی پترۆکیمیایی فۆجیرە و پاڵاوگەی ڕویس، جگە لە فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییەکان و ناوەندی داتاکانی "ئەمازۆن وێب سێرفس" (AWS).

کەرتی وزە لە قەتەڕ و سعودیە

لە وڵاتی قەتەڕ، دامەزراوەی "ڕەئس لفان" کە یەکێکە لە گەورەترین ناوەندەکانی گازی سروشتی لە جیهاندا، کەوتووەتە بەر هێرشەکان. ئەمەش بووەتە هۆی کەمبوونەوەی توانای بەرهەمهێنانی گازی سروشتی لەلایەن کۆمپانیای "قەتەڕ بۆ وزە" بە ڕێژەی 17%، کە گەڕانەوەی بۆ دۆخی ئاسایی چەند ساڵێکی پێویست دەبێت. لە سعودیەش، پاڵاوگە سەرەکییەکانی "ڕەئس تەنورە" و "یەنبەع" بۆردوومان کراون و کۆی هێرشەکان بۆ سەر ئەو وڵاتە 723 مووشەک و درۆن بووە.

کاریگەری لەسەر عوممان و کوەیت

وڵاتانی دیکەی کەنداویش لە لێکەوتەکانی ئەم جەنگە بەدەر نەبوون. لە عوممان ژێرخانی گواستنەوە و لۆجستی کراوەتە ئامانج، لە کوەیتیش پاڵاوگەکانی بەندەری "ئەحمەدی" بەشێک بوون لە ئامانجی هێرشەکان. ئەم بارودۆخە توندوتیژە وایکردووە زیاتر لە 25 کۆمپانیای گەورە لە وڵاتانی کەنداو پەنا بەرنە بەر ڕاگەیاندنی حاڵەتی "دەرەوەی کۆنتڕۆڵ" (Force Majeure) بۆ کارەکانیان.

لێکەوتە ئابوورییەکانی جەنگ هاوشانی هێرشە مووشەکییەکان گورزی گەورەیان لە ژێرخانی وزە و داهاتی گشتی داوە، بەجۆرێک تەنیا لە یەک مانگدا زیانە داراییەکانی عێراق گەیشتووەتە 12.2 ملیار دۆلار.

زیانە گشتییەکانی هەرێمی کوردستان

بەگوێرەی خەمڵاندنەکان بۆ داتا و ئامارەکان، زیانی سێکتەرەکانی کارەبا، دەروازە سنوورییەکان و فڕۆکەخانەکانی هەرێمی کوردستان بەهۆی بارودۆخی جەنگەوە، ڕۆژانە بە زیاتر لە 25 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت. ئەم زیانە داراییانە لە ماوەی 30 ڕۆژدا گەیشتووەتە 750 ملیۆن دۆلار، کە سەرجەم سێکتەرە خزمەتگوزارییەکانی گرتووەتەوە.

پەککەوتنی هەناردەی نەوت و زیانی 12 ملیار دۆلاری

گەورەترین پشکی زیانەکان بەهۆی هەڕەشە ئەمنییەکانەوە بەر هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان و عێراق کەوتووە. هەناردەی نەوتی هەرێم کە ڕۆژانە 230,000 بەرمیل بووە، بە تەواوی ڕاگیرا و دواتر بە شێوەیەکی پلەبەندی دەستیپێکردووەتەوە. عێراق کە پێشتر 3.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە باشوور و 200,000 بەرمیل نەوتی لە هەرێمی کوردستانەوە هەناردە دەکرد، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ سەرووی 110 دۆلار، زیانی ڕۆژانەی گەیشتووەتە 407 ملیۆن دۆلار. کۆی زیانی یەک مانگی عێراق لەم سێکتەرەدا 12.2 ملیار دۆلار بووە.

کێڵگەی کۆرمۆر و قەیرانی کارەبا

ڕاگرتنی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی گازی کۆرمۆر وەک گەورەترین زیان بۆ سەر ژێرخانی هەرێمی کوردستان هەژمار دەکرێت، چونکە سەرچاوەی سەرەکیی سووتەمەنی وێستگەکانی کارەبا و غازی ماڵانە. ئەم پەککەوتنە بووەتە هۆی کەمبوونەوەی 3,000 مێگاوات لە بەرهەمهێنانی کارەبا. بەهای ئەو کارەبایەی کە ڕۆژانە لەدەست دەچێت بە زیاتر لە 5 ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت، کە لە مانگێکدا دەگاتە 150 ملیۆن دۆلار.

کاریگەریی لەسەر کەرتی پیشەسازی و بازاڕ

جگە لە زیانە داراییە ڕاستەوخۆکان، کەرتی پیشەسازی تووشی سستی بووە و کارگە گەورەکان بەهۆی نەبوونی کارەباوە لەکارکەوتوون. هەروەها بەرهەمهێنانی غازی ماڵان، نەفتا و سووتەمەنییەکانی دیکە وەستاون، ئەمەش بارگرانییەکی دارایی و بژێوی گەورەی بۆ هاوڵاتییان و کاسبکاران لە بازاڕەکاندا دروستکردووە.

دوابەدوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی کوژرانی ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامی، پێشبینییەکان بۆ داڕمانی خێرای تاران بوونە چەقبەستووییەکی ستراتیژی و ئێران وەک دەوڵەتێکی لامەرکەزی لە شەڕ بەردەوامە.

حیساباتە هەڵەکانی واشنتن و تەلئەڤیڤ

لە هەفتەکانی یەکەمی مانگی ئازاری 2026دا، کاتێک هەواڵی کوژرانی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامی ئێران بڵاوکرایەوە، ناوەندەکانی بڕیار لە واشنتن و تەلئەڤیڤ پێشبینییان دەکرد ئێران تووشی بۆشایی سەروەری و شەڕی ناوخۆ و داڕمانی زنجیرەی فەرماندەیی سەربازی ببێت. گریمانە ستراتیژییەکە ئەوە بوو کە تاران ناچار دەبێت کڕنۆش بۆ مەرجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل ببات تاوەکو لە وێرانکارییەکی تەواو دوور بکەوێتەوە، بەڵام لە کۆتایی هەفتەی چوارەمدا واقیعی مەیدانی چیرۆکێکی جیاواز دەگێڕێتەوە.

ڕاپۆرتی IISS بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیجییەکان

پەیمانگەی نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیجییەکان (IISS) ئاماژە بەوە دەکات کە ماشێنی جەنگی ئێران نەک هەر نەوەستاوە، بەڵکو چووەتە قۆناغێکی نوێی ئۆپراسیۆنەوە. داتاکانی مانگی دەستکرد دەریدەخەن کە سەرەڕای لەناوبچوونی بەشێکی زۆری ژێرخانەکان، یەکەکانی مووشەک و درۆن بە شێوەیەکی دابەشکراو کارەکانیان ئەنجام دەدەن. هەروەها ئاژانسی ڕۆیتەرز لە زاری سەرچاوە دیپلۆماسییەکانەوە جەخت دەکاتەوە کە سیستمی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی کاتی توانیویەتی لە ماوەی کەمتر لە 72 کاتژمێردا یەکگرتوویی کارگێڕی بگەڕێنێتەوە، کە ئەمەش وەک خۆڕاگرییەکی ناهاوسەنگ وەسف دەکرێت.

گۆڕانی ستراتیجی بەرگری بەگوێرەی Foreign Policy

گۆڤاری Foreign Policy لە ڕاپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە کە ستراتیجی جێگرەوەی چوار چین، چینە بەرگرییەکەی ئێرانی لە تاک-سەنتەرییەوە گۆڕیوە بۆ دامەزراوە-سەنتەری. ئەم گۆڕانکارییە وایکردووە کە نەمانی لوتکەی هەرەمی دەسەڵات نەبێتە هۆی پەککەوتنی سیستمی بەرگری و ئەمنی وڵاتەکە.

چەکی ئابووری و گەرووی هورمز

داخستنی گەرووی هورمز و بازدانی نرخی نەوت بۆ سەرووی 120 دۆلار، ئەو چەکە بوو کە تاران بەکاری هێنا بۆ درێژکردنەوەی پرۆسەکە و سەپاندنی تێچوونەکان بەسەر ئابووری جیهانیدا. ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە هۆشداری داوە کە ئێران سەرەڕای زیانی ماددی قورس، هێشتا توانای بەردەوامیدانی بە شەڕەکەی هەیە و ئەم توانایەش حیساباتە سەرەتاییەکانی بۆ تەسلیمبوونی خێرا کردووە بە چەقبەستووییەکی ستراتیژی.

ئێران وەک دەوڵەتێکی لامەرکەزی

شیکارییە نێودەوڵەتییەکان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە ئێران بەبێ سەرکردە کلاسیکەکەی نەک هەر ڕادەست نەبووە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ دەوڵەتێکی لامەرکەزی. ئێستا پرسیاری سەرەکی بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوە نییە کەی ئێران خۆی ڕادەست دەکات، بەڵکو کۆتا تێچووی ئەم شەڕە درێژخایەنە بۆ سەقامگیری جیهانی چی دەبێت. لە کاتێکدا ڕاپۆرتەکان ئاماژە بە ئامادەیی ئێران دەکەن بۆ درێژەدان بە ڕووبەڕووبوونەوەکە، دیپلۆماسی نێودەوڵەتی بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕێت بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووە.

حوسییەکانی یەمەن بە فەرمی هاتنە ناو جەنگی نێوان ئێران و ئەمریکا-ئیسرائیل و یەکەم گورزی مووشەکییان ئاڕاستەی تەلئەڤیڤ کرد، ئەمەش مەترسیی پەککەوتنی بازرگانی لە دەریای سوور و گەرووی بابولمەندەب زیاد دەکات.

دەستپێکی هێرشەکانی حوسییەکان

دواى تێپەڕبوونی مانگێک بەسەر شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، حووسییەکانى یەمەن بێدەنگییان شکاند و بە فەرمی هاتنە ناو جەنگەکەوە. یەحیا سەریع، گوتەبێژی سەربازیی حووسییەکان ڕایگەیاند، یەکەم گورزەی مووشەکییان وەک پاڵپشتی بۆ ئێران و بەرەی مقاوەمە لە عێراق، لوبنان و فەڵەستین ئاڕاستەی ئیسرائیل کردووە و جەختی کردەوە کە لە هێرشەکانیان بەردەوام دەبن تاوەکو بۆردوومانەکان ڕادەگیرێن.

یەکەم ڕاگەیێنراوی فەرمیی سەربازی

یەحیا سەریع لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا ئاشکرای کرد، هێزە چەکدارەکانی یەمەن بە گورزەیەک مووشەکی بالیستیکی، ژمارەیەک ئامانجی سەربازیی هەستیاری ئیسرائیلیان لە خاکی فەڵەستینی داگیرکراو پێکاوە. گوتەبێژی حوسییەکان هۆکاری ئەم هێرشەی بۆ بەردەوامبوونی پەرەسەندنە سەربازییەکان، بۆردوومانکردنی ژێرخانی ئابووری و کوشتاری بەکۆمەڵ لە لوبنان، عێراق و فەڵەستین گەڕاندەوە.

هەڵوێستی ئیسرائیل و هۆشدارییەکانی یەمەن

سوپای ئیسرائیل هێرشەکەی حوسییەکانی پشتڕاستکردەوە و ڕایگەیاند، دوای دەستپێکردنی شەڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە 28ـی شوبات، بۆ یەکەمجار مووشەکێک لە یەمەنەوە بەرەو ئیسرائیل ئاڕاستەکراوە. حوسییەکان هۆشدارییان داوە کە ئەگەر دەریای سوور بۆ هێرشکردنە سەر ئێران بەکاربهێنرێت، یان هەر هاوپەیمانییەتییەکی دیکە بچێتە پاڵ ئەمریکا و ئیسرائیل، ئەوا دەستوەردانی سەربازیی گەورەتر ئەنجام دەدەن.

کاریگەریی ستراتیژی لەسەر بازرگانیی جیهانی

بەشداریکردنی حوسییەکان لە شەڕەکەدا کاریگەریی گەورەی لەسەر ئابووریی جیهان دەبێت، چونکە لە کاتێکدا گەرووی هورمز داخراوە، حوسییەکان دەسەڵاتیان بەسەر گەرووی بابولمەندەبدا هەیە. ئەم گەرووە دەکەوێتە ناو دەریای سوور و نزیکەی 10-12%ـی بازرگانیی دەریایی جیهانی لێوە ئەنجام دەدرێت، پەککەوتنی ئەم ڕێڕەوەش قەیرانە داراییەکان قووڵتر دەکاتەوە.

هۆکارەکانی درەنگکەوتنی بەشداریی حوسییەکان

لە سەرەتای شەڕەکەوە حوسییەکان بەشدارییان نەکرد، ئەمەش بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێندرێتەوە؛ لەوانە ترسیان لە تێکچوونی دۆخی ناوخۆی یەمەن و لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی ناوچەکە. هەروەها حوسییەکان پێشتر گورزی کوشندەیان لەلایەن ئەمریکاوە بەرکەوتبوو و ترسی ئەوەشیان هەبوو کە لەلایەن سعوودیەی هاوسنووریانەوە هێرش بکرێتەوە سەریان، بەڵام بەم هێرشە نوێیە تەواوی بەرەکانی جەنگیان بەڕووی خۆیاندا کردەوە.

پاکستانی خاوەن هێزی ئەتۆمی دەستی بە پرۆسەیەکی فراوانی دیپلۆماسی کردووە بۆ نێوەندگیری لە جەنگی نێوان ئێران و هاوپەیمانان، جیهانیش چاوەڕێی ئیسلامئابادە بۆ ڕزگاربوون لە هەڵدێرانی سیاسی و ئابووری.

دەستپێشخەریی پاکستان بۆ ئاشتی

لە کاتێکدا ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشەکانیان بۆ سەر ئێران چڕکردووەتەوە و تاران بە مووشەک و درۆن وەڵامی بنکە سەربازییەکانی داوەتەوە، پاکستان وەک هێزێکی ئەتۆمی دەستی بە پرۆسەیەکی دیپلۆماسی بۆ هێنانەدی ئاشتی کردووە. شەهباز شەریف، سەرۆکوەزیرانی پاکستان ڕایگەیاند، وڵاتەکەی هەوڵی دڵسۆزانە دەدات بۆ نێوەندگیری، تاوەکو ناوچەکە و وڵاتانی ئیسلامی لە دەرئەنجامە نەرێنییەکانی ئەم شەڕە ڕزگار بکات.

هۆکارە ستراتیژییەکانی نێوەندگیرییەکە

پێگەی بەهێزی پاکستان و ئەو زیانە قورسە ئابوورییەی جەنگەکە لە جیهانی داوە، ئومێدی بە هەوڵەکانی پاکستان بەخشیوە. هەروەها هەبوونی سنوورێکی درێژ لەگەڵ ئێران و مەترسیی جووڵەی گروپە بەلوجەکان لەسەر سنوورەکان، هۆکارێکی دیکەی سەرەکییە کە پاکستانی هانداوە بە پەلە دەست بە هەوڵەکانی بۆ چەسپاندنی ئاشتی بکات.

ئیسرائیل وەک ئاڵنگارییەکی گەورە

گەورەترین ئاڵنگاریی بەردەم هەوڵەکانی ئیسلامئاباد بۆ ڕاگرتنی شەڕ، هەڵوێستی ئیسرائیلە. تەلئەڤیڤ تاوەکو ئێستا ئارەزووی نیشان نەداوە بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە پێش ئەوەی بگاتە تەواوی ئامانجە سەربازییەکانی، ئەمەش پرۆسەی نێوەندگیرییەکەی پاکستانی ڕووبەڕووی ئاستەنگ کردووەتەوە.

چاوەڕوانیی بازاڕە داراییەکانی جیهان

تەنیا وڵاتان چاوەڕێی ئەنجامی هەوڵەکانی پاکستان نین، بەڵکو بۆرسە جیهانییەکان، سەدان کەشتیی نەوتهەڵگر و کارگە گەورەکانی جیهان چاویان لە ئیسلامئابادە. ئامانجەکە تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە داراییە قوڵەیە کە بەهۆی جەنگەکەوە دروستبووە و خەریکە ئابووریی جیهان بەرەو داڕمان دەبات.

عێراق سەرەڕای هەوڵە فەرمییەکانی بۆ پاراستنی بێلایەنی، بووەتە تاکە وڵات کە لەلایەن سەرجەم بەرەکانی جەنگەوە هێرشی دەکرێتە سەر و گرووپە چەکدارەکانی ناوخۆش پابەندی بڕیارەکانی بەغداد نین.

هەوڵە فەرمییەکان بۆ بێلایەنی

حکومەتەکەی سوودانی، لە جەنگی 12 ڕۆژەدا توانی ڕێگری لە تێوەگلانی عێراق لە جەنگی نێوان ئیسرائیل و ئێران بکات، بەڵام لە هێرشی ئەمجارەی واشنتن و تەلئەڤیڤ بۆ سەر تاران، کۆنتڕۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکان قورستر بووە. عێراق لە ئێستادا تاکە وڵاتە کە لەلایەن سەرجەم بەرەکانی شەڕەوە هێرشی دەکرێتە سەر.

بەرەکانی شەڕ لە ناوخۆی عێراق

لەم جەنگەدا، لە لایەک ئەمریکا و ئیسرائیل هێرش دەکەنە سەر گرووپەکانی حەشدی شەعبی، لە لایەکی دیکەوە ئێران هێرش دەکاتە سەر هەرێمی کوردستان و پارتەکانی ڕۆژهەڵات. هاوکات گرووپەکانی حەشدی شەعبی هێرشەکانیان بۆ سەر هەولێر، سلێمانی و تەنانەت بەغداد و پارێزگاکانی دیکەی عێراق دەستپێکردووە.

هۆشداریی ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی

ئەنجوومەنی وەزاری بۆ ئاسایشی نیشتمانیی عێراق لە دواین کۆبوونەوەی خۆیدا جەختی لەوە کردەوە، بڕیاری جەنگ و ئاشتی تەنیا لە دەستی حکومەتدایە. حکومەت هەڕەشەی گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی توندی دژی ئەو لایەنانە کرد کە بە پێچەوانەی بڕیارە فەرمییەکان مامەڵە دەکەن و عێراق دەگلێننە ناو شەڕەوە.

چالاکییەکانی مقاوەمەی ئیسلامی

بە پێچەوانەی بڕیاری فەرمیی عێراق، ژمارەیەک گرووپی حەشدی شەعبی کە بە "بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی" ناسراون، پابەندی بڕیارەکانی بەغداد نین. ئەم گرووپانە تاوەکو ئێستا بەرپرسیارێتیی دەیان هێرشی مووشەکی و درۆنییان بۆ سەر هەرێمی کوردستان، باڵیۆزخانەی ئەمریکا، کێڵگە نەوتییەکانی عێراق و وڵاتانی وەک ئوردن و ئیسرائیل ڕاگەیاندووە.

هێرشە ئاسمانییەکان و زیانەکان

هاوکات لەگەڵ چالاکییەکانی مقاوەمەی ئیسلامی، چەندین هێرشی ئاسمانی بۆ سەر بنکەکانی حەشدی شەعبی لە کەرکووک، دیالە، ئەنبار، حەبانییە و بەغداد ئەنجام دراون. بەهۆی ئەم هێرشە ئاسمانییانەوە، دەیان چەکداری حەشدی شەعبی و فەرماندەی باڵای ئەو هێزە کوژراون و بریندار بوون.

عێراق لەنێوان دوو ڕێیانێکی نادیاردا

ساڵانێکە عێراق بووەتە گۆڕەپانی ململانێی نێوان واشنتن و تاران، ئێستاش کەوتووەتە نێوان دوو ڕێیانێکی نادیار؛ لە لایەک هەوڵ دەدات خۆی لە جەنگەکە دوور بگرێت، بەڵام لە لایەکی دیکەوە بە شێوەیەکی نەخوازراو بووەتە بەشێکی سەرەکی لە جەنگەکە.

جەنگی ئێران و داخستنی گەرووی هورمز بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی پێوانەیی نرخی وزە و خۆراک، بە جۆرێک زیانی دارایی وڵاتانی کەنداو لە ماوەی مانگێکدا گەیشتووەتە زیاتر لە 40 ملیار دۆلار.

بەرزبوونەوەی نرخی وزە و هەڵاوسان

جەنگی ئێران پێی ناوەتە مانگی دووەمەوە و بووەتە هۆی ناسەقامگیریی ئابووریی جیهانی. بەهۆی داخستنی گەرووی هورمز و پەککەوتنی ڕێڕەوەکانی گواستنەوە، نرخی نەوتی خاو 53% و نرخی گازی سروشتی 25% بەرزبووەتەوە، ئەمەش ڕێژەی هەڵاوسانی لە زۆربەی وڵاتاندا گەیاندووەتە ئاستێکی مەترسیدار.

پەککەوتنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز

پێش هەڵگیرسانی جەنگ، ڕۆژانە 120 کەشتی بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ دەبوون کە دەکاتە 3,600 کەشتی لە مانگێکدا، بەڵام لە ماوەی مانگی ڕابردوودا تەنها 131 کەشتی پێیدا تێپەڕیوە. ئەمە بە واتای ئەوە دێت کە هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان بە ڕێژەی 97% کەمی کردووە. لە ئێستاشدا 350 کەشتی لە چاوەڕوانیدان بۆ تێپەڕبوون بەم ڕێڕەوەدا کە 20%ـی نەوتی جیهان و 25%ـی گازی سروشتیی پێدا دەگوازرێتەوە.

قەیرانی خۆراک و تێکچوونی ژێرخان

یەک لەسەر سێی خۆراکی جیهان لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە دەگوازرێتەوە، بۆیە داخستنی ڕێڕەوەکە جیهانی ڕووبەڕووی قەیرانی خۆراک کردووەتەوە و وڵاتانی ناچار کردووە ئاستی بەکاربردن کەم بکەنەوە. هاوکات هێرشە بەردەوامەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل زیانی گەورەی بە کێڵگە گازییەکان، پاڵاوگەکان و کۆگاکانی هەڵگرتنی وزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی کەنداو گەیاندووە.

زیانە داراییەکانی وڵاتانی کەنداو

بەپێی ئامارەکان، وڵاتانی کەنداو بەهۆی جەنگەکەوە تووشی زیانێکی دارایی گەورە بوون. لە کەرتی وزەدا ڕۆژانە 745 ملیۆن دۆلار زیانیان بەرکەوتووە کە لە مانگێکدا دەکاتە 22.35 ملیار دۆلار. هەروەها لە کەرتی گەشتیاریدا ڕۆژانە 600 ملیۆن دۆلار زیانیان هەبووە کە لە مانگێکدا دەکاتە 18 ملیار دۆلار. بەمەش کۆی گشتیی زیانەکانی ئەو وڵاتانە لە ماوەی مانگێکدا گەیشتووەتە 40.35 ملیار دۆلار.

کەمبوونەوەی خستنەڕووی نەوت لە بازاڕدا

ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە ڕایگەیاندووە، داخستنی گەرووی هورمز خراپترین پەککەوتنی وزەیە لە مێژووی جیهاندا. ئەم قەیرانە بووەتە هۆی ئەوەی زیاتر لە 400 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو لە بازاڕەکاندا کەم بکات، لە کاتێکدا پێداویستیی ڕۆژانەی بازاڕی جیهانی دەگاتە 105 ملیۆن بەرمیل نەوت، ئەمەش فشارێکی زۆری خستووەتە سەر وڵاتانی بەکارهێنەری وزە.

سەرکردایەتیی سیاسیی هەرێمی کوردستان دوای تێپەڕبوونی مانگێک بەسەر جەنگی ئەمریکا و ئێران، جەخت لە پاراستنی بێلایەنی و بەدوورگرتنی ناوچەکە لە ململانێ سەربازییەکان دەکەنەوە.

بافڵ تاڵەبانی و دوورکەوتنەوە لە جەنگ

بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە پاش تێپەڕبوونی 1 هەفتە بەسەر جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران ڕایگەیاند، "کورد نابێتە سەری ڕم لە ڕووداوەکاندا". لەو کاتەوە تاوەکو ئێستا کە جەنگەکە چووەتە هەفتەی 5ـەم، سەرکردایەتیی سیاسیی کورد جەختی کردووەتەوە کە نە لەگەڵ جەنگدایە و نە لەگەڵ بەشداریی لایەنە ئۆپۆزسیۆنە کوردییەکانی ئێراندایە لە هێرشەکاندا.

مەسعود بارزانی و پاراستنی سەقامگیری

مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان پاش هێرشە مووشەکییەکەی سەر بارەگایەکی پێشمەرگە لە سنووری ئیدارەی سۆران کە بووە هۆی شەهیدبوونی 6 پێشمەرگە، ڕایگەیاند، هەرێمی کوردستان بەشێک نییە لەو شەڕەی ئێستا لە ناوچەکەدا هەیە. جەختیشی کردەوە کە هەرێم هیچ کاتێک هەڕەشە نەبووە بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ و دەیەوێت سەقامگیریی ناوچەکە بپارێزێت.

هەڵوێستی حکومەتی هەرێمی کوردستان

هەڵوێستی حکومەتی هەرێم هاوتەریبە لەگەڵ دیدگای پارتە سیاسییەکان. مەسرور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان لە ڕۆژی نەورۆزی ئەمساڵدا ڕایگەیاند، بە هەموو توانایەکیانەوە هەوڵ دەدەن بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان لە جەنگ بەدوور بگرن و پارێزگاری لە گیانی هاونیشتمانییان بکەن، تاوەکو هەرێمەکە لە ئاڵۆزییەکان پارێزراو بێت.

بەردەوامیی هێرشەکان بۆ سەر هەرێم

سەرەڕای جەختکردنەوەی بەردەوامی بەرپرسانی هەرێم لە بێلایەنی و بەشدارنەبوون لە شەڕەکەدا، هەرێمی کوردستان لە پریشکی ئاگری ململانێکان پارێزراو نەبووە. ڕۆژانە هێرشە درۆنی و مووشەکییەکان بۆ سەر ناوچە جیاوازەکان بەردەوامن و بوونەتە هۆی ڕاچڵەکاندنی هاونیشتمانییان و تێکدانی ئارامیی ناوچەکە.

دواى تێپەڕبوونى مانگێک بەسەر جەنگ و کوژرانى ڕێبەرى باڵا و فەرماندە یەکەمەکان، سیستمى سیاسیى ئێران بەهۆى تێکەڵاوکردنى ئایین و سیاسەت و فرەى دامەزراوەکانى، هێشتا توانیویەتى ڕێگریى لە ڕووخانى یەکجاریى دەسەڵات بکات.

سیستمی حوکمڕانیی تاران

سیستمی حوکمڕانی لە ئێراندا لە دوای ساڵی 1979ـەوە تێکەڵەیەکە لە کۆماریی و دەسەڵاتی ئایینی، کە تێیدا دیموکراسییەکی ڕێژەیی لەگەڵ ویلایەتی فەقێی دوانزە ئیمامیدا یەکخستووە. سەرەڕای ئەوەی پایەکانی ئەم سیستمە لە جەنگدا لەرزیون، بەڵام هێشتا لەسەر کۆڵەکە سەرەکییەکانی ماوەتەوە و هیچ دەستبەرداربوونێک لە فیکر و ئایدیۆلۆژیای ویلایەتی فەقێ بەدی ناکرێت.

پێگەی ڕێبەری باڵا و شوێنگرەوەکەی

لە ئێراندا ڕێبەری باڵا مەرجەعی یەکەمی سیاسی و ئایینییە و دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر سوپا، دەزگای دادوەری و سیاسەتی دەرەوەدا هەیە. دوای کوژرانی عەلی خامنەیی لە یەکەم ڕۆژی هێرشەکاندا، موجتەبای کوڕی وەک شوێنگرەوەی دیاری کراوە و لە ئێستادا ناوبەناو پەیام و ڕاسپاردەکانی ئاڕاستەی دەزگاکانی دەوڵەت دەکات.

دابەشکاریی دەسەڵاتەکان

دەسەڵاتی جێبەجێکردن کە لە سەرۆککۆمار و وەزیرەکان پێکدێت، وەک دووەم دەسەڵات لە ئێراندا هێشتا لەسەرپێ ماوەتەوە. دەسەڵاتی یاسادانانیش کە پەرلەمانە، لە ئێستادا سەرۆکەکەی وەک کەسی یەکەمی وڵات لە ڕووی مەیدانییەوە مامەڵە دەکات، پاش ئەوانیش دەسەڵاتی دادوەری وەک کۆڵەکەیەکی دیکەی سیستمەکە بەردەوامە لە کارەکانی.

ئەنجوومەنە باڵاکان و پێگەیان

لە ئێراندا ژمارەیەک ئەنجوومەنی باڵا و دەستەی چاودێری هەن کە خاوەنی دەسەڵاتی گەورەن، لەوانە ئەنجوومەنی چاکسازیی دەستوور کە 12 ئەندامی هەیە، هەروەها ئەنجوومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستم بە 31 ئەندامەوە. لە پاڵ ئەمانەشدا ئەنجوومەنی شارەزایانی ڕێبەری بە 88 ئەندامەوە ئەرکی هەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای لە ئەستۆیە و ئەم دامەزراوانە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە ناوەندی بڕیارەوە هەیە.

سوپای پاسداران وەک بەهێزترین دامەزراوە

سوپای پاسداران بەهێزترین دامەزراوەی سەربازیی ئێرانە و لە ڕووی سیاسی و ئابوورییشەوە دەسەڵاتی ڕەهای هەیە. ئەم دامەزراوەیە لە پاڵ ڕێبەری باڵادا بە بڕیاردەری سەرەکی و پارێزەری مانەوەی سیستمەکە دادەنرێت و تاوەکو ئێستا وەک گەورەترین هێزی مەیدانی لە جەنگەکەدا ماوەتەوە.

هۆکارەکانی مانەوەی سیستمەکە

سەرەڕای کوژرانی عەلی خامنەیی، عەلی لاریجانی و عەلی شەمخانی کە گەورە ڕاوێژکاری باڵا بوون، لەگەڵ کوژرانی سوپاسالار و وەزیری بەرگری، بەڵام بۆ زۆرینەیان جێگرەوە دیاری کراوە. فرە دامەزراوەیی و هەبوونی جێگرەوەی خێرا وای کردووە سیستمەکە بە کوشتنی کەسە یەکەمەکان دانەڕووخێت، ئەمەش پێچەوانەی چاوەڕوانییەکانی حکومەتی ئیسرائیل بووە و هاوکات ئاماژەیە بۆ ناڕوونیی سیاسەتی ئەمریکا لە گۆڕینی سیستمەکەدا.