گۆڕانی سیستەمی دارایی بۆ دیجیتاڵی، شێوازی ساختەکاری لە جیهاندا گۆڕیوە و لە عێراقیشدا ڕێژەی ساختەکردنی پارەی کاغەزی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە.

گۆڕانی جیهانی بەرەو مامەڵەی ئەلیکترۆنی

بڵاوبوونەوەی دراوی ساختە وەک حاڵەتێکی جیهانی دەمێنێتەوە و تەنانەت وڵاتێکی وەک ئەمریکاش کە سەرچاوەی چاپکردنی دۆلارە لێی بێبەری نییە. بەڵام لە ساڵی 2025 دا قەبارەی ساختەکردنی دراو لەسەر ئاستی جیهان پاشەکشەی کردووە، چونکە مامەڵەی کاغەزی لە زۆربەی وڵاتاندا جێگەی خۆی بۆ سیستەمی ئەلیکترۆنی چۆڵ کردووە. ئەم گۆڕانکارییە هەرچەندە ڕێگر بووە لە ساختەکاری کاغەزی، بەڵام جۆرێکی نوێی مەترسی دروستکردووە کە ئەویش هاککردن و بردنی هەژمارە بانکییەکانە. ئامارەکان دەری دەخەن کە لە ساڵی 2025 دا قەبارەی فێڵی ئەلیکترۆنی گەیشتووەتە 3,400,000,000 دۆلار، ئەمەش بە ڕێژەی 34% بەراورد بە ساڵی 2024 زیادی کردووە.

ئامارەکانی ساختەکاری لە ئەوروپا

وڵاتانی ئەوروپا هێشتا بەدەست ساختەکردنی دراوە کاغەزییەکانەوە دەناڵێنن. بۆ نموونە لە ئەڵمانیا و لە ساڵی 2025 دا، ڕێژەی ساختەکاری لە دراوی کاغەزیدا گەیشتووەتە 8% و توانراوە دەست بەسەر 37,000 پارەی کاغەزی ساختەدا بگیرێت. هەر لە هەمان ساڵدا، لە وڵاتی بەلجیکا هێزە ئەمنییەکان دەستیان بەسەر 15,000 دراوی کاغەزی ساختەدا گرتووە، ئەمەش نیشان دەدات کە سەرەڕای پێشکەوتنەکان هێشتا هەوڵی لاساییکردنەوەی دراوەکان بەردەوامە.

سەرکەوتنی عێراق لە ڕێگریکردن لە ساختەکاری

سەبارەت بە دۆخی ناوخۆیی، لیژنەی بەرگری و ئاسایش لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ئاشکرای کردووە کە ڕێژەی ساختەکردنی دراو لە وڵاتدا بە ڕێژەی 85% تاوەکو 90% کەمیکردووە. هۆکاری سەرەکی ئەم پاشەکشەیە بۆ پەیڕەوکردنی سیستەمی پارەدانی ئەلیکترۆنی لە فەرمانگە حکومییەکاندا دەگەڕێتەوە کە وایکردووە بەکارهێنانی پارەی کاش کەم بێتەوە. لە ئێستادا نزیکەی 100,000,000,000,000 دینار (نزیکەی 76,000,000,000 دۆلار) لە بازاڕەکانی عێراقدا دەستاودەست دەکرێت و هەمووی لە ژێر چاودێری بانکی ناوەندیدایە. هەروەها چاپکردنی جۆری 50,000 دیناری بە تەکنەلۆژیایەکی ئەمنی زۆر بەرز، ساختەکردنی ئەم دراوەی کردووەتە کارێکی ئەستەم.

تایبەتمەندییە ئەمنییەکانی دراوە جیهانییەکان

دراوەکانی وەک فرانکی سویسری، یۆرۆ و دۆلار بە سەختترین دراوەکان بۆ ساختەکردن دادەنرێن. وڵاتانی پێشکەوتوو تەکنەلۆژیای "پۆلیمەر" و نیشانەی ئەمنی ئاڵۆزی وەک هێڵی فسفۆڕی، گۆڕانی ڕەنگ لە کاتی بەرکەوتنی ڕووناکی و چەندین کۆدی نهێنی بەکاردەهێنن. بەهۆی گرانبەهایی و دەگمەنی ئەو ماددانەی لە دروستکردنی ئەو دراوانەدا بەکاردێن، تێچووی لاساییکردنەوەیان زۆر گران دەوەستێت و ئەمەش وایکردووە ساختەکاران نەتوانن بە ئاسانی لاساییان بکەنەوە.

هۆشداری لە هەرێمی کوردستان

لە هەرێمی کوردستان و عێراق، ساختەکاران پەنایان بردووەتە بەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لە ڕێگەی هەژماری ساختەوە ڕیکلام بۆ فرۆشتنی دینار و دۆلاری ساختە دەکەن. پۆلیسی سلێمانی داوا لە هاووڵاتییان دەکات بە وریاییەوە مامەڵە بە پارەوە بکەن و نەکەونە داوی ئەو پەیجانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، گوتەبێژی بازاڕی دراوی سلێمانی جەخت دەکاتەوە کە بڵاوبوونەوەی پارەی ساختە تاوەکو ئێستا تەنیا وەک "حاڵەت" تۆمار کراوە و نەبووەتە دیاردەیەکی مەترسیدار لە بازاڕەکاندا.