24 ساڵ چاوەڕوانی و ململانێی حیزبی ڕێگر بوون لەوەی هەرێمی کوردستان ببێتە خاوەنی دەستووری تایبەت بە خۆی، ئێستا لایەنەکان دان بەوەدا دەنێن کە هەبوونی دەستوور دەبووە سنوورێک بۆ قەیران و ململانێ سیاسییەکان.

مێژووی شکستی نووسینەوەی دەستوور

پرۆسەی نووسینەوەی دەستووری هەرێمی کوردستان مێژووەکەی بۆ ساڵی 2002 دەگەڕێتەوە، کاتێک بڕیاری پێکهێنانی یەکەم لیژنە بۆ ئەو مەبەستە درا. ئێستا دوای تێپەڕبوونی 24 ساڵ، نەک هەر پڕۆژەکە جێبەجێ نەکراوە، بەڵکو تەنانەت بەشێک لە ئەندامانی ئەو لیژنە سەرەتاییە ئێستا لە ژیاندا نەماون. ململانێ حیزبییەکان وەک هۆکاری سەرەکیی ئەم پەککەوتنە مێژووییە دەبینرێن کە وایان کردووە هەرێم تاوەکو ئێستا نەبێتە خاوەنی دەستووری خۆی.

بۆشایی یاسایی و هەوڵە بێئاکامەکان

دواین هەوڵ بۆ کاراکردنەوەی ئەم دۆسیەیە، نامەی سەرۆکی هەرێمی کوردستان بوو بۆ پەرلەمان تاوەکو کارەکانی نووسینەوەی دەستوور تەواو بکرێن، بەڵام ئەم هەوڵەش بێ ئەنجام بوو. لە ئێستادا هەرێمی کوردستان لە بۆشاییەکی قووڵی یاسایی پەرلەمانیدایە و لەژێر سێبەری حکومەتێکی کاربەڕێکەردایە. لایەنە سیاسییەکان هێشتا لەسەر پشک و بەرژەوەندییەکان ناکۆکن و هەموو هەوڵە ڕواڵەتییەکان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن شکستیان هێناوە.

پێویستیی دەستوور بۆ تێپەڕاندنی ململانێکان

سەعید پیرە، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی، ئاماژە بەوە دەکات کە لایەنەکان ئێستا هەست بە گرنگیی دەستوور دەکەن، چونکە دەبووە سنوورێک بۆ ململانێ و چەقبەستووییە سیاسییەکان. هاوکات کەمال کەرکووکی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی، جەخت لەسەر پتەوکردنی پایەکانی قەوارەی سیاسیی هەرێم دەکاتەوە لە ڕێگەی دەستوورەوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەپێی ماددەی 120ـی دەستووری عێراق، هەرێمی کوردستان مافی فەرمیی هەیە ببێتە خاوەنی دەستووری تایبەت بە خۆی.

پشتبەستن بە یاسا جێگرەوەکان

بەهۆی نەبوونی دەستوور، هەرێمی کوردستان ئێستا پشت بە یاساکانی پەرلەمانی کوردستان، ئەنجوومەنی نوێنەران و دەستووری عێراق دەبەستێت. خەلیل ئیبراهیم، ئەندامی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی یەکگرتووی ئیسلامی، پرسیاری ئەوە دەورووژێنێت بۆچی ئەم یاسا جێگرەوانە نەیانتوانیوە کێشە بنەڕەتییەکانی نێوان لایەنەکان چارەسەر بکەن. ئەمە دەریدەخات کە گرفتەکە تەنیا نەبوونی دەق نییە، بەڵکو قووڵیی ململانێ سیاسییەکانە.

ئاماری هەوڵە سەرنەگرتووەکان

لە ماوەی نێوان ساڵانی 2002 تاوەکو 2022، دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان 4 یاسا، 3 بڕیار و 2 پڕۆژەیان بۆ نووسینەوەی دەستوور لە ڕێگەی 3 لیژنەی تایبەتمەندەوە دەرکردووە. سەرەڕای ئەم هەموو ڕێکارە یاسایی و کارگێڕییانە، هیچ ئەنجامێکی کردەیی بەدەست نەهاتووە. ئەم ئامارانە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە کێشەکە نەبوونی لیژنە و بڕیار نییە، بەڵکو نەبوونی ئیرادەیەکی سیاسیی ڕاستەقینەیە بۆ ڕێککەوتنی کۆتایی.