عەلی مەردان، لە دیارترین مەقامبێژ و هونەرمەندانی کوردە، چەندین مەقامی کوردی و فارسی و عەرەبی لە مامۆستایانی تری فارس و عەرەب و کوردەوە فێربووە و وەک شارەزایەک لە بواری مەقاماتی ناوچەکەدا هەر زوو جێگای ناوبانگی بەدەستهێناوە.

فێری تەجویدی قورئان و مەقام و قۆڕیات بووە

عەلی مەردان کوڕی عەلی عەبدولقادر کوڕی وەسمانی کوڕی حەمە گوڵە، ساڵی 1904 لە گەڕەکی تەکیەی شاری کەرکووک لەدایکبووە.

ئەم مەقامبێژە گەورەیەی کورد، لەلای مامۆستای دەنگخۆش (مەلا ڕەئووف) فێری تەجویدی قورئان و هەندێک مەقاماتی کوردی و قۆڕیاتی تورکمانی بووە، دوای هەشت ساڵ شاری کەرکووکی  بەجێهێشتووە و لەگەڵ خێزانەکەی چووە بۆ لەیلان، لە دیوەخانی شێخ حەسیبی تاڵەبانی دا هونەرمەندێكی مەقامبێژ و ئاوازخوان و تەنبوورژەن هەبووە بەناوی (خدر بارام چاوەش) کە یەكەمجار لەوەوە فێری مەقامی ئەڵڵاوەیسی بووە.

لە مامۆستا جیاوازەکانەوە فێری مەقام بووە

عەلی مەردان دوای ئاشنابوونی بە شارەزایانی بواری مەقام لە شاری كەركووک، لێیانەوە فێری چەندین مەقامی جیاواز بووە و دواتر ڕووی لە بەغداد کردووە، لەوێ مەقاماتی کوردی و فارسی و عەرەبی لە مامۆستایانی تری فارس و عەرەب و کوردەوە فێربووە و وەک شارەزایەک لە بواری مەقاماتی ناوچەکەدا هەر زوو جێگای خۆی کردووەتەوە.

"تەنیا کوردێک بووم لەناو دەیان هونەرمەندی عەرەبیدا"

ساڵی 1932 كۆنگرەی موزیکی عەرەبی لە قاهیرەی پایتەختی میسر بەستراوە، عەلی مەردان یەکێک بووە لە بانگهێشتکراوان و سەبارەت بە کۆنگەرەکە عەلی مەردان دەڵێت "مەسەلەی كوردبوونم و عەرەب نەبوونم كاری كردە سەر بەشداریكردنم لە كۆنگرەی یەكەمی عەرەبیدا، كە من وەک هونەرمەندێكی بواری گۆرانی و ئاواز لە ئەندامانی ئەو نێردەیەی عێراق بووم و بەشداری كۆنگرەمان كرد، شانازی بوو بۆم كە لەو كۆنگرەیەدا بە زمانی كوردی ئاواز و مەقامی كوردی، بە جوان بە گوێی كەسانێكی هونەرمەند بدەم كە لە بنەڕەتدا وشەی (كورد)یشیان نەبیستووە، من تەنیا كوردێک بووم لە ناو دەیان هونەرمەندی عەرەبیدا کە بەشداربووم، كۆنگرەش بەقەدەر ئەوەی سیاسی بوو ئەوەندەش لە هونەرەوە دووربوو و سەرپەرشتیارانی كۆنگرەكە دەیانویست پەراوێزم بخەن و زۆریشیان تەقەلادا مەقام و بەستەكانم بە عەرەبی بڵێم، بەڵام من قایل نەبووم و ئەوانیش ئەندامبوونی منیان بەتاڵ كردەوە".

ڕۆڵی بەرچاوی لە ڕادیۆی کوردیی بەغداد دیوە

عەلی مەردان ساڵی 1936، یەكەم قەوانی خۆی لە كۆمپانیای بەیزافۆن بۆ تۆماركراوە، پاش سێ ساڵ چووەتە ڕادیۆی كوردی بەغداد، عەلی مەردان بۆ یەکەمجار مەقامی (ئای ئای) كە لقێكە لە مەقامی بەیات بە شێوەی باجەڵان وتووە لەم ڕادیۆیەدا، لەو سەردەمەدا چەندین گۆرانیبێژی وەکو عەلی مەردان، تاهیر تۆفیق، رەسوڵ گەردی، حەسەنی جزیری، باكووری، نەسرین شێروان و محەممەد عارف جەزراوی، لە پێشەنگی هونەرمەندانی كورد بوون كە لە بەشە كوردییەكەی ڕادیۆی بەغداد پێکەوە كاریان کردووە، عەلی مەردان سەرقافڵەی هەموویان بووە و سەرۆکی لیژنەی هەڵسەنگاندن بووە کە پێش ئەوەی هەر هونەرمەندێکی کورد ڕووی لە ڕادیۆی بەغداد بکردایە بۆ تۆمارکردنی گۆرانییەکانی، عەلی مەردان هەڵسەنگاندنی بۆ کردوون و ئەوەی دەنگی نەشیاو بوایە نەیدەهێشت کارەکانی لە ڕادیۆی بەغداد بڵاوبکرێتەوە.

مەزهەری خالقی چیرۆکێکی عەلی مەردان دەگێڕێتەوە

عەلی مەردان ساڵی 1956  چووەتە ئێران و لە رادیۆی تاران و كرماشان چەندین مەقام و گۆرانی تۆماركردووە، ژەنیارانی ئەو سەردەمەی ڕادیۆی كوردی تاران، كە زۆربەیان لە ئۆركێسترای ئێراندا ژەنیار بوون، وەک هونەرمەند مەزهەری خالقی دەڵێت "لە دیداری یەكەم ڕۆژی ستۆدیۆی ڕادیۆدا، مامۆستا موزیکژەنەکان لە سەرەتادا ڕەفتارێكیان نواند، وەک بڵێی مامۆستا عەلی مەردان بە هەند وەرنەگرن، بەڵام تەنیا لە پاش یەک دوو کاتژمێرێک، تێگەیشتن كە بەرامبەر بە شارەزایەکی مەقام وەستاون، بۆیە لە هەموو ڕۆژانی تۆماركردنەكاندا بە وشەی (ئوستاد) كەمتر لەگەڵ عەلی مەردان نەدەدوان".

ئاوازدانەریش بووە

عەلی مەردان گوێیەکی موزیکیی زۆر باشی هەبووە هەر بۆیە زۆرێک لە گۆرانییەکانی لە ئاوازی خۆیەتی وەکو فاتیمە، شەو و ڕۆژ لە خەیاڵ لەبەر چاوی، ئەو پەرچەم و ئەگریجەت، باخچەی پاشا و كۆڵان بەكۆڵان.

مامۆستای مەقام بووە

عەلی مەردان شارەزای زۆربەی مەقامە كوردی و ڕۆژهەڵاتییەكان بووە،  لەوانە (مەقامی ڕاست، مەقامی بەیات، مەقامی سێگا، مەقامی حیجاز، مەقامی حوسەینی، مەقامی ئورفە، مەقامی مەنسوری، مەقامی سەبا)، ئەمە جگەلەوەی خۆی مەقامیشی داناوە ئەویش مەقامی هیجرانە.

هونەرمەند و مامۆستای مەقامی كوردی عەلی مەردان، ڕێکەوتی 24ی تەمموزی 1981 کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی بەرتەكیەی شاری كەركووک بە خاک سپێردراوە.