ا.د دیار محمد صدیق رشید

وەرزش لە هەرێمی کوردستان تەنها چالاکییەکی جەستەیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە پەرەپێدانی کۆمەڵایەتی، تەندروستی، پەروەردەیی و ناسنامەی کۆمەڵگا. لە ساڵانی ڕابردوودا، ژمارەی یانە و دامەزراوە وەرزشییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد بووە. ئەم زیادبوونە لە بنەڕەتدا دەتوانێت نیشانەی گەشەکردنی بوارە وەرزشییەکان بێت، بەڵام ئەگەر لەگەڵ سیستەمی بەڕێوەبردنی کارا، پلاندانانی درێژخایەن و دابەشکردنی دروستی سەرچاوەکان نەبێت، دەتوانێت کێشەی کارگێڕی و وەرزشی دروست بکات.
لە ڕوانگەی بەڕێوەبردنی وەرزشەوە، ئامانج نابێت تەنها زیادکردنی ژمارەی یانەکان بێت؛ بەڵکو ئامانجی سەرەکی دەبێت دروستکردنی سیستەمێکی یەکگرتوو بێت کە بتوانێت بەهرەی وەرزشی بدۆزێتەوە، پەرەی پێ بدات و لە کۆتاییدا بەرهەمی وەرزشییەکی بەرز و بەردەوام بەرهەم بهێنێت.
یەکەم: کێشەی زۆربوونی یانەکان لە ڕوانگەی کارگێڕی
کاتێک ژمارەی یانەکان بەبێ پێوانە و ستانداردی دیاریکراو زیاد دەبێت، سەرچاوە مرۆیی و داراییەکان بەسەر ژمارەیەکی زۆر دامەزراوەدا دابەش دەبن. ئەمە دەتوانێت کاریگەری لەسەر کوالێتی خزمەتگوزاریی وەرزشی، ئاستی راهێنان و توانای یانەکان بۆ پەرەپێدانی یاریزان هەبێت.
لە بەڕێوەبردنی مۆدێرنی وەرزشدا، ژمارەی یانە بە تەنیا پێوەرێک بۆ سەرکەوتن نییە؛ بەڵکو پێویستە کوالێتی کار، ژێرخان، توانای دارایی، سیستەمی پەرەپێدانی گەنجان و ئەنجامی وەرزشی هەموویان لەبەرچاو بگیرێن.
دووەم: دابەشبوونی جۆگرافی یانەکان
یەکێک لە گرنگترین ڕێکارە کارگێڕییەکان، دابەشکردنی هاوسەنگی جۆگرافی یانە و دامەزراوە وەرزشییەکانە. نابێت چالاکییە وەرزشییەکان بە شێوەیەکی زۆر لە شارە گەورەکان کۆببنەوە، لە کاتێکدا ناوچە دوورترەکان لە ژێرخان و یانەی پێویست بێبەش بن.
دابەشکردنی جۆگرافی دەتوانێت ببێتە هۆی دۆزینەوەی بەهرەی وەرزشی لە ناوچە جیاوازەکان، بەرزکردنەوەی بەشداریی گەنجان و دروستکردنی ڕکابەرییەکی هاوسەنگتر. بۆیە پێویستە لە کاتی دانانی سیاسەتی وەرزشی، پەیوەندی نێوان ژمارەی دانیشتووان، پێویستییە وەرزشییەکان، ژێرخان و ژمارەی یانەکان لە هەر ناوچەیەکدا لەبەرچاو بگیرێت.
سێیەم: بەڕێوەبردنی سەرچاوە داراییەکان
یەکێک لە کێشە سەرەکییەکان، چۆنیەتی دابەشکردنی بودجە و پشتگیرییە داراییەکانە. دابەشکردنی بودجە بە شێوەی یەکسان بۆ هەموو یانەکان لە هەموو بارودۆخێکدا کارا نییە، چونکە توانای یانەکان، ژمارەی یاریزانان، ژێرخان و ئامانجەکانیان جیاوازن.
لە سیستەمێکی کارگێڕیی باشدا، پێویستە پشتگیریی دارایی بە پێی پڕۆژە و ئەنجام دابەش بکرێت. یانەیەک کە لە پەرەپێدانی گەنجان، ئەکادیمییە وەرزشییەکان و ڕاهێنانی زانستی کارێکی جدی دەکات، دەبێت بتوانێت بە پشتگیریی زیاتر دەست بگات.
چوارەم: پەرەپێدانی بەهرە و دروستکردنی ئەکادیمی
هیچ سیستەمێکی وەرزشی ناتوانێت تەنها بە پشتبەستن بە یاریزانانی ئێستا بەردەوام بێت. بۆ دروستکردنی ئەنجامی گەورە، پێویستە سیستەمێکی بەردەوام بۆ دۆزینەوە و پەرەپێدانی بەهرە هەبێت.
دروستکردنی ئەکادیمییە وەرزشییەکان لە شار و ناوچە جیاوازەکان دەتوانێت بناغەیەکی گرنگ بێت بۆ ئەم پرۆسەیە. ئەکادیمی دەبێت تەنها شوێنی راهێنان نەبێت، بەڵکو سیستەمێکی پەروەردەیی و زانستی بێت کە تێیدا ڕاهێنانی جەستەیی، تەکنیکی، دەروونی و تاکتیکی بە شێوەیەکی یەکگرتوو پەرە پێ بدرێت.
پێنجەم: ستانداردکردنی کارکردنی یانەکان
پێویستە دامەزراوە وەرزشییەکان سیستەمێکی ڕوونی ستانداردکردنی کارکردنی یانەکان دابین بکات. هەر یانەیەک پێویستە کەمترین ئاستی پێویستی لە بواری ژێرخان، راهێنەر، کارمەندی کارگێڕی، پزیشکی وەرزشی، دارایی و پەرەپێدانی یاریزان هەبێت.
بەم شێوەیە، مۆڵەتدان بە یانەکان تەنها بە پشتبەستن بە تۆمارکردنی ناوی یانە نابێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای توانای ڕاستەقینەی یانە بۆ بەڕێوەبردنی چالاکییە وەرزشییەکان بێت.
شەشەم: سیستەمی هەڵسەنگاندن و چاودێری
بۆ بەرزکردنەوەی کوالێتی، پێویستە سیستەمێکی بەردەوامی هەڵسەنگاندن و چاودێری هەبێت. ئەم هەڵسەنگاندنە دەتوانێت پێوەرگەلێکی وەک ئەنجامی یانە، ژمارەی یاریزانانی گەنج، ئاستی راهێنەرەکان، ژێرخان، بەڕێوەبردنی دارایی و پەرەپێدانی بەهرەکان لەخۆ بگرێت.
ئەنجامی ئەم هەڵسەنگاندنە دەبێت بنەمای بڕیاردان بێت؛ واتە یانەکان بزانن کە پشتگیری و مۆڵەت و هەلی پەرەپێدانیان پەیوەستە بە ئاستی کارکردنیان.
حەوتەم: هاوکاریی نێوان یانەکان و دامەزراوەکان
بەڕێوەبردنی وەرزش پێویستی بە هاوکاریی نێوان حکومەت، یانەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان، دامەزراوە تایبەتەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی هەیە. یانە گەورەکان دەتوانن لە بواری راهێنان و دۆزینەوەی بەهرە لەگەڵ یانە بچووکەکان هاوکاری بکەن.
ئەم هاوکارییە دەتوانێت سیستەمێکی زنجیرەیی دروست بکات؛ بەو شێوەیەی یاریزانی گەنج لە ناوچەکەی خۆی دەست بە وەرزش بکات، پاشان بەپێی ئاست و توانای خۆی بگوازرێتەوە بۆ ئاستی بەرزتر.
کۆتایی و پێشنیارە کارگێڕییەکان
لە کۆتاییدا، کێشەی سەرەکی لە زۆربوونی ژمارەی یانەکاندا نییە، بەڵکو لە نەبوونی سیستەمێکی یەکگرتوو بۆ بەڕێوەبردن، دابەشکردنی سەرچاوەکان و پەرەپێدانی بەهرەکاندایە. بۆیە پێویستە سیاسەتی وەرزشی لە هەرێمی کوردستان لە «زیادکردنی ژمارەی یانەکان» بگوازرێتەوە بۆ «بەرزکردنەوەی کوالێتی و کارایی یانەکان».
لەو ڕوانگەیەوە، ئەم ڕێکارانە پێشنیار دەکرێن:

1. دابەشکردنی جۆگرافی یانەکان بە پێی دانیشتووان و پێویستییە وەرزشییەکانی ناوچەکان.
2. دانانی ستانداردی نیشتیمانی بۆ مۆڵەتدان و بەردەوامبوونی یانەکان.
3. پەیوەستکردنی بەشێک لە پشتگیریی دارایی بە ئەنجام و پەرەپێدانی گەنجان.
4. دروستکردنی ئەکادیمییە وەرزشییەکان لە ناوچە جیاوازەکان.
5. پەرەپێدانی ڕاهێنەرانی پسپۆڕ و بەکارهێنانی شێوازی ڕاهێنانی زانستی.
6. دروستکردنی سیستەمی هەڵسەنگاندن و چاودێریی بەردەوام بۆ یانەکان.
7. دروستکردنی لیگ و پاڵەوانێتیی ناوچەیی بۆ دۆزینەوەی بەهرەکان.
8. بەهێزکردنی هاوکاریی نێوان یانەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و کەرتی تایبەت.
9. دانانی پلانی ستراتیژیی چەندساڵە بۆ گەیشتن بە ئەنجامە وەرزشییە گەورەکان.
10. گۆڕینی پێوەری سەرکەوتن لە «ژمارەی یانە و بەشداریکردن» بۆ «کوالێتی، بەرهەمهێنان و ئەنجامی بەردەوام».
    بەم شێوەیە، دەتوانرێت یانە وەرزشییەکان لە هەرێمی کوردستان لە دامەزراوەیەکی تەنها بۆ بەشداری لە پاڵەوانێتییەکان بگۆڕدرێن بۆ دامەزراوەیەکی پەرەپێدەری بەهرە و بەرهەمهێنەری ئەنجامی وەرزشی. سەرکەوتنی وەرزش لە هەرێم پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە کوالێتی بەڕێوەبردن، پلاندانان و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکانەوە هەیە.