حکومەتی هەرێمی کوردستان لە هەنگاوێکی نوێدا بۆ یەکخستنی داتاکان، لیستی مووچەی فەرمانبەرانی بۆ مانگی ئازار ئامادە کردووە و ئەمڕۆ بەشێوەیەکی ئەلیکترۆنی ڕەوانەی وەزارەتی دارایی فیدراڵی دەکات.

ئامادەکردنی لیستەکە لە ڕێگەی سیستمی پەیڕۆڵەوە

بەرپرسێکی وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند، لیستی مووچەی مانگی 3 بە سیستمی پەیڕۆڵ بە تەواوی ئامادە کراوە. پاش ئەوەی لە 10ـی ئەم مانگەدا سیستمەکە کارا کرا، یەکە ژمێرکارییەکان لە ماوەی 8 ڕۆژدا توانیویانە وردبینیی تەواو بۆ لیستەکان بکەن و ڕادەستی وەزارەتی دارایی بکەن، بڕیاریش وایە هەر ئەمڕۆ چوارشەممە 18ـی ئازار لیستەکە ئاراستەی بەغداد بکرێت.

جیاوازیی ناردنی لیستی فەرمانبەران و کەسوکاری شەهیدان

بەگوێرەی زانیارییەکانی کەناڵ8، لیستی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینان بەشێوەی ئەلیکترۆنی و لە ڕێگەی سیستمەکەوە دەبێت، کە ئەمە هەنگاوێکی گرنگە بۆ شەفافیەت و خێراکردنی پڕۆسەی تەمویلکردن. بەڵام لیستی مووچەی کەسوکاری شەهیدان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، هاوشێوەی مانگەکانی ڕابردوو بەشێوەی کاغەز و بەدەستی ڕەوانەی وەزارەتی دارایی عێراق دەکرێت تاوەکو ئەو کاتەی ئەوانیش دەخرێنە ناو سیستمەکەوە.

پشووەکانی جەژن و دەستپێکردنەوەی دەوامی فەرمی

ناردنی لیستەکە لە کاتێکدایە کە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە ئەمڕۆ چوارشەممە 18ـی ئازاری 2026ـەوە تاوەکو ڕۆژی دووشەممەی هەفتەی داهاتوو 23ـی ئازاری کردووەتە پشووی فەرمی بەبۆنەی جەژنی ڕەمەزانەوە. بڕیارە ڕۆژی سێشەممە 24ـی ئازار دەوامی فەرمی لە عێراق دەستپێبکاتەوە، ئەمەش وادەکات پڕۆسەی وردبینی لە لیستەکان و ناردنی تەمویلەکە بۆ دوای پشووەکانی جەژن بکەوێت.

دوای ڕێککەوتنی هەولێر و بەغداد بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانەوە، نرخەکانی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزین و زیاتر لە 2 دۆلاریان لە دەستدا.

ڕێککەوتنی هەولێر و بەغداد و دابەزینی نرخی نەوت

ئەمڕۆ چوارشەممە، نرخی نەوت بۆ هەر بەرمیلێک زیاتر لە 2 دۆلار دابەزی، ئەمەش دوای ئەوەی حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان گەیشتنە ڕێککەوتنێک بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە. ئەم هەنگاوە بووەتە هۆی ڕەواندنەوەی بەشێک لە نیگەرانییەکانی بازاڕ سەبارەت بە کێشەی دابینکردنی وزە لە ناوچەکەدا.

نوێترین ئامارەکانی نرخی نەوت لە بازاڕدا

بەهۆی ئەم ڕێککەوتنەوە، نرخی یەک بەرمیل نەوتی خاوی برێنت 2.31 دۆلار (واتا بەڕێژەی 2.30%) دابەزی و گەیشتە 101.1 دۆلار. هاوکات نرخی نەوتی تەکساسی ئەمریکی 3.23 دۆلار (واتا بەڕێژەی 3.36%) دابەزی و یەک بەرمیل بە 92.998 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت. سەرەڕای ئەم دابەزینە، بەهۆی بەردەوامیی جەنگی ئێران، نرخی برێنت بۆ 4 دانیشتنی یەک لە دوای یەک لە سەرووی 100 دۆلار جێگیر بووە.

هەڵوێستی مەسرور بارزانی لەسەر بارودۆخە نائاساییەکە

مەسرور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان لە ڕاگەیێنراوێکدا بڵاویکردەوە: "بە لەبەرچاوگرتنی ئەو بارودۆخە نائاساییەی کە ڕووبەڕووی وڵات بووەتەوە و ئەو بەرپرسیارێتییەی ئەرکی هەموومانە بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە سەختە، بڕیارماندا لە زووترین کاتدا ڕێگە بدەین نەوت لە ڕێگەی بۆڕی هەرێمی کوردستاندا بڕوات." بارزانی جەختی کردەوە کە گفتوگۆکان لەگەڵ بەغداد بەردەوام دەبن بۆ لادانی ڕێگرییەکانی سەر جووڵەی بازرگانی و دابینکردنی گەرەنتی بۆ کۆمپانیاکانی نەوت و گاز.

کۆتاییهاتن بە ناکۆکییەکانی هەولێر و بەغداد

لە دوای داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە، عێراق داوای لە هەرێمی کوردستان کرد ڕێگە بدات نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی بۆڕی هەرێم-تورکیا هەناردە بکرێت. سەرەتا بەهۆی هەبوونی مەرجەکانی هەرێمی کوردستان، ناکۆکی و ناڕەزایەتی لە نێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەکان و وەزارەتی نەوتی بەغداد دروستبوو، بەڵام دواجار دوێنێ هەردوولا گەیشتنە ڕێککەوتن و کۆتاییان بەو بنبەستە هێنا.

وەزیری دەرەوەی ئێران هۆشدارییەکی توند ئاراستەی واشنتن دەکات و ڕایدەگەیەنێت، گۆڕینی شوێنی هێزە ئەمریکییەکان بۆ ناوچە نیشتەجێبوونەکان، بەرپرسیارێتی هەر کارەساتێک دەخاتە ئەستۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

تۆمەتبارکردنی ئەمریکا بە بەکارهێنانی شارەکان وەک قەڵغان

عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی (Al Jazeera)ـی قەتەری ڕایگەیاند، ئەمریکا هێزەکانی لە بنکە سەربازییەکان کشاندووەتەوە و لە هۆتێلەکانی ناو جەرگەی شارەکان نیشتەجێی کردوون. عێراقچی جەختی کردەوە کە بەهۆی ئەم کارەی واشنتنەوە، "هەر دۆخێک ڕووبدات، ئێمە لێی بەرپرسیار نین و هۆکارەکەی ئەمریکایە"، چونکە بەم هەنگاوە ناوچەکەی خستووەتە دۆخێکی مەترسیدارەوە.

فراوانکردنی بازنەی هێرشەکان بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا

وەزیری دەرەوەی ئێران ئاشکرای کرد کە هێرشەکانیان تەنیا لەسەر بنکە و بارەگا سەربازییە کلاسیکییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا سنووردار نەکردووە. عێراقچی گوتی: "لە هەر شوێنێک کۆبوونەوەی هێزەکانی ئەمریکا و دامەزراوەکانیان هەبێت، دەکرێنە ئامانجی هێرشەکانمان." ئاماژەی بەوەش دا کە بەهۆی ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا چوونەتە ناو هۆتێلەکان و نزیک شارەکان، هەرچییەک ڕووبدات، تاوانەکە لە ئەستۆی ئەمریکایە.

پاراستنی بەرژەوەندیی نیشتمانیی ئێران وەک ئەولەویەت

لە بەشێکی دیکەی لێدوانەکانیدا، عەباس عێراقچی جەختی لەوە کردەوە کە ژیانی خەڵکی ئێران لە سەرووی هەموو شتێکەوەیە. وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، گەلی ئێران باشترین دۆستی ئەوانن، بۆیە "ناتوانین لە پێناو وڵاتانی دۆست و دراوسێ کە هەڵە دەکەن، مامەڵە بە ژیانی گەلی ئێرانەوە بکەین"، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە تاران لەم ململانێیەدا پاراستنی ناوخۆی وڵاتەکەی پێش هەموو جۆرە پەیوەندییەکی دیپلۆماسی دەخات.

لەگەڵ چڕبوونەوەی هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر پایتەخت و ناوچە جیاوازەکانی لوبنان، ژمارەی قوربانییان بەردەوام لە هەڵکشاندایە و سوپای ئیسرائیلیش هۆشداریی نوێ بۆ چۆڵکردنی گوندەکانی باشوور بڵاودەکاتەوە.

بۆردومانکردنی ناوەڕاستی بەیرووت و شارۆچکەی سەحمەر

بەیانی ئەمڕۆ چوارشەممە، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل ناوەڕاستی شاری بەیرووت و چەند ناوچەیەکی دیکەی لوبنانیان کردە ئامانج. هێرشەکان گەڕەکی باشوورەیان لە ناوەڕاستی پایتەخت پێکاوە و تەقینەوەیەکی زۆر بەهێز لە ناوچەکەدا بیستراوە. هاوکات لە ئەنجامی بۆردومانکردنی شارۆچکەی سەحمەر 4 کەس کوژران، کۆی گشتیی قوربانییانی ئەم بەیانییەش گەیشتە 10 کوژراو و زیاتر لە 24 بریندار.

ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستیی لوبنان

وەزارەتی تەندروستیی لوبنان لە ڕاگەیێنراوێکی فەرمیدا ئاماژەی بەوە کردووە، تەنیا لە هێرشەکەی سەر ناوەڕاستی بەیرووت لانیکەم 6 کەس کوژراون و 24 کەسی دیکەش بریندار بوون. ئەم هێرشانە بەشێکن لە شەپۆلێکی فراوانتر کە ناوچەکانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی لوبنانیشی گرتووەتەوە و زیانی گەورەی بە ژێرخانی ئەو ناوچانە گەیاندووە.

هۆشدارییەکانی سوپای ئیسرائیل بۆ چۆڵکردنی ناوچەکان

سوپای ئیسرائیل ڕایگەیاند کە قۆناغێکی نوێی بۆردومانکردنی ئامانجەکانی حیزبوڵای لە باشووری لوبنان دەستپێکردووە. هاوکات سوپای ئیسرائیل هۆشداریی توندی ئاراستەی دانیشتووانی ناوچەکە کردووە و داوای لێکردوون دەستبەجێ ئەو گوندانە چۆڵ بکەن کە دەکەونە باشووری ڕووباری زەهرانی، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ فراوانکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دەبینرێت.

پاشخانی ململانێکان و قەبارەی کارەساتە مرۆییەکە

گرژییەکانی نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵا دوای ئەوە گەیشتە لوتکە کە لە 2ـی ئەم مانگەدا حیزبوڵا بۆ تۆڵەسەندنەوەی کوشتنی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای پێشووی ئێران، هێرشی کردە سەر ئیسرائیل. لەو کاتەوە تاوەکو ئێستا بەهۆی وەڵامدانەوەکانی ئیسرائیلەوە، زیاتر لە 900 کەس لە لوبنان کوژراون، زیاتر لە 2,000 کەس بریندار بوون و نزیکەی 800,000 کەسیش لە ماڵ و حاڵی خۆیان ئاوارە بوون.

لە هەنگاوێکی نوێدا بۆ کاراکردنەوەی کەرتی وزە، بەرەبەیانی ئەمڕۆ پڕۆسەی گواستنەوەی نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی ژێرخانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا دەستیپێکردەوە.

هەماهەنگیی هەولێر و بەغدا لە کارپێکردنی وێستگەی سارالو

وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند، بەیانی ئەمڕۆ چوارشەممە ڕێکەوتی 18ـی ئادار، کاژێر 6:30ـی بەیانی، بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدراڵی دەست بە کارپێکردنی وێستگەی نەوتی سارالو کراوە. ئەم هەنگاوە دوای زنجیرەیەک گفتوگۆ و ئامادەکاریی تەکنیکی دێت بۆ دووبارە بەگەڕخستنەوەی هەناردەی نەوتی باکوور.

بڕی نەوتی هەناردەکراو و ئاڕاستەی گواستنەوەکە

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوەکەی وەزارەتی سامانە سرووشتییەکان، ئامانج لەم کارپێکردنە گواستنەوەی 250,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانەیە بۆ وێستگەی فیشخابوور. بڕیار وایە ئەم بڕە نەوتە لە ڕێگەی بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستانەوە ڕەوانەی بەندەری جەیهانی تورکی لەسەر کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست بکرێت، تاوەکو لەوێوە بخرێتە بازاڕە جیهانییەکانەوە.

ئێوارەی ڕۆژی سێشەممە، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بە ئامادەبوونی حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوت کۆبووەوە. تەوەری سەرەکیی گفتوگۆکان تایبەت بوو بە هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا و دەرئەنجامە ئابوورییەکانی، کە تێیدا هەشت بڕیاری گرنگ پەسەند کران، کە یەکێکیان دابینکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان هاوشێوەی فەرمانبەرانی عێراق بەبێ جیاوازی.

 پاراستنی کەرتی نەوت و دۆزینەوەی بازاڕی نوێ

پەرلەمان حکومەتی فیدراڵی پابەند کرد بە دۆزینەوەی دەروازەی جیاواز بۆ فرۆشتنی نەوت، تاوەکو وڵات لە هەر لێکەوتەیەکی ئابووری یان ئەمنی بپارێزرێت کە کاریگەری بکاتە سەر بژێوی و مووچەی فەرمانبەران لە سەرانسەری عێراق. هەروەها ئەنجوومەنی نوێنەران ئامادەیی خۆی نیشان دا بۆ دەنگدان لەسەر هەر بڕیارێک کە هاوکاری حکومەت بێت لە زیادکردنی سەرچاوەکانی فرۆشتنی نەوت.

کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان و سیستەمی ئەلیکترۆنی (ئەسیکۆدا)

داوا لە حکومەتی فیدراڵ کرا دەسەڵاتی تەواوی خۆی بەسەر سەرجەم سەرچاوەکانی بەرهەمهێنان، گواستنەوە و دابەشکردنی نەوتدا بسەپێنێت. هەروەها حکومەتی فیدراڵ پابەند کرا بە جێبەجێکردنی سیستەمی "ئەسیکۆدا" (بۆ چاودێری گومرگی و بازرگانی) لە تەواوی پارێزگاکان، بەتایبەت لە پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان.

هەنگاوە یاساییەکان و پلانی داهاتوو

ئەنجوومەنی نوێنەران جەختی کردەوە کە پێویستە "یاسای نەوت و غاز" ببێتە بەشێکی سەرەکی لە کارنامەی حکومەتی داهاتوو و دواتر ڕەوانەی ئەنجوومەنی  نوێنەران بکرێت بۆ پەسەندکردنی کۆتایی.

پاڵپشتیی کارگەکان و بەردەوامیی کاری پاڵاوگەکان

بۆ ڕێگری لە بەرزبوونەوەی ڕێژەی کۆگاکردن لە پاڵاوگەکان و گەرەنتی بەردەوامبوونی کارەکانیان، حکومەت پابەند کرا بە دابینکردنی نەوتی ڕەش بۆ کارگە حکومی و ئەهلییەکان، تا ڕێگری لە کەمبوونەوەی بەرهەمە نەوتییەکان بگرێت.

 دابینکردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان

لە بڕیارێکی گرنگدا، ئەنجوومەنی نوێنەران حکومەتی فیدراڵی پابەند کرد بە دابینکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان و هاوتاکردنیان لەگەڵ فەرمانبەرانی پارێزگاکانی دیکەی عێراق بەبێ جیاوازی.

بازاڕی زێڕ لە جیهاندا تووشی سستی بووە و نرخەکەی بۆ خوار 5,000 دۆلار دابەزی، ئەمەش لە کاتێکدایە هەموو چاوەکان لەسەر بڕیارە چارەنووسسازەکەی ئەمشەوی بانکی ناوەندیی ئەمریکایە.

دابەزینی نرخی زێڕ لە بازاڕە جیهانییەکاندا

ئەمڕۆ چوارشەممە، نرخی یەک ئۆنسە زێڕ نزیکەی 10 دۆلار دابەزی و بە 4,990 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت. ئەم دابەزینە کەمەی نرخی زێڕ بۆ سنوورداربوونی مامەڵەکان دەگەڕێتەوە، بەو پێیەی بازرگانان لە دۆخی چاوەڕوانیدان و دەیانەوێت بزانن بانکی ناوەندیی ئەمریکا چ بڕیارێک لەسەر سوودی بانکی دەدات.

چاوەڕوانییەکان بۆ بڕیارەکەی بانکی ناوەندیی ئەمریکا

ئاراستەی داهاتووی نرخی زێڕ بەستراوەتەوە بە ڕوانگەی بانکی ناوەندی بۆ سوودی بانکی. بڕیارە ئەمشەو کاتژمێر 21:00 بەکاتی کوردستان، بانکی ناوەندیی ئەمریکا بڕیاری خۆی ڕابگەیەنێت و پێشبینی دەکرێت سوودی بانکی بە جێگیری بهێڵێتەوە، ئەمەش وایکردووە بازاڕ لە دۆخی سستیدا بێت.

سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە ناو ژووری ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانەوە، کوژرانی دوو لە گەورەترین سەرکردە ئەمنییەکانی ئێرانی ڕاگەیاند و پەیامێکی تایبەتی ئاراستەی گەلی ئێران کرد.

ڕاگەیاندنی کوژرانی دوو سەرکردەی باڵای ئێران

ڕۆژی چوارشەممە 18-03-2026، بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا کە لە ناو ژووری ئۆپەراسیۆن و لە دەوری وەزیری بەرگری و سەرۆکی مۆساد دەرکەوتووە، ڕایگەیاند: "لە 24 کاژێری ڕابردوودا، توانیمان دوو لە سەرکردە تێرۆریستە هەرە باڵاکانی ئەم دەسەڵاتە ستەمکارە لەناو ببەین." نەتەنیاهوو جەختی کردەوە کە فڕۆکە جەنگییەکانیان لە ناو جەرگەی شارەکانی ئێران خەریکی پێکانی ئامانجەکانن.

تاران کوژرانی عەلی لاریجانی پشتڕاستکردەوە

ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران لە ڕاگەیێندراوێکی فەرمیدا بڵاویکردەوە، بەیانیی ڕۆژی سێشەممە 17-03-2026، لە ئەنجامی هێرشێکی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر باڵەخانەیەک لە تاران، عەلی لاریجانی، سکرتێری ئەنجوومەنەکە کوژراوە. لە ڕاگەیێندراوەکەدا هاتووە کە لاریجانی "گەیشتە ئاواتی لەمێژینەی و تێکەڵ بە شەهیدانی جەنگی ڕەمەزان بوو."

وردەکاریی هێرشەکە و قوربانییەکان

بەپێی زانیارییەکانی ئاژانسی هەواڵی فارس، عەلی لاریجانی لە کاتی هێرشەکەدا لە ماڵی کچەکەی بووە لە گەڕەکی پەردیس لە تاران. لەم بۆردومانەدا جگە لە لاریجانی، مورتەزا لاریجانی (کوڕی عەلی لاریجانی)، عەلیڕەزا بەیان (جێگری سکرتێری ئەنجوومەنی ئاسایش بۆ کاروباری ئەمنی) و ژمارەیەک لە پاسەوانەکانیان کوژراون. یسرائیل کاتس، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل ئاماژەی بەوەش کرد کە فەرماندەی بەسیجیش یەکێک بووە لە کوژراوەکان.

پەیامی نەتەنیاهوو بۆ نەورۆز و "چوارشەممە سووری"

نەتەنیاهوو لە پەیامەکەیدا کە بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە، ڕووی دەمی کردە گەلی ئێران و پیرۆزبایی جەژنی نەورۆزی لێکردن. ئەو وتی، ئەم هێرشانە بۆ ئەوەیە خەڵک بتوانن بە ئازادی ئاهەنگەکانی جەژنی ئاگر (چوارشەممە سووری) بگێڕن و گوتیشی: "ئاهەنگ بگێڕن و نەورۆزتان پیرۆز بێت. ئێمە لە سەرەوە چاودێریتان دەکەین."

بەردەوامیی جەنگ و تێکشکانی سەرکردایەتیی تاران

ئەم پەرەسەندنانە لە کاتێکدایە کە جەنگی نێوان هاوپەیمانیی ئەمریکا-ئیسرائیل و ئێران پێی ناوەتە سێیەم هەفتەی خۆیەوە. ئیسرائیل و وەزیری بەرگرییەکەی دووپاتی دەکەنەوە کە ستراتیژیی ئێستایان تێکشکاندنی سەرکردایەتییە سەربازی و ئەمنییەکانی تارانە.

دوابەدوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی کوژرانی عەلی لاریجانی لە هێرشێکی ئیسرائیلدا، جارێکی دیکە سەرنجەکان چوونەتەوە سەر مێژووی پڕ لە گۆڕانکاریی یەکێک لە کاریگەرترین کارەکتەرە سیاسی و ئەقڵانییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.

لەدایکبوون لە نەجەف و پەروەردەیەکی ئایینی و سیاسی

عەلی لاریجانی لە ساڵی 1957 لە شاری نەجەفی ئەشرەف لە عێراق لەدایکبووە. ئەو لە خێزانێکی ئایینیی ڕەسەن و سیاسیی دژبەری دەسەڵاتی شای پێشووی ئێران پەروەردە بوو. باوکی، ئایەتوڵڵا میرزا هاشم ئامۆلی، یەکێک بوو لە زانایە ئایینییە ناسراوەکانی ئۆپۆزیسیۆن و کەسێکی نزیک لە خومەینی بوو، ئەمەش وایکرد لاریجانی هەر لە منداڵییەوە لە ناو جەرگەی ململانێ سیاسییەکاندا بێت.

تێکەڵکردنی زانست و فەلسەفە لە کاروانی ئەکادیمیدا

لاریجانی بە یەکێک لە خوێندەوارترین سەرکردەکانی ئێران دەژمێردرا؛ قۆناغی سەرەتایی لە شاری قوم تەواو کرد و دواتر لە زانکۆ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەردا بەدەستهێنا. بەڵام خولیای بۆ بواری مەعریفە وای لێکرد ئاراستەی خوێندنەکەی بگۆڕێت و پلەکانی ماستەر و دکتۆرا لە بواری فەلسەفەی ڕۆژئاوادا ببڕێت، ئەمەش سیمایەکی ئەقڵانی و دیپلۆماسیی بە کەسایەتیی و بڕیارەکانی بەخشیبوو.

پلیکانەکانی دەسەڵات؛ لە سوپای پاسدارانەوە بۆ میدیای فەرمی

کاروانی پیشەیی لاریجانی نەخشەیەکی وردی هەڵکشانی دەسەڵات بوو لە ناو دامەزراوە هەستیارەکاندا. وەک فەرماندەیەک لە ڕیزەکانی سوپای پاسداران خزمەتی کردووە و ڕۆڵی گرنگی لە شەڕی ئێران و عێراقدا هەبووە. بۆ ماوەی 10 ساڵ (1994-2004) سەرۆکایەتی دەستەی ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی ئێرانی کرد و میدیای فەرمیی وڵاتی ئاراستە دەکرد.

سەرۆکایەتی پەرلەمان و دۆسیە نێودەوڵەتییەکان

لاریجانی لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2007 سەرۆکی شاندی دانوستانە ئەتۆمییەکان و سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی بوو. دواتر بۆ ماوەی 12 ساڵی بەردەوام (2008-2020) سەرۆکی پەرلەمانی ئێران بوو، کە تێیدا توانی هاوسەنگییەکی ورد لە نێوان باڵە سیاسییەکاندا ڕابگرێت. هەروەها وەک ڕاوێژکاری باڵای عەلی خامنەیی دەورێکی سەرەکی لە داڕشتنی سیاسەتە ستراتیژییەکاندا هەبووە.

کۆتایی کاروانی سیاسی لە هێرشێکی ئاسمانییدا

کاروانی سیاسیی ئەم پیاوە لە 17ـی ئازاری 2026 لە هێرشێکی ئیسرائیلدا بۆ سەر ئێران کۆتایی هات. لاریجانی تا دوایین ساتەکانی ژیانی وەک ئەندامی ئەنجوومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستەم مایەوە، و کوژرانی بە زیانێکی گەورە بۆ پێگەی سیاسی و ناوەندی بڕیارسازی لە تاران دادەنرێت.

سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترەمپ گفتوگۆی کرد؛ لە پەیوەندییەکەدا پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی کوردستان و کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغداد تاوتوێ کران و سەرۆکی حکومەتیش داوایەکی ئاراستەی ئەمەریکا کرد.

سڵاوی ترەمپ بۆ مەسرور بارزانی

ئێوارەی ئەمڕۆ سێشەممە ، مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لە تۆم باراک، نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترەمپ بۆ سووریا و باڵیۆزی ئەمەریکا لە تورکیا پێگەیشت. لە پەیوەندییەکەدا، تۆم باراک سڵاوی دۆناڵد ترەمپی بە سەرۆکی حکومەت گەیاند و دەستخۆشی لێکرد کە ئامادەیە هاوکاریی بەغداد بکات بۆ هەناردەکردنەوەی نەوت لە ڕێگەی تورکیاوە.

ئاسانکاری بۆ هەناردەکردنی نەوت

لە بارەی پرسی نەوتەوە، مەسرور بارزانی ڕایگەیاند کە گفتوگۆکانیان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ بەردەوامە. ئاماژەی بەوەش دا کە تیمی حکومەتی هەرێمی ڕاسپاردووە هەموو ئاسانکارییەک بکەن بۆ ئەوەی نەوت هەناردە بکرێتەوە، چونکە لەم دۆخە سەختەدا ئەم هەنگاوە لە خزمەتی خەڵکدایە. سەرۆکی حکومەت بەڕوونی گوتی: "ئەوەی پێویست بێت لەمبارەیەوە بۆ بەرژەوەندیی گشتی دەیکەین".

داوایەکی گرنگ لە ئەمەریکا

لە بەشێکی دیکەی گفتوگۆکەدا، مەسرور بارزانی داوای لە ئەمەریکا کرد کە بەردەوام بێت لە بینینی ڕۆڵی چاودێر لە دانوستانەکانی نێوان هەولێر و بەغداد، بەتایبەتی کاتێک باس دێتە سەر چارەسەرکردنی پرسی گومرگ و ئەو ئابڵوقە بازرگانییەی دروست بووە.

جەختکردنەوە لە پەیوەندییەکان

لە کۆتایی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا، هەردوولا جەختیان لەوە کردەوە کە پێویستە هاریکاری و هەماهەنگیی نێوان هەرێمی کوردستان و ئەمەریکا بەردەوام بێت و پەرەی پێبدرێت، ئەمەش وەک هەنگاوێکی گرنگ بۆ پاراستنی ئاشتی، ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکەدا.

مەسرورو بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس ڕایگەیاند، بڕیاریانداوە لە زووترین کاتدا ڕێگە بە هەناردەکردنی نەوت بدەین لە ڕێگەی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستانەوە.

سوپای ئیسرائیل بە فەرمی کوشتنی عەلی لاریجانی، سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێرانی راگەیاند. بەپێی راگەیەنراوەکە، لاریجانی کە وەک "رێبەری کرداریی ئێران" وەسف کراوە، لە هێرشێکی وردی ئاسمانیدا لە دڵی تاران کراوەتە ئامانج، لە کاتێکدا ئێران لە بەرانبەر ئەم رووداوە گەورەیەدا تاوەکو ئێستا بێدەنگیی هەڵبژاردووە.

گورزێکی کتوپڕ لە دڵی تاران

ئەمڕۆ سێشەممە 17ـی ئازاری 2026، سوپای ئیسرائیل لە راگەیەنراوێکدا ئاشکرای کرد، بە پشتبەستن بە زانیاریی هەواڵگریی سەربازیی زۆر ورد و بەکارهێنانی توانایەکی بێوێنە، توانیویانە لە ناوەڕاستی پایتەختی ئێران، عەلی لاریجانی بکەنە ئامانج و بیکوژن. ئیسرائیل لاریجانی وەک "سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی و رێبەری کرداریی ئێران" ناساندووە.

"رێبەری کرداریی سیستمەکە بوو"

لە راگەیەنراوەکەی سوپای ئیسرائیلدا هاتووە، بۆ چەندین ساڵ لاریجانی یەکێک بووە لە کەسایەتییە دیارەکانی لوتکەی دەسەڵات و زۆر نزیک بووە لە عەلی خامنەیی، رێبەری پێشووی ئێران. ئاماژە بەوەش کراوە، دوای کوژرانی خامنەیی، پێگەی لاریجانی وەک رێبەری کرداریی وڵات جێگیر بووە و سەرکردایەتیی تەواوی شەڕەکانی دژی دەوڵەتی ئیسرائیل و وڵاتانی ناوچەکەی کردووە، هەروەها سەرپەرشتیی هەماهەنگییە سیاسی و ئەمنییەکانی ئێرانی لەگەڵ وڵاتانی ناو میحوەری ئێران دەکرد.

تۆمەتبارە بە کۆمەڵکوژیی خۆپیشاندەران

ئیسرائیل تەنیا باسی رۆڵی دەرەکیی لاریجانی ناکات، بەڵکو دەڵێت ناوبراو لە کاتی شەپۆلی ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەی ناوخۆی ئێراندا کە دژی دەسەڵات بوون، رۆڵی سەرەکی هەبووە. بەپێی راگەیەنراوەکە، لاریجانی سەرکردایەتیی سەرکوتکردنی توندوتیژانەی خەڵکی کردووە و راستەوخۆ سەرپەرشتیی ئەو کۆمەڵکوژییەی کردووە کە بەرانبەر بە خۆپیشاندەرانی ئێرانی ئەنجام دراوە.

ئۆپەراسیۆنی 'نەڕەی شێر' و بێدەنگیی تاران

سوپای ئیسرائیل ئاشکرای کردووە کە کوژرانی لاریجانی بەشێکە لە زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی فراوانتر بە ناوی (نەڕەی شێر)، کە تێیدا دەیان سەرکردە و بەرپرسی ئێرانی کراونەتە ئامانج، ئەمەش وەک گورزێکی گەورە بۆ سەر تواناکانی سەرکردایەتیی ئێران لە دژی ئیسرائیل وەسف کراوە. لە بەرانبەر ئەم راگەیەنراوەی ئیسرائیلدا، تاوەکو ئێستا حکومەتی ئێران هیچ لێدوانێکی فەرمیی نەداوە و بە تەواوی بێدەنگیی هەڵبژاردووە.

بڕیارە ئەمشەو مەسرور بارزانى، سەرۆکوەزیرانى هەرێمى کوردستان و محەممەد شیاع سوودانى سەرۆکوەزیرانى عێراق، بە نێوەندگیریی ئەمریکا و بە ئۆنلاین کۆببنەوە.

هەردوو سەرۆکوەزیران باس لە هەناردەکردنی نەوت دەکەن

سەرچاوەیەکى ئاگادار لە وەزارەتى سامانە سروشتییەکان بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند، ئەمشەو هەردوو سەرۆکوەزیران، گفتوگۆ لەبارەى هەناردەکردنى نەوتى کەرکووک بۆ بەندەرى جەیهان لە ڕێگەى بۆریى هەرێمى کوردستانەوە دەکەن.

ڕەتکردنەوەی داواکەی وەزارەتی نەوتی عێراق

ئەوەش لە کاتێکدایە، لە چەند ڕۆژى ڕابردوودا، وەزارەتى سامانە سروشتییەکان داوایەکى وەزارەتى نەوتى عێراقى بۆ هەناردەکردنى نەوتى کەرکوک لە ڕێگەى بۆریى هەرێمى کوردستانەوە بۆ بەندەرى جەیهانى تورکیا ڕەتکردەوە.

گەمارۆی خنکێنەر بۆ سەر هەرێمی کوردستان

وەزارەتى سامانە سروشتییەکان هۆکارى ڕەتکردنەوەى داواکەى وەزارەتى نەوتى گەڕاندەوە بۆ ئەوەى کە لەسەرەتاى ئەم ساڵەوە حکومەتى عێراق بە پاساوى جێبەجێکردنى سیستمى ئەسیکۆدا گەمارۆیەکى خنکێنەرى خستووەتە سەر هەرێمى کوردستان و بەهۆى نەدانى دۆلار بە بازرگاکانى هەرێمى کوردستان جوڵەى بازرگانى لە دەروازەکانى هەرێمى کوردستان وەستاوە.

،ڕێگریکردن لە هەناردەکردنی نەوت پێشێلی دەستورە"

لە بەرامبەردا وەزارەتى نەوتى عێراق، لە ڕاگەیێنراوێکدا وەڵامى وەزارەتى سامانە سروشتییەکانى دایەوە و ڕایگەیاند، ڕێگری لە هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهان لەلایەن حکومەتی هەولێرەوە، پێشێلکردنی زەقی دەستوورە و حاڵەتێکی شازە و ناوبانگی نێودەوڵەتیی عێراق لەکەدار دەکات.

ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا بە راشکاوی رایگەیاند کە وڵاتەکەی بە هیچ شێوەیەک تێکەڵی ململانێکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نابێت و بەشداری لە هیچ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیدا ناکات بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز، بەڵکو ئەرکی ئەوان تەنیا بەرگریکردن و پاراستنی هاووڵاتییان و بەرژەوەندییەکانی خۆیانە لە ناوچەکە.

پەیامێکی روون؛ "ئێمە لایەنێک نین لەم ململانێیەدا"

ئەمڕۆ سێشەممە 17ـی ئازاری 2026، ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا لە سەرەتای کۆبوونەوەی کابینەی حکومەتەکەی کە تایبەت بوو بە ململانێکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەڵوێستی وڵاتەکەی یەکلا کردەوە و رایگەیاند: "ئێمە لایەنێک نین لە ململانێکان، بۆیە فەرەنسا هەرگیز لەم دۆخەی ئێستادا بەشداریی هیچ ئۆپەراسیۆنێک ناکات بۆ کردنەوە یان کۆنترۆڵکردنەوەی گەرووی هورمز."

شەڕی ئێمە نییە و تەنیا بەرگری دەکەین

ماکرۆن بە راشکاوی باسی لەوە کرد کە پاریس ئەم شەڕەی ناوچەکەی هەڵنەبژاردووە و تێیشیدا بەشدار نابێت. سەرۆکی فەرەنسا جەختی لەوەش کردەوە: "لێرەدا دووبارەی دەکەمەوە، پێگەی ئێمە بە تەواوی پێگەیەکی بەرگرییە، تەنیا لەپێناو پاراستنی هاووڵاتییەکانمان و وەک پاڵپشتییەک بۆ هاوپەیمانەکانمان دەمێنینەوە."

دوو ئامانجی نەگۆڕی فەرەنسا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

سەرۆکی فەرەنسا ئامانجەکانی وڵاتەکەی لە ناوچەکە بە دوو خاڵی سەرەکی دیاری کرد، کە بە گوتەی خۆی "لە رۆژی یەکەمەوە روونن و نەگۆڕاون". یەکەمیان بریتییە لە پاراستنی هاووڵاتییان، بنکە دیپلۆماسی و سەربازییەکان و بەرژەوەندییەکانی فەرەنسا. ئامانجی دووەمیش وەستانە لە پاڵ ئەو هاوبەشانەی کە رێککەوتنی بەرگرییان لەگەڵ پاریس هەیە، ئەوەش بۆ رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر و پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە.

پاراستنی گەرووی هورمز بەبێ رۆڵی ئەمریکا

لە لایەکی دیکەوە، بەرپرسانی فەرەنسا ئاماژە بەوە دەکەن کە پاریس دەیەوێت هاوپەیمانییەک بۆ پاراستنی ئاسایشی گەرووی هورمز پێکبهێنێت، بەڵام ئەمە تەنیا دوای هێوربوونەوەی دۆخەکە و بەبێ بوونی هیچ رۆڵێکی ئەمریکا دەبێت. ماکرۆن لەم بارەیەوە گوتی: "کاتێک دۆخەکە هێور دەبێتەوە و بۆردوومانەکان دەوەستن، ئێمە لەگەڵ وڵاتانی دیکە ئامادە دەبین بۆ لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتیی پارێزگاریکردن لەو رێڕەوە ئاوییە."

پێشبینییەکەی ترەمپ پێچەوانە بووەوە

ئەم هەڵوێستەی ماکرۆن لە کاتێکدایە، پێشتر دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاندبوو کە لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ ماکرۆن، لەسەر هەوڵەکانی بۆ کۆکردنەوەی هاوپەیمانان بە مەبەستی کردنەوەی گەرووی هورمز، نمرەی "8 لە 10"ی پێداوە. ترەمپ پێشبینیشی کردبوو کە فەرەنسا پەیوەندی بەو هەوڵانەوە بکات کە ئەمریکا پاڵپشتییان دەکات، بەڵام ماکرۆن بەم لێدوانە نوێیەی، بەشداریکردنی لە پلانەکانی ئەمریکادا رەتکردەوە.

سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق داوا لە هەولێر و بەغداد دەکات کێشەکانی پەیوەست بە هەناردەکردنی نەوت چارەسەر بکەن و لەبری لێکترازان، کار بۆ تەبایی و پێکەوە کارکردن بکەن.

دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بۆ پرسی هەناردەکردنی نەوت

سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق سەبارەت بە زیادبوونی ناکۆکییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق ڕاگەیێنراوێکی بڵاوکرەوە و دەڵێت، دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بۆ پرسی هەناردەکردنی نەوت، کارێکی گرنگە و بەرژەوەندیی باڵای عێراق دەپارێزێت.

هەولێر و بەغداد هاوکاری یەکتر بن

لە ڕاگەیێنراوەکەدا داوا لە هەولێر و بەغداد کراوە، بۆ هەناردەکردنی نەوت هاوکاری یەکتر بن و لەسەر بنەمای دەستوور و یاسا، کار بۆ چارەسەرکردنی کێشە هەڵپەسێردراوەکانی نێوانیان بکەن.

هەوڵەکانی هەردوولا ئاماژەی ئەرێنین

سەرۆکایەتیی کۆمار هەوڵەکانی حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان بە "ئاماژەی ئەرێنی" ناودەبات و داوا دەکات ئەو هەنگاوانە بەهێزتر بکرێن.

مامەڵەکردن بە گیانی بەرپرسیارێتییەوە

سەرۆکایەتیی کۆمار داوا لە هەموو لایەک دەکات بە گیانی بەرپرسیارییەتییەوە مامەڵە بکەن و دەشڵێت، پێویستە ئەنجوومەنی نوێنەران کار بۆ دوورکەوتنەوە لە ناکۆکییەکان بکات و لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان مامامەڵە بکات.

بنیامین نەتانیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ڕایگەیاند، کوژرانی عەلی لاریجانی سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران هەلێکە بۆ ئێرانییەکان بۆ دیاریکردنی چارەنووسیان.

دەرفەتێک بۆ ئێرانییەکان

نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل پەیامێکی ڤیدیۆیی بنیامین نەتانیاهووی بڵاوکردەوە، تیایدا ئاماژە بەوە دەکات کە کوشتنی لاریجانی لە لایەن ئیسرائیلەوە دەرفەتێک بۆ ئێرانییەکان دەڕەخسێنێت، بۆ دیاریکردنی چارەنووسیان.

هەواڵی کوژرانی لاریجانی

پێشتریش سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل جەختی لەوەکردەوە کە بەرەبەیانی ڕۆژی سێشەممە، عەلی لاریجانی، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێرانیان لە بۆردوومانێکدا کوشتووە، گوتیشی "لاریجانی سەرۆکی باندێک بووە کە بەشێوەیەکی کاریگەر ئێران بەرێوەدەبەن".

دەرفەتێک بۆ گەلی ئێران

دەشڵێت "ئەم ڕژێمە لاواز دەکەین، بەو هیوایەی دەرفەتێک بدەین بە گەلی ئێران بۆ ڕزگاربوون دیاریکردنی چارەنووسیان".

ئێوارەی دوێنێش لە پەیامێکی ڤیدیۆیدا، کە لە ڕووپەڕە فەرمییەکانی خۆی، لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوکرایەوە، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل پیرۆزبایی هاتنی جەژنی نەورۆزی لە ئێرانییەکان کرد و گوتیشی "نەورۆز بەواتای سەرکەوتنی ڕووناکی دێت بە سەر زوڵم و تاریکیدا".

بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لەگەڵ گەورە بەرپرسانی ئەمنی و سەربازی لە سلێمانی کۆبووەوە. لە کۆبوونەوەکەدا پەیامێکی ڕوونی لەبارەی ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە دا و ڕایگەیاند، کوردستان تێکەڵی ئەم ململانێیانە نابێت و پاراستنی ئارامیی خەڵکیش هێڵی سوورە.

کۆبوونەوەیەکی باڵای سەربازی و ئەمنی لە سلێمانی

کۆبوونەوەکە بە سەرپەرشتیی بافڵ جەلال تاڵەبانی بەڕێوەچوو، کە تێیدا هەریەک لە شێخ جەعفەر شێخ مستەفا، لێپرسراوی ئەنجوومەنی پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی یەکێتی و شاڵاو کۆسرەت رەسوڵ ئامادەی بوون. هاوکات لە ڕووی سەربازی و ئەمنییەوە، جەلال شێخ ناجی، سەرۆکی ئاژانسی پاراستن و زانیاری، هیوا ئەحمەد، سەرۆکی دەزگای ئاسایشی هەرێم و لیوا ڕوکن عومەر ساڵح، فەرماندەی هێزەکانی 70ـی پێشمەرگە بەشدار بوون. تەوەری سەرەکیی کۆبوونەوەکەش هەڵسەنگاندنی دوایین پێشهاتەکانی ناوچەکە و کاریگەرییەکانی بوو لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان.

"دەمانەوێت دۆستی هەمووان بین"

لە بەشێکی دیکەی کۆبوونەوەکەدا، سەرۆکی یەکێتی هەڵوێستی فەرمیی حزبەکەی و هەرێمی کوردستانی لەسەر ئەو گرژییانە ڕاگەیاند کە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە. بافڵ تاڵەبانی بە ڕاشکاوی گوتی: "هەرێمی کوردستان بە هیچ شێوەیەک بەشێک نییە لەم جەنگە، لە هەمان کاتیشدا نابێتە هەڕەشە بۆ سەر هیچ کام لە وڵاتانی دراوسێ، چونکە ئێمە جەخت لە بەردەوامیی دۆستایەتیمان لەگەڵ هەموو لایەک دەکەینەوە."

هۆشدارییەکی تووند بە گرووپە لەیاسادەرچووەکان

لەسەر ئاستی ناوخۆیی، بافڵ جەلال تاڵەبانی ڕێنمایی و بڕیاری نوێی ئاراستەی هێزەکانی 70 و دەزگا ئەمنییەکان کرد. داوای لێکردن وەک هەمیشە ئەرکی یەکەم و لەپێشینەیان پاراستنی سەقامگیریی هەرێمی کوردستان بێت و وریایانەی مامەڵە بکەن. جەختیشی لەوە کردەوە، نابێت بە هیچ جۆرێک ڕێگە بدرێت هیچ گرووپ و لایەنێکی لادەر لە یاسا، ئارامیی هەرێم تێکبدەن و مەترسی بۆ سەر ژیان و سەلامەتیی هاووڵاتییان دروست بکەن.

نەتەوەیەکگرتووەکان لەبارەی کاریگەرییەکانی جەنگی ئێران هۆشداری دەدات و دەڵێت، جەنگی ئێران بەردەوام بێت، 45 ملیۆن کەسی دیکە دەچنە ناو سنووری برسێتیی تووند.

جەنگی ئێران 45 ملیۆن کەسی دیکە برسی دەکات

کارل سکاو، جێگری بەڕێوەبەری جێبەجێکردنی پرۆگرامی جیهانیی خۆراک کە سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکانە دەڵێت "ئەگەر ئەو جەنگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە، تاوەکو ناوەڕاستی ئەمساڵ بەردەوام بێت، 45 ملیۆن کەسی دیکە لە ئاستی جیهان، دەچنە ناو بازنەی برسێتیی تووندەوە".

319 ملیۆن کەس لەژێر هێڵی برسێتیدان

بەگوێرەی ئاماری نەتەوەیەکگرتووەکان، ئێستا 319 ملیۆن کەس لە جیهاندا لەژێر هێڵی برسێتیدان.

جەنگەکە دۆخێکی کارەستبار دێنێتە ئاراوە

سکاو دەڵێت، جەنگەکە بەردەوام بێت دۆخێکی کارەساتباری بێپێشینە دروست دەبێت، چونکە پێش جەنگیش دۆخی برسێتی لە ئاستێکی زۆر خراپدا بووە، کە هەرگیز وێنەی نەبووە.

جەنگی ئێران بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ـی شوبات بۆ سەر تاران و کوشتنی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئەو وڵاتە دەستیپێکرد و تاوەکو ئێستا بەردەوامە. بەهۆی وەستانی هاتوچۆ لە گەرووی هوورمزیش، جیهان بەرەو ڕووی قەیرانی دابینکردنی وزە بووەتەوە، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر بەرهەمهێنانی خۆراک هەبووە.

کەسایەتییەکی سیاسی کاریگەر لە سیستمى ئێراندا، لە زۆرێک لە بڕیارە سیاسی و ستراتجییەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاوی هەیە. لە مانگی ئابی 2025 پۆستی سکرتێری گشتیی ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێرانی وەرگرت.

یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی ئێران

لاریجانی دەیان ساڵە بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی گۆڕەپانی سیاسی ئێران دادەنرێت؛ چەندین پۆستی هەستیار و کاریگەرى لە حکومەتی ئێراندا وەرگرتووە.

ڕاوێژکاری باڵای عەلی خامنەیی ڕێبەری کۆچکردووی ئێران بووە، هەروەها سکرتێری ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیى بووە لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2007 پاشان بۆ ماوەی سێ خولی یەک لە دوای یەک لە ساڵی 2008 تا 2020 سەرۆکایەتیی پەرلەمانی کردووە.

لەدواى هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل کە سەرکردە دیارەکانی ئێرانی لە نێویاندا عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای تیرۆر کرد، جەختی لەوە کردەوە کە وڵاتەکەی "وانەیەک فێری ئەمریکا و ئیسرائیل دەکات کە هەرگیز لەبیریان ناچێتەوە".

سوپای ئیسرائیل ئەمرۆ ڕایگەیاند، لە 16ـی ئازاری 2026 لە هێرشێکی ئاسمانیدا بۆ سەر پایتەختی ئێران، لاریجانى و غولام ڕەزا سولەیمانی، فەرماندەی بەسیجى لە چوارچێوەی زنجیرەیەک هێرشدا کە دەیان سەرکردەی سەربازی ئێرانی کردە ئامانج، کوشتوویەتی. بەڵام ئاژانسی هەواڵی مێهری ئێران ئەو هەواڵەی ڕەتکردەوە و ڕایگەیاند کە لاریجانی بەمزووانە پەیامێک بڵاودەکاتەوە.

لەدایکبوون و پەروەردەکردن

عەلی ئەردەشیر لاریجانی لە سێی حوزەیرانی 1958 لە شاری نەجەف لە عێراق لە دایکبووە، ئەو لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەندە و بەڕەچەڵەک خەڵکی ناوچەی لاریجانە.

بنەماڵەی لاریجانی لە سیستمی ئایینی و سیاسی ئێراندا بە کاریگەر دادەنرێت و لە ساڵی 2009 لە لایەن گۆڤاری تایمەوە بە بنەماڵەی کێنێدی ئێران وەسف کران.

بنەماڵەیەکی زاڵ بەسەر سستمی سیاسی ئێراندا

ئەم بنەماڵەیە زاڵن بەسەر پۆستە گرنگەکانی ناو سیستمی سیاسی ئێراندا، بەو پێیەی ژمارەیەک لە براکانی لە دامودەزگاکانی ئێراندا پۆستی سەرکردایەتی باڵایان وەرگرتووە، لەوانە سادق لاریجانی، سەرۆکی ئەنجوومەنى شارەزایانى سەرکردایەتى، محەممەد جەواد لاریجانی، سەرۆکی پێشووی کۆمیسیۆنی مافی مرۆڤ، باقر لاریجانی، مامۆستای زانکۆ، فازڵ لاریجانی دیپلۆماتکار.

باوکی لاریجانی کەسایەتیەکی ئایینی ناسراو

باوکی عەلی لاریجانی، میرزا هاشمی ئاملی، یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییە ئایینییە ناسراوەکان، هەروەها یەکێکە لە زاناکانى حەوزەى عیلمییە و لەوێ وەک مامۆستا کاری کردووە.

عەلی لە ساڵی 1961 لەگەڵ بنەماڵەکەی گەڕایەوە ئێران و کاتێک تەمەنی بیست ساڵ بوو لەگەڵ فەریدە موتەهەری کچی زانا و مەرجەعى ئایینی مورتەزا موتەهەری یەکێک لە هاوکارە نزیک و دڵسۆزەکانی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێران ڕوحوڵڵا خومەینی هاوسەرگیری کرد . چوار منداڵی هەیە بە ناوەکانی سارا، فاتمە، مورتەزا و محەممەد.

فاتیمەی کچەکەی لە ساڵی 2012 لە زانکۆی تاران دەرچووە، پسپۆڕی بواری پزیشکییە، دواتر بۆ وەرگرتنى پسپۆڕی پزیشکی چووەتە ئەمریکا و لە زانکۆی ویلایەتی کلیڤلاند لە ئۆهایۆ خوێندویەتى، هەروەها وەک توێژەر لە ناوەندی پزیشکی هەمان زانکۆ کاری کردووە.

سارای کچیشى کەسایەتی گشتی و چالاکی کۆمەڵایەتی لە ئێرانە و خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە ئەندازیاری شارستانی لە زانکۆی خواجە ناسر تووسی.

پلەکانی خوێندنی لاریجانی

عەلی لاریجانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری قومی ئێران تەواو کردووە، پاشان خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی حەقانی تەواو کردووە.

لە ساڵی 1979 بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەر لە زانکۆی تەکنەلۆجی شەریف وەرگرتووە و پلەی یەکەمی لە پسپۆڕییەکەی بەدەستهێناوە.

هەروەها بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە فەلسەفەی ڕۆژئاوا لە زانکۆی تاران بەدەستهێناوە، هەروەها تێزی دکتۆرای لەسەر فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانتە.

ئاراستەی فیکری

لاریجانی وەک پراگماتیکێکى نەریتپارێز، نزیک لە عەلی خامنەیی بە یەکێک لە تیۆریستە ستراتیجییەکانی سیستمی سیاسی لە ئێران دادەنرێت.

ناوبراو لە ڕووی سیاسییەوە لەگەڵ مەحموود ئەحمەدی نەژاد ناکۆک بوو، بەتایبەتی سەبارەت بە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ دانوستانە ئەتۆمییەکان و ڕووبەڕووى ڕەوتى چاکسازیخوازەکانیش بووەوە.

پۆست و بەرپرسیارێتی

دوای هاتنە سەر کارى کۆمارى ئیسلامی ئێران، لاریجانی لە ساڵی 1982 پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە کرد، لە ساڵی 1992 بوو بە جێگری فەرماندەی سوپای پاسداران.

ڕۆڵێکی گرنگی لە حکومەتی ئێراندا هەبوو، هەروەها بەشدارییەکی بەرچاوی لە دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران و لە داڕشتنی سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەوەی وڵاتدا هەبووە.

بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی ڕەوتى نەریتخواز دادەنرێت، چەندین پۆستی لە دەزگای حکومەتدا هەبووە، دیارترینیان:

(2008-2020) وەک سەرۆکی پەرلەمانی ئێران کاری کردووە و کاریگەرییەکی بەرچاوی لە داڕشتنی سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی وڵات و دەرکردنی یاسا و یاسادانان هەبووە.

سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیى (2005-2007) ، بەرپرسی داڕشتن و جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی بووە، هەروەها سەرۆکی دانوستانکاری دانوستانەکانی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران لەگەڵ زلهێزەکانی جیهان بووە.

بەرپرسی ڕێکخراوی پەخش و تەلەڤزیۆنی ئێران (1997-2004) ، لەو پۆستەدا کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر سیاسەتی میدیایی و پەخشی تەلەڤزیۆنی لە وڵاتدا هەبووە، هەوڵی پێشخستنی ناوەڕۆکەکانی دەدا کە لەگەڵ بەهاکانی "شۆڕشی" ئێراندا بگونجێت.

وەزیری ڕۆشنبیری و ئیرشادی ئیسلامی (1994-1997)، لە حکومەتی عەلی ئەکبەر هاشمی ڕەفسەنجانی، کە بەرپرسی سیاسەتی فەرهەنگی و میدیایی لە ئێران بوو، سانسۆری میدیای بەهێزتر کرد.

هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی

لاریجانی چەندینجار خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆماری ئێران بەربژێر کرد، بەڵام نەیتوانی ئەو پۆستە بەدەست بهێنێت.

مانگی حوزەیرانی ساڵی 2024 داواکارییەکی پێشکەش کرد بۆ بەربژێرکردن بۆ سەرۆکایەتی لە هەڵبژاردنە پێشوەختەکانی سەرۆکایەتیدا کە دوای مردنی ئیبراهیم ڕەئیسی بڕیاردرا بەڕێوەبچێت، بەڵام لەلایەن ئەنجوومەنى چاکسازى دەستوورەوە پەسەند نەکرا.

سکرتێری ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیى

لە پێنجی ئابی 2025، لاریجانی بە فەرمانی مەسعود پزیشکیان لە شوێنی عەلی ئەکبەر ئەحمەدی، وەک سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیى ئێران دەستنیشان کرا.

بەرهەمەکانى

عەلی لاریجانی لە ژێر کاریگەری بیری فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت بوو، چەندین کتێبی لەسەر نووسیوە لەوانە:

شێوازی بیرکاری لە فەلسەفەی کانتدا.

میتافیزیک و زانستە وردەکان لە فەلسەفەی کانتدا.

بینین و دۆزە پێکهێنەرەکان لە فەلسەفەی کانتدا.

جگە لەوەش کتێبی بەناونیشانی "هەوای کراوە" و "حکومەتی مۆدێرن: بەڵێن لەگەڵ گەل" نووسیوە و 15 بابەتی لێکۆڵینەوەی لە بوارە زانستییە جیاوازەکاندا بڵاوکردووەتەوە.

فراکسیۆنى پارتى و وەزیرى سامانە سروشتییەکان، بەشداریی کۆبوونەوەى ئەمڕۆى ئەنجوومەنى نوێنەران ناکەن، فراکسیۆنى یەکێتیش کۆبوونەوەکە بە گرنگ دەزانێت و بەشداریی دەکات.

فراکسیۆنی پارتی بەشداری کۆبوونەوەکە ناکەن

دانەر عەبدولغەفار، گوتەبێژى فراکسیۆنى پارتى لە ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند، وەکو فراکسیۆنى پارتى بەشداریی کۆبوونەوەى ئەم ئێوارەیەى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق ناکەن، بەو پێیەى بەگوتەى ئەو دانیشتنەکە بەپێچەوانەى پەیڕەوى ناوخۆى ئەنجوومەنى نوێنەرانە و جێگرى دووەمى سەرۆکى ئەنجوومەن ڕەزامەندیان لەسەر نەداوە.

وەزیری سامانە سروشتییەکانیش بەشداری ناکات

لەبارەى بەشداریکردنى وەزیرى سامانە سروشتییەکانى هەرێمى کوردستان، گوتەبێژى فراکسیۆنى پارتى گوتى "ئەویش بەشداریی ناکات".

فراکسیۆنی یەکێتی بەشداری دەکات

هاوکات، دیلان غەفوور، گوتەبێژى فراکسیۆنى یەکێتى لە ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند، فراکسیۆنى یەکێتى بەشداریی کۆبوونەوەکە دەکات. گوتیشى "دۆخى ناوچەکە، دەخوازێت بەشداریی کۆبوونەوەکە بکەن، چونکە ناکرێت ئاڵۆزى زیاتر لە نێوان وەزارەتى نەوت و سامانە سروشتییەکانى هەرێمى کوردستاندا هەبێت".

لەسەر داوای وەزارەتی نەوت کۆبوونەوەکە دەکرێت

دواى ڕەتکردنەوەى داوایەکى وەزارەتى نەوتى عێراق لەلایەن وەزارەتى سامانە سروشتییەکانەوە بۆ هەناردەکردنى نەوتى کەرکوک لە ڕێگەى بۆرى هەرێمى کوردستانەوە بۆ بەندەرى جەیهانى تورکیا، ئەنجوومەنى نوێنەران بڕیاریدا ئەم ئێوارەیە کاتژمێر نۆ کۆببێتەوە و گفتوگۆ لەبارەى هەناردەى نەوت بکرێت.

بۆ کۆبوونەوەکە هەریەکە لە وەزیرانى نەوت و سامانە سروشتییەکان و بریکارانى وەزارەتى نەوت بۆ کاروبارى دەرهێنان و دابەشکردن و بەڕێوەبەرى کۆمپانیاى سۆمۆ و بەڕێوەبەرى دابەشکردنى بەرهەمە نەوتییەکان، میوانداریى کراون.

فایەق زێدان، سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق، هێرشکردنەسەر نێردە و دامەزراوە دیپلۆماسییەکان بە کاری "تیرۆرستی" ناودەبات و دەڵێت "سزاى هێرشکاران دەگاتە "لەسێدارەدان".

قەیرانی گەورەی دیپلۆماسی دروست دەکات

فایەق زێدان، لە بڵاوکراوەیەکدا ئاماژەی بەوەکردووە، نێردە دیپلۆماسییەکان بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکان پارێزگاری تایبەتیان لێدەکرێت و هەر هێرشێک "هەڕەشە، تێکدان، دەستدرێژی، گەمارۆدان، ڕێگری لە کارکردنیان" بۆسەر نێردەکان تاوانێکی مەترسیدارە و پەیوەستە بە تەواوی سیستمی نێودەوڵەتی و کاریگەری دەبێت بە پەیوەندی نێوان وڵاتان و دەبێتە قەیرانی دیپلۆماسی گەورە و پچڕانی پەیوەندی.

مەترسی گۆشەگیرکردنی وڵاتەکەی لێدەکەوێتەوە

فایەق زێدان دەشڵێت "هێرشکردنەسەر نێردە دیپلۆماسییەکان پێشێلکاری یاسا نێودەوڵەتییەکانە و هەندێکجار مەترسی دەخاتەسەر سەپاندنی سزای سیاسی و ئابووری، یان گۆشەگیرکردنی وڵاتەکە".

تاوانە و پەیوەستە بە ئاسایشی دەرەوە

فایەق زێدان ڕوونکردنەوەى زیاترى داوە و دەڵێت هێرشەکان تاوانێکن پەیوەستن بە ئاسایشی دەرەوە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و تێکدانی لەگەڵ وڵاتانی جیهان جگەلەو پابەندییانەی کە عێراق پەسەندی کردووە.

کردەوەکان بە تیرۆر ناوزەند دەکرێت

ڕاشیگەیاندووە، بەگوێرەی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ژمارەی 13ـی ساڵی 2005 بە تووندی مامەڵە لەگەڵ هەر دەستدرێژییەکدا دەکات بۆسەر نێردە دیپلۆماسییەکان و کردەوەکان بە تیرۆر ناوزەند دەکات و سزاکەشی دەگاتە لەسێدارەدان، هەربۆیە جەخت دەکاتەوە لەسەر پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی عێراق و پابەندبوون بە پێووەرە نێودەوڵەتییەکان و رێگری لە ئامانج گرتنی نێردەکان.

فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکانی عێراق وەڵامی ئەو دەنگۆیانە دەداتەوە کە باس لە کشانەوەی هێزە ئەمنییەکان لە پارێزگای ئەنبار دەکەن و جەخت لە ئامادەباشیی تەواوی هێزەکان دەکاتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر مەترسییەک.

ڕەتکردنەوەی دەنگۆی چۆڵکردنی بنکە سنوورییەکان

محەممەد سوکەر سەعیدی، فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکانی عێراق، ئەو دەنگۆیانەی ڕەتکردەوە کە باس لە چۆڵکردنی بنکە و بارەگاکانی سوپای عێراق لە ناوچە سنوورییەکانی پارێزگای ئەنبار دەکەن. ئەو فەرماندەیە جەختی کردەوە کە ئەم هەواڵانە دوورن لە ڕاستییەوە و هیچ کشانەوەیەک لەو ناوچانە ئەنجام نەدراوە کە هاوسنوورن لەگەڵ وڵاتی سووریا.

توندوتۆڵکردنی سنوورەکان و ئامادەباشیی هێزەکان

فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکان ڕایگەیاند، سنووری نێوان عێراق و سووریا لە ئێستادا بەتەواوی پارێزراوە و ڕێکاری ئەمنیی توندوتۆڵ لە ناوچەکەدا پەیڕەو دەکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە هێزەکانیان لەوپەڕی ئامادەباشیدان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر ڕووداوێکی نەخوازراو یان لەناکاو کە ڕووبەڕووی سەقامگیریی سنوورەکان ببێتەوە.

پاشخانی بڵاوبوونەوەی گرتە ڤیدیۆییەکان

ئەم لێدوانانەی فەرماندەی پاسەوانی سنوور دوای ئەوە دێن کە لە میدیاکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا گرتە ڤیدیۆییەک بڵاوکرایەوە، کە تێیدا وا پیشان دەدرا هێزە ئەمنییەکانی عێراق ناوچە سنوورییەکانی ئەنبار بەجێدەهێڵن. لە ڤیدیۆکەدا ئیدیعای ئەوە دەکرا کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بە تەنیا لە ناوچەکە ماونەتەوە، ئەوەش دوای ئەوەی چەند هێرشێکی بەردەوام کرایە سەر بنکەکانی حەشدی شەعبی لە قەزای قائیم.

فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکانی عێراق وەڵامی ئەو دەنگۆیانە دەداتەوە کە باس لە کشانەوەی هێزە ئەمنییەکان لە پارێزگای ئەنبار دەکەن و جەخت لە ئامادەباشیی تەواوی هێزەکان دەکاتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر مەترسییەک.

ڕەتکردنەوەی دەنگۆی چۆڵکردنی بنکە سنوورییەکان

محەممەد سوکەر سەعیدی، فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکانی عێراق، ئەو دەنگۆیانەی ڕەتکردەوە کە باس لە چۆڵکردنی بنکە و بارەگاکانی سوپای عێراق لە ناوچە سنوورییەکانی پارێزگای ئەنبار دەکەن. ئەو فەرماندەیە جەختی کردەوە کە ئەم هەواڵانە دوورن لە ڕاستییەوە و هیچ کشانەوەیەک لەو ناوچانە ئەنجام نەدراوە کە هاوسنوورن لەگەڵ وڵاتی سووریا.

توندوتۆڵکردنی سنوورەکان و ئامادەباشیی هێزەکان

فەرماندەی پاسەوانی سنوورەکان ڕایگەیاند، سنووری نێوان عێراق و سووریا لە ئێستادا بەتەواوی پارێزراوە و ڕێکاری ئەمنیی توندوتۆڵ لە ناوچەکەدا پەیڕەو دەکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە هێزەکانیان لەوپەڕی ئامادەباشیدان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر ڕووداوێکی نەخوازراو یان لەناکاو کە ڕووبەڕووی سەقامگیریی سنوورەکان ببێتەوە.

پاشخانی بڵاوبوونەوەی گرتە ڤیدیۆییەکان

ئەم لێدوانانەی فەرماندەی پاسەوانی سنوور دوای ئەوە دێن کە لە میدیاکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا گرتە ڤیدیۆییەک بڵاوکرایەوە، کە تێیدا وا پیشان دەدرا هێزە ئەمنییەکانی عێراق ناوچە سنوورییەکانی ئەنبار بەجێدەهێڵن. لە ڤیدیۆکەدا ئیدیعای ئەوە دەکرا کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بە تەنیا لە ناوچەکە ماونەتەوە، ئەوەش دوای ئەوەی چەند هێرشێکی بەردەوام کرایە سەر بنکەکانی حەشدی شەعبی لە قەزای قائیم.

وەزارەتی نەوتی عێراق هەنگاوە پراکتیکییەکانی بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی هێڵە کۆنەکانەوە دەستپێکرد، بەوەش بەغدا دەیەوێت بەبێ پشتبەستن بە ژێرخانی وزەی هەرێمی کوردستان نەوتەکەی بگەیەنێتە بازاڕە جیهانییەکان.

دەستپێکردنی کارە تەکنیکییەکان بۆ نۆژەنکردنەوەی بۆرییەکە

تیمە تەکنیکییەکانی وەزارەتی نەوتی عێراق دەستیان کردووە بە نۆژەنکردنەوە و چاککردنەوەی بۆریی نەوتی کەرکووک بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا. تایبەتمەندیی سەرەکیی ئەم بۆرییە ئەوەیە کە لە کەرکووکەوە بەرەو شاری موسڵ دەڕوات و بە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندا تێپەڕ نابێت، ئەمەش وەک ڕێگەیەکی جێگرەوە بۆ ئەو بۆرییەی هەرێم بەکاردەهێنرێت کە ئێستا هەناردەی تێدا ڕاگیراوە.

ستراتیژیی نوێی بەغدا بۆ هەناردەکردنی نەوت

ئەم هەنگاوە مەیدانییەی وەزارەتی نەوت دوای لێدوانەکەی حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق دێت کە ڕایگەیاندبوو، وڵاتەکەی بەبێ تێپەڕبوون بە بۆریی هەرێمی کوردستاندا دەست بە هەناردەکردنی نەوتی خاو لە کێڵگەکانی کەرکووکەوە دەکات. ئامانجی ئەم پلانە بەستنەوەی ڕاستەوخۆی کێڵگەکانی باکوورە بە هێڵی سەرەکیی هەناردەکردنی نێودەوڵەتی لە خاکی تورکیا.

توانای هەناردەکردن و تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان

بۆریی نەوتی کەرکووک - موسڵ - تورکیا لە 2 بۆریی سەرەکی پێکدێت؛ بۆریی یەکەم بە تیرەی 40 ئینج و بۆریی دووەم بە تیرەی 46 ئینج دروستکراون. بەگوێرەی زانیارییە تەکنیکییەکان، کۆی توانای ڕەوانەکردنی ئەم دوو بۆرییە دەگاتە 1,600,000 بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، ئەمەش وای لێدەکات ببێتە یەکێک لە گرنگترین هێڵە ستراتیژییەکانی گواستنەوەی وزە لە ناوچەکەدا.

ڕێڕەوی بۆرییەکە و وێستگەکانی چاودێری

ڕێڕەوی ئەم بۆرییە لە کێڵگەی نەوتی کەرکووک (K1) دەستپێدەکات، پاشان بە ناوچەکانی تەللوەرد، ناحیەی ڕیاز، بێجی، فەتجە و موسڵدا تێدەپەڕێت تاوەکو دەگاتە وێستگەی (MS) لە ڕۆژئاوای زاخۆ. لەو وێستگەیەدا فەرمانبەرانی کۆمپانیای نەوتی باکوور جێگیرکراون و ڕۆژانە 2 جار پڕۆسەی پێوانەکردن بۆ بڕی نەوتی ڕەوانەکراو ئەنجام دەدەن، تاوەکو وردەکاریی هەناردەکە بە تەواوی کۆنتڕۆڵ بکرێت.

سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان ڕایدەگەیەنێت، سەرەڕای ئامادەکارییەکان بۆ پێشوازیکردن لە گەشتیاران، ترس لە دۆخی ئەمنیی ناوچەکە کاریگەریی نەرێنی لەسەر هاتنی گەشتیاران دروست کردووە.

سەرچاوەی سەرەکیی گەشتیارانی هەرێمی کوردستان

ئەمەل جەلال، سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان ئاماژەی بەوە کرد کە ئامادەکاریی تەواو بۆ پێشوازیکردن لە گەشتیاران کراوە. ئەو جەختی کردەوە کە ئەو گەشتیارانەی ڕوو لە ناوچە گەشتیارییەکانی هەرێمی کوردستان دەکەن، زۆرینەیان لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقەوە دێن و وەک سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی گەشتیاریی ناوخۆیی دەبینرێن.

کاریگەریی ئاڵۆزییە ئەمنییەکان لەسەر کەرتی گەشتوگوزار

سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزار هۆکاری لاوازبوونی کەرتی گەشتیاری لەم قۆناغەدا بۆ ئەو ئاڵۆزییانە دەگەڕێنێتەوە کە ڕوویان لە ناوچەکە کردووە. بە گوتەی ئەمەل جەلال، گەشتیاران ترسی ئەوەیان هەیە لە کاتی سەردانەکانیاندا تووشی ڕووداوێکی نەخوازراو یان گرژیی ئەمنی ببن، ئەم مەترسییەش ڕاستەوخۆ بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی گەشتیاران و سستبوونی کەرتی گەشتوگوزار لە هەرێمی کوردستان.

دابینکردنی هێڵی گەرم بۆ حاڵەتە نەخوازراوەکان

بۆ پشتیوانیکردنی ئەو کەسانەی سەردانی هەرێمی کوردستان دەکەن، دەستەی گەشتوگوزار ڕێکاری پێویستی گرتووەتە بەر. ئەمەل جەلال ڕایگەیاند کە هێڵێکی گەرمیان بۆ گەشتیاران تەرخان کردووە، تاوەکو لە کاتی ڕوودانی هەر حاڵەتێکی نەخوازراو یان بوونی هەر کێشەیەک، گەشتیاران بتوانن ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە بکەن و هاوکاریی پێویستیان پێشکەش بکرێت.

لەگەڵ بەردەوامیی گرژییەکان لە ناوچەی کەنداو، ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی ڕایدەگەیەنێت هێرشەکانی ئێران ژیانی هاووڵاتییانی سڤیلی خستووەتە مەترسییەوە و تاوەکو ئێستا سەدان کەس بوونە قوربانی.

مەترسییەکانی سەر ژیانی سڤیل و پێگە ئابوورییەکان

ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ (HRW) ڕایگەیاند، هێرشە نایاساییەکانی ئێران بۆ سەر ناوچەکانی کەنداو هەڕەشەیەکی جیدییە بۆ سەر هاووڵاتییانی سڤیل. ڕێکخراوەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئێران بە مەبەست هاووڵاتییانی مەدەنی و پێگە ئابوورییەکانی کردووەتە ئامانج. هێرشەکان لە ڕێگەی هەزاران مووشەک و درۆنەوە بۆ سەر باڵەخانە مەدەنییەکان، هۆتێلەکان و فڕۆکەخانەکان لە وڵاتانی ئیمارات، بەحرەین، سعوودیە، عومان و کوێت ئەنجام دراون و پشکی شێری زیانەکانیش بەر ئیمارات کەوتووە.

ئاماری قوربانییەکان و ناسنامەی کوژراوەکان

بەپێی ڕاپۆرتەکەی ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ، بەهۆی ئەم هێرشانەوە تاوەکو ئێستا لانیکەم 11 هاووڵاتیی سڤیل کوژراون و 268 کەسی دیکەش بریندار بوون. زۆربەی قوربانییەکان کرێکاری بیانی بوون، بەجۆرێک لە کۆی 11 کوژراوەکە، 10 کەسیان هاووڵاتیی بیانی بوون کە لە وڵاتانی کەنداو کاریان کردووە.

بەڵێنەکانی پزیشکیان و بەردەوامیی هێرشەکان

ئەم ڕاپۆرتە لە کاتێکدایە کە ڕۆژی 8ـی ئازار، مەسعوود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران داوای لێبووردنی لەو هێرشانە کرد کە کراونەتە سەر وڵاتانی کەنداو. پزیشکیان بەڵێنی دابوو کە هێرشی دیکە بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ ئەنجام نەدرێت، بەڵام بەپێی بەدواداچوونەکانی ڕێکخراوەکە، سەرەڕای ئەو بەڵێنانە هێرشەکان تاوەکو ئێستا بەردەوامییان هەیە.

پاش بڵاوبوونەوەی وێنەی کچە کاپتنێکی ئەمریکی کە گوایە بکوژی ڕێبەری باڵای ئێرانە، دەرکەوت ئەو کەسایەتییە تەنها بەرهەمی ئەلگۆریتمەکانی ژیریی دەستکردە و هیچ بنەمایەکی ڕاستی نییە.

چیڕۆکە خەیاڵییەکەی بکوژی ڕێبەری باڵای ئێران

تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چەند ڕۆژێکە تەنراون بە فۆتۆی کچە ئەمریکییەک بە ناوی کاپتن جیسیکا، کە وا بڵاوکراوەتەوە گوایە ئەو کەسەیە بارەگای عەلی خامنەیی لە تاران بۆردوومان کردووە و بووەتە هۆی کوژرانی ڕێبەری باڵای ئێران. لە وێنەکەدا جیسیکا بە تەنورەیەکی کورت و پێڵاوی بەرزەوە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ دەردەکەوێت و وا نیشان دەدرێت کە دوای بەکارهێنانی مووشەکی B 52 و ئەنجامدانی ئەرکەکەی، لەلایەن سەرۆکی ئەمریکاوە لە فڕۆکەخانە پێشوازیی لێکراوە و ڕێزی لێنراوە.

ناسنامەی جیسیکا فۆستەر و هەژمارە ساختەکە

دوا بەدوای بەدواداچوونەکان دەرکەوت کە کاپتن جیسیکا فۆستەر کەسایەتییەکی ڕاستەقینە نییە و تەنها ناوی ناو هەژمارێکی ئینستاگرامە کە لە ڕۆژی 1ـی ئازارەوە ئەم فۆتۆیانەی بڵاوکردووەتەوە. ئەم هەژمارە تەنها بۆ کۆکردنەوەی لایک و فۆڵۆوەر دروست کراوە و چەندین فۆتۆی دیکەی تێدایە کە نالۆژیکیبوونی ناوەڕۆکەکەی دەسەلمێنن، لەوانە وێنەیەکی سێڵفی جیسیکا لەگەڵ ترەمپ و پوتین لە ناو کۆشکی سپی، کە ئەمەش دەریدەخات هەموو کەسایەتییەکە خەیاڵییە.

بەڵگە تەکنیکییەکان و پێشێلکردنی یاسای سەربازی

وردەکارییەکانی ناو فۆتۆکە چەندین هەڵەی کوشندەی تێدایە کە لەگەڵ یاساکانی سوپای ئەمریکادا ناگونجێن. بۆ نموونە، لە سوپای ئەمریکادا ناوی سەر سنگ دەبێت "ناوی بنەماڵە" بێت، بەڵام لە وێنەکەدا ناوی "جیسیکا" نووسراوە. هەروەها پۆشینی پێڵاوی پاژنەبەرز و گۆرەویی تەنک لەگەڵ مێدالیای سەربازی لە فڕۆکەخانەدا، بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ پڕۆتۆکۆڵە فەرمییەکانی پۆشاکی سەربازیی ڕاستەقینەدا یەکناگرێتەوە و تەنها لە وێنە خەیاڵییەکاندا دەبینرێت.

وەڵامی ژیریی دەستکرد لەسەر وردەکاریی فۆتۆکە

سیستەمەکانی ژیریی دەستکرد جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەم وێنانە بە تەواوی دەستکردن. ئەگەر بە وردی سەیری باکگراوەندی فۆتۆکە، فڕۆکەکان، سێبەرەکان و پەنجەکانی دەستی خانمەکە بکرێت، جۆرێک لە تەڵخی و ناڕێکی دەبینرێت کە تایبەتمەندییەکی باوی ئەو وێنانەن کە بە ژیریی دەستکرد دروست دەکرێن. ئەم جۆرە وێنانە لەم قۆناغە هەستیارەی جەنگدا تەنها بۆ مەبەستی چەواشەکاری و زیادکردنی کارلێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بەکاردەهێنرێن.

سوپای ئیسرائیل، ئەمڕۆ سێشەممە، کوژرانی فەرماندەی بەسیجی ئێرانی "غۆلامرەزا سولەیمانی" ڕاگەیاند و هەواڵی کوژرانەکەی تا ئێستا لەلایەن ئێرانەوە پشتڕاست نەکراوەتەوە.

"لە هێرشکی ورددا"

وتەبێژی سوپای ئیسرائیل لە بەیاننامەیەکدا وتی: "لە هێرشێکی ورددا لە تاران، سوپای ئیسرائیل فەرماندەی هێزی بەسیجی کوشتووە."

دوێنی کراوەتە ئامانج

لە بەیاننامەکەدا ڕوونکراوەتەوە کە "هێزە ئاسمانییەکان، بە ڕێنمایی هەواڵگریی ورد لە بەڕێوەبەرایەتیی هەواڵگریی سەربازییەوە، دوێنێ دووشەممە هێرشێکی وردیان کردە سەر دڵی تاران، کە بووە هۆی کوژرانی غۆلامرەزا سولەیمانی، کە ماوەی شەش ساڵە فەرماندەی هێزی بەسیجی ئێرانە."

  غوڵام ڕەزا سولەیمانی

وەزیری بەرگریی ئیسرائیل ڕایگەیاند، عەلی لاریجانی سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێرانیان کوشتووە.

شەوی ڕابردوو کراوەتە ئامانج

ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل ڕایگەیاند: لە هێرشەکانی شەوی ڕابردووی سوپای ئیسرائیلدا هەریەک لە عەلی لاریجانی سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران و غوڵام ڕەزا سولەیمانی، فەرماندەی گشتیی بەسیجیان کوشتووە.

ڕێنمایی سەرۆکوەزیران بۆ کوشتنی بەرپرسانی باڵا

کاتز ئاماژەی بەوەشکردووە، لەگەڵ بینیامین نەتانیاهو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ڕێنماییان داوەتە سوپا تاوەکو شوێنپێی بەرپرسانی باڵای ئێران هەڵبگرن و بیانکوژن.

سوپای ئیسرائیل بەردەوام دەبێت لە هێرشەکانی

وەزیری بەرگریی ئیسرائیل دەشڵێت سوپای وڵاتەکەیان بە هێزەوە بەردەوام دەبێت لە هێرشکردنە سەر تواناکانی دەسەڵاتی ئێران.

ساتی فەرمانکردن

نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل فۆتۆیەکی بینیامین نەتانیاهووی بڵاوکردووتەوە و دەڵێت، ساتی فەرمانکردنی سەرۆکوەزیرانی وڵاتەکەیە بە کوشتنی بەرپرسانی باڵای ئێران.

دەستنووسێکی عەلی لاریجانی

هاوکات میدیای ئێران، دەستنووسێکی عەلی لاریجانی لەبارەی کوژرانی ژمارەیەک سەربازی دەریاوانی ئێران لە سەرەتای جەنگی ئەمجارەدا بڵاوکردووەتەوە.

عەلی لاریجانی

- ساڵی 1957 لە نەجەف لە دایک بووە

- باوکی کەسێکی نزیک لە خومەینی بووە

 - دکتۆرای لە فەلسفەی ڕۆژئاوادا هەیە

- ڕۆڵی گرنگی لە شەڕی ئێران وعێراق هەبووە

- 10 - ساڵ سەرۆکی دەستەی ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی ئێران بووە

2008-2020- سەرۆکی پەرلەمان بووە

2005-2007- سەرۆکی شاندی دانوستانە ئەتۆمییەکە بووە

-سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانییە

- ڕاوێژکاری باڵای عەلی خامنەیی بوو

گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران پەردە لەسەر "پلانێکی ستراتیژی" واشنتن و تەلئەڤیڤ لادەبات و ڕایدەگەیەنێت، جەنگەکەی ئێستا ئامانجی کۆتاییهێنانە بە قەوارەی سیاسی و جوگرافیی وڵاتەکەی.

ئامانجی ڕاستەقینەی پشت هەڵگیرسانی جەنگ

محەممەد ئەکرەمی نیا، گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران ڕایگەیاند، ئەو جەنگەی ئێستا لە دژی ئێران بەرپا کراوە، ئامانجە سەرەکییەکەی ڕووخاندنی ڕژێمی حوکمڕانی وڵاتەکەیە. ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە هێرشە سەربازییەکان تەنیا ئامرازێکن بۆ گەیشتن بەو ئامانجە سیاسییەی کە ئەمریکا و ئیسرائیل ساڵانێکە کاری بۆ دەکەن.

پلانی دابەشکردن و پارچەپارچەکردنی ئێران

ئەکرەمی نیا هۆشداریدا کە پلانی ئەمریکی و ئیسرائیلییەکان تەنیا لە ڕووخاندنی دەسەڵاتدا ناوەستێت، بەڵکو ئەوان پلانی وردیان هەیە بۆ ئەوەی دوای ڕووخاندنی ڕژێم، دەست بە دابەشکردن و پارچەپارچەکردنی خاکی ئێران بکەن. بەگوتەی ئەو، ئامانجی کۆتایی نەیارەکانیان تێکدانی یەکپارچەیی خاکی وڵاتەکەیە.

ستراتیژیی بەرگری و وەڵامدانەوەی هێزە چەکدارەکان

گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران جەختی لەوە کردەوە کە ئەرکی سەرەکییان لەم قۆناغەدا بەرگری و وەڵامدانەوەی توندی هێرشەکانە. ئەو ڕوونیکردەوە کە دەبێت وەڵامەکان هێندە بەهێز بن کە ئەمریکا و ئیسرائیل جارێکی دیکە بوێری ئەوە نەکەن هێرش بکەنەوە سەر خاکی ئێران و بیر لە تێکدانی سەروەریی وڵاتەکە بکەنەوە.

شەپۆلی هێرشەکان بۆ سەر ئێران زیانی مرۆیی گەورەی لێکەوتووەتەوە و وەزارەتی تەندروستیی ئەو وڵاتە نوێترین ئاماری قوربانییانی مەدەنی بە ژن و منداڵانەوە بڵاوکردەوە.

ئاماری گشتیی برینداربووان لە دەستپێکی جەنگەوە

وەزارەتی تەندروستیی ئێران ڕایگەیاند، لە دەستپێکی جەنگ و هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر وڵاتەکەیان، تاوەکو ئێستا برینداربوونی زیاتر لە 18,000 کەس تۆمار کراوە. ئەم ئامارانە لە کاتێکدایە کە هێرشەکان بۆ سەر ناوچە جیاجیاکانی ئێران بەردەوامییان هەیە.

قوربانییانی منداڵ و مێرمنداڵ لە هێرشە ئاسمانییەکاندا

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوی فەرمیی وەزارەتی تەندروستی، لە کۆی گشتیی بریندارەکان، 1,275 کەسیان تەمەنیان لە خوار 18 ساڵییەوەیە. هەروەها ئاماژە بەوە دراوە کە 45 لە منداڵە بریندارەکان تەمەنیان لە خوار 2 ساڵییەوەیە، ئەمەش نیشانەی کاریگەریی قورسی هێرشەکانە بۆ سەر هاووڵاتییانی مەدەنی.

کوژران و برینداربوونی هەزاران ژن

وەزارەتی تەندروستیی ئێران ئاشکرای کردووە کە تاوەکو ئێستا بەهۆی بۆردوومان و هێرشەکانەوە 226 ژن کوژراون. هاوکات لە هەمان ماوەدا، 3,002 ژنی دیکە بەهۆی هێرشەکانەوە بریندار بوون و ڕەوانەی ناوەندە تەندروستییەکان کراون.

دۆخی نەخۆشخانەکان و ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەکان

لە ڕاگەیێنراوەکەدا هاتووە کە تیمە پزیشکییەکان لە ئامادەباشی تەواودان و تاوەکو ئێستا 735 لە بریندارەکان بەهۆی سەختیی برینەکانیانەوە لە نەخۆشخانەکان نەشتەرگەرییان بۆ کراوە. وەزارەتەکە جەختی لەوە کردووەتەوە کە بەردەوامن لە پێشکەشکردنی چارەسەری پێویست بۆ هەموو قوربانییانی جەنگەکە.

پاش زنجیرەیەک هێرش بۆ سەر دەوروبەری گرتووخانەی کەرخ، لووتکەی دەسەڵاتی دادی و ئەمنی لە عێراق کۆبوونەوە و دڵنیاییاندا کە ڕێکارەکان بۆ پاراستنی مەترسیدارترین تیرۆریستان لە بەرزترین ئاستدایە.

کۆبوونەوەی باڵای بەرپرسانی ئەمنی و دادی عێراق

بۆ تاوتوێکردنی دۆخی ئەمنیی گرتووخانەکان لەم بارودۆخە هەستیارەی وڵاتدا، ئەمڕۆ کۆبوونەوەیەکی باڵا لە ئەنجوومەنی باڵای دادوەری بەڕێوەچوو. لە کۆبوونەوەکەدا فائیق زێدان، سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای دادوەری، عەبدولئەمیر شەمەری، وەزیری ناوخۆ، خالید شوانی، وەزیری داد و قاسم ئەعرەجی، ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی عێراق ئامادە بوون، تێیدا جەخت لە پاراستنی تەواوی گرتووخانەکان و شوێنی مانەوەی تاوانباران کرایەوە.

مەترسییەکانی سەر گرتووخانەی کەرخ و هۆشدارییەکانی وەزارەتی داد

ئەم کۆبوونەوەیە دوای ئەوە دێت کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا زنجیرەیەک هێرش کرایە سەر دەوروبەری گرتووخانەی کەرخ لە نزیک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بەغدا. پێشتر وەزارەتی دادی عێراق هۆشداری دابوو کە ئەم هێرشانە مەترسی لەسەر ئاسایشی گرتووخانەکە دروست دەکەن، چونکە ژمارەیەکی زۆر لە تیرۆریستانی مەترسیداری تێدا بەند کراوە.

دڵنیایی وەزیرانی ناوخۆ و داد لە ڕێکارە ئەمنییەکان

لە کاتی کۆبوونەوەکەدا، وەزیرانی ناوخۆ و داد وردەکاریی ڕێکارە ئەمنییە نوێیەکانیان خستە ڕوو. بەرپرسانی باڵا دڵنیاییاندا کە هەموو خەمەکان لەسەر بوونی مەترسی ڕەوێنراونەتەوە و گرەنتی دراوە کە هیچ پێشێلکارییەکی ئەمنی ڕوو نادات. جەخت کرایەوە کە هێزە ئەمنییەکان لە ئامادەباشی تەواودان بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر هەوڵێکی تێکدەرانە بۆ سەر ئەو ناوەندانە.

هۆشداری بۆ میدیاکان سەبارەت بە دۆسێی داعش

تەوەرێکی دیکەی کۆبوونەوەکە تایبەت بوو بەو چەکدارانەی داعش کە لە سووریاوە گەڕێندراونەتەوە عێراق. بەرپرسانی باڵا داوایان لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن کرد بە وریاییەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ زانیارییەکان بکەن. ئاماژە بەوە درا کە ئەو ڕێکارە ئەمنییانەی بۆ گرتووخانەکانی تایبەت بە داعش گیراونەتە بەر، زۆر توندن و ڕێگری لە هەر ئەگەرێکی پێشێلکاری یان هەڵهاتن دەکەن.

لە هێرشێکی بەرفراوان و چاوەڕواننەکراودا، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل ژێرخانی سەربازیی ئێرانیان لە سێ پارێزگای ستراتیژی بە ئامانج گرت و باڵادەستیی ئاسمانیی خۆیان بەسەر ئاسمانی ئەو وڵاتەدا ڕاگەیاند.

تاران؛ پێکانی ناوەندەکانی فەرماندەیی و کۆگاکانی چەک

سوپای ئیسرائیل لە ڕاگەیێنراوێکی فەرمیدا ئاشکرای کرد، لە تارانی پایتەخت هێرشیان کردووەتە سەر ناوەندەکانی فەرماندەیی و دەیان بۆمبیان بەسەر کۆگاکانی درۆن، مووشەکی بالیستیکی و بەرگریی ئاسمانیی ئێراندا بەرداوەتەوە. هاوکات ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس پشتڕاستی کردەوە کە دەنگی ژمارەیەک تەقینەوەی زۆر بەهێز لە ناو جەرگەی تاران بیستراوە و ترس و دڵەڕاوکێی دروست کردووە.

شیراز؛ تێکشکاندنی پێگەی مووشەکە بالیستیکییەکان

هێرشەکانی ئیسرائیل پارێزگای شیرازیشیان گرتەوە، کە تێیدا ناوەندی فەرماندەیی هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆی ئێران و پێگەیەکی تایبەت بە مووشەکی بالیستیکی بۆردوومان کران. سوپای ئیسرائیل جەخت دەکاتەوە کە ئامانج لەم هێرشانە پەکخستنی تواناکانی تارانە بۆ ئەنجامدانی هەر وەڵامدانەوەیەکی مووشەکی یان درۆنی لە داهاتوودا.

تەبرێز؛ کۆتاییهێنان بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی

لە باکووری ئێرانیش، فڕۆکەکانی ئیسرائیل سیستمی بەرگریی ئاسمانیی شاری تەبرێزیان کردە ئامانج و بە تەواوی تێکیان شکاندن. سوپای ئیسرائیل ڕایگەیاندووە، لە ئەنجامی ئەم هێرشانەدا باڵادەستیی ئاسمانیی ئیسرائیل لە ناو خاکی ئێراندا فراوانتر بووە و سیستمی بەرگریی وڵاتەکە توانای ڕێگریی لە فڕۆکە جەنگییەکانیان نەماوە.

پەرلەمانی عێراق لە دانیشتنێکی تایبەتدا و بە ئامادەیی بەرپرسانی باڵای نەوتی بەغداد و هەولێر، هەوڵ بۆ چارەسەرکردنی گرێکوێرەی هەناردەکردنەوەی نەوت لەڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە دەدات.

دانیشتنێکی نائاسایی لە کاژێر 21:00ـی شەو

بڕیارە ئەمشەو کاژێر 21:00، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق دانیشتنێکی تایبەت بۆ تاوتوێکردنی پرسی هەناردەکردنی نەوت لەڕێگەی تورکیاوە ئەنجام بدات. دانیشتنەکە بە ئامادەیی حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق و کەمال محەمەد، وەزیری سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان بەوەکالەت بەڕێوەدەچێت. هەروەها بریکارانی وەزارەتی نەوت و بەڕێوەبەرانی گشتیی کۆمپانیای سۆمۆ و دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکان ئامادەی کۆبوونەوەکە دەبن.

ململانێی بەغداد و هەولێر لەسەر شێوازی هەناردەکردن

تەوەری سەرەکیی دانیشتنەکە، چارەسەرکردنی ئەو بنبەستەیە کە لە نێوان هەردوو حکومەتی فیدراڵ و هەرێمی کوردستان دروستبووە. بەغداد داوا دەکات پڕۆسەی هەناردەکردنی نەوت بە هاوبەشی و لەژێر چاودێریی کۆمپانیای سۆمۆدا بێت، بەڵام تاوەکو ئێستا هەولێر ڕەزامەندیی کۆتایی لەسەر ئەو شێوازە نیشان نەداوە، ئەمەش بووەتە هۆی ڕاگرتنی هەناردەی نەوت و زیانی گەورەی ئابووری.

ئامادەکارییە تەکنیکییەکان و هێنانی پەمپی نوێ

لەبارەی ئامادەکارییە مەیدانییەکان، ڕەوتی هەڵوێست ئاشکرای کردووە کە بۆریی نەوتی کەرکووک- تورکیا لە قۆناغی تاقیکردنەوەدایە. بەگوێرەی زانیارییەکانی ئەو ڕەوتە، هەفتەی ڕابردوو عێراق 2 پەمپی مۆدێرن و زۆر بەهێزی هێناوە کە توانای پاڵپێوەنانی نەوتەکەیان تاوەکو ناو خاکی تورکیا هەیە، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردە بەبێ پشتبەستن بە بۆریی هەرێمی کوردستان.

پڕۆژە پێشنیارەکان بۆ مووچە و سیستمی ئەسیکۆدا

ڕەوتی هەڵوێست ڕایگەیاندووە کە لەم دانیشتنەدا پڕۆژەیەکی گشتگیر بۆ چارەسەری دۆخەکە دەخەنە ڕوو. پڕۆژەکە تەنیا پرسی نەوت ناگرێتەوە، بەڵکو پەیوەستە بە جێبەجێکردنی سیستمی ئەسیکۆدا، دابینکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان و پاراستنی سەلامەتیی هاووڵاتییان. ئامانجی ئەم پڕۆژەیە دروستکردنی هاوسەنگییە لە نێوان پابەندییە داراییەکانی هەولێر و مافە یاساییەکانی لە بودجەی فیدراڵیدا.

لەگەڵ بەردەوامیی ململانێ سەربازییەکان، کۆماری ئیسلامیی ئێران شەپۆلێکی بەرفراوانی دەستگیرکردنی لەژێر ناوی "سیخوڕی بۆ ئیسرائیل" دەستپێکردووە و تەنیا لە یەک پارێزگادا 10 کەس ڕەوانەی زیندان کراون.

دەستگیرکردنی 10 تۆمەتبار لە خۆراسانی ڕەزەوی

بەشی ڕاگەیاندنی سوپای پاسدارانی ئێران لە پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی ڕایگەیاند، کە 10 کەسیان بە تۆمەتی سیخوڕی و هاوکاری بۆ ئیسرائیل دەستگیر کردووە. بەگوێرەی ڕاگەیێنراوەکە، 4 لەو کەسانە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاریی هەستیار بوون لەسەر ژێرخانی ئابووری و شوێنە ستراتیژییەکانی وڵاتەکە و ڕادەستی ئیسرائیلیان کردووە.

پووچەڵکردنەوەی پلانی ئۆپەراسیۆنی مەیدانی

سوپای پاسداران ئاشکرای کردووە کە 3 کەس لە دەستگیرکراوەکان سەرۆکایەتیی گرووپێکی چەکدارییان کردووە. تاران دەڵێت ئەم گرووپە پاڵپشتیی دارایی و میدیایی "دوژمن"یان هەبووە و پلانیان داڕشتبوو بۆ ئەنجامدانی چەندین ئۆپەراسیۆنی مەیدانی و تێکدەرانە لە ناو خاکی ئێراندا، بەڵام پێش جێبەجێکردنی پلانەکانیان دەستگیر کراون.

فراوانبوونی شەپۆلی دەستگیرکردنەکان لە ورمێ و شارەکانی دیکە

ئەم هەواڵە لە کاتێکدایە کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا دەزگا ئەمنییەکانی ئێران دەستگیرکردنی 18 کەسیان لە پارێزگای ورمێ و دەیان کەسی دیکەیان لە شارە جیاوازەکانی وڵاتەکە ڕاگەیاندووە. هەموو ئەم کەسانە ڕووبەڕووی تۆمەتی هاوکاری بۆ دەزگای هەواڵگریی ئیسرائیل (مۆساد) و سیخوڕیکردن بوونەتەوە.

هۆشداریی توندی سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری

دوای تێپەڕبوونی 12 ڕۆژ بەسەر جەنگەکەدا، غوڵامحسێن موحسینی ئێژەی، سەرۆکی دەسەڵاتی دادی ئێران هۆشدارییەکی توندی بڵاوکردەوە. ئێژەی ڕایگەیاند کە لەم قۆناغەدا "ڕەحم بە کەس ناکەن" و ئەو کەسانەی بە تۆمەتی سیخوڕی بۆ دوژمن دەستگیر دەکرێن، توندترین سزای یاساییان بەسەردا دەسەپێنرێت.

دوای 12 ڕۆژ لە ململانێی سەربازی، ئێران ڕایگەیاند کە گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە تەکنەلۆجیای بەرگریی وڵاتەکەیدا کردووە و ئێستا خاوەنی سیستەمێکە کە دەتوانێت پێشکەوتووترین فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل ڕاو بکات.

گۆڕانکاری لە دیزاین و سیستەمی چەکەکان

محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ڕایگەیاند، دوای تێپەڕبوونی 12 ڕۆژ بەسەر جەنگەکەدا، دیزاین و سیستەمی چەکەکانیان گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە. بە گوتەی قالیباف، ئەم پەرەپێدانە نوێیە وایکردووە کە سوپای وڵاتانی دوژمن نەتوانن بە ئاسانی چەکەکان و پێگە سەربازییەکانی ئێران بکەنە ئامانج یان بیانپێکن.

خستنەخوارەوەی 100 درۆنی ئەمریکا و ئیسرائیل

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ئاشکرای کرد کە تاوەکو ئێستا نزیکەی 100 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریکا و ئیسرائیلیان لە ئاسمانی ئێراندا خستووەتە خوارەوە. قالیباف ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم سەرکەوتنانە بە پشت بەستن بە توانا و تەکنەلۆجیای ناوخۆیی بەدەستهاتوون و جەختی کردەوە: "فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی دوژمن تاوەکو مۆدێرنتر بن، ئێمە باشتر دەتوانین بیانپێکین."

پاراستنی دامەزراوەکان و هەڵوێستی تاران لەسەر جەنگ

قالیباف دووپاتی کردەوە کە ئەمریکا و ئیسرائیل ناتوانن لە ڕێگەی هێرش و هەڕەشەوە دامەزراوە ستراتیژییەکانی ئێران لەناو ببەن. سەبارەت بە هەڵوێستی فەرمیی وڵاتەکەشی گوتی، تاران بەدوای جەنگەوە نییە، بەڵام ئەگەر ناچار بکرێت، ئەوا تاوەکو دوا هەناسە دەجەنگن و وەڵامی توندی دوژمنەکانیان دەدەنەوە.

وڵاتانی کەنداو لە جیاتی هەوڵی ئاگربەست، داوا لە واشنتن دەکەن گورزە سەربازییەکانی بۆ سەر تاران توندتر بکات و ڕێگری بکات لە هەر دەرفەتێک بۆ دووبارە خۆڕێکخستنەوەی هێزەکانی کۆماری ئیسلامی.

گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە هەڵوێستی وڵاتانی کەنداو

بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ئاژانسی ڕۆیتەرز کە ئەمڕۆ سێشەممە 17ـی ئازاری 2026 بڵاوکراوەتەوە، وڵاتانی کەنداوی عەرەبی گۆڕانکارییەکی گەورەیان لە هەڵوێستە سیاسییەکانیاندا نیشانداوە. لەبری هەوڵدان بۆ ڕاگرتنی شەڕ، ئێستا ئەم وڵاتانە هانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ دەدەن کە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان ڕانەگرێت تاوەکو ئەو کاتەی تواناکانی ئێران بەتەواوی لەناو دەبرێن. سەرکردەکانی ناوچەکە هێرشەکانی ئێران بۆ سەر ژێرخانی وزە و پەکخستنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز بە "بەزاندنی هەموو هێڵە سوورەکان" وەسف دەکەن.

نەبوونی ئارەزوو بۆ ئاگربەست و مەترسییەکانی تاران

دوای تێپەڕبوونی 18 ڕۆژ بەسەر دەستپێکردنی شەڕەکەدا، پەیامی پایتەختەکانی کەنداو بۆ واشنتن ڕوونە: نابێت زیانەکان تەنیا سەرپێیی بن، بەڵکو دەبێت گشتگیر بن. بەرپرسانی ناوچەکە نیگەرانن لەوەی کۆتاییهێنان بە شەڕەکە بە زوویی، دەرفەت دەداتەوە بە تاران تا لە داهاتوودا بەردەوام بێت لە هەڕەشەکردن لە کەرتی وزە و ئابووریی جیهان. سێ بەرپرسی باڵای کەنداو بۆ ڕۆیتەرز دووپاتیان کردووەتەوە کە لەم قۆناغەدا هیچ ئارەزوویەکیان بۆ ڕاگەیاندنی ئاگربەست نییە.

تێڕوانینی نوێ بۆ ئێران وەک "دوژمن"

عەبدولعەزیز سەقەر، سەرۆکی ناوەندی لێکۆڵینەوەی کەنداو ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەرەتای ململانێکاندا دژایەتی شەڕ دەکرا، بەڵام کاتێک ئێران ڕاستەوخۆ دەستی بە هێرشکردنە سەر وڵاتانی کەنداو کرد، هاوکێشەکە گۆڕا و ئێران وەک "دوژمن" ناسێنرا. لە هەفتەکانی ڕابردوودا، مووشەک و درۆنەکانی ئێران چەندین فڕۆکەخانە، بەندەر و دامەزراوەی نەوتییان لە ناوچەکە پێکاوە، ئەمەش وێنەی سەقامگیریی کەنداوی لەبەردەم وەبەرهێنەران و گەشتیاراندا لەکەدار کردووە.

گوشارەکانی ئەمریکا و هەڵوێستی وڵاتانی ناوچەکە

دیپلۆماتکارانی ڕۆژئاوا دەڵێن ئیدارەی ترەمپ فشار دەخاتە سەر وڵاتانی کەنداو بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی کارا و ڕاستەوخۆ بچنە ناو بەرە سەربازییەکەوە، تاوەکو شەرعییەتێکی نێودەوڵەتیی زیاتر بە ئۆپەراسیۆنەکە بدرێت. سەرەڕای ئەم فشارانە، 6 وڵاتە ئەندامەکەی ئەنجوومەنی هاریکاری کەنداو هێشتا لەسەر هەنگاوی هاوبەشی سەربازی ڕێکنەکەوتوون. لەو چوارچێوەیەدا، ئیمارات ڕایگەیاندووە کە نایانەوێت گرژییەکان زیاتر ببن، بەڵام مافی پاراستنی ئاسایشی خۆیان دەپارێزن، هاوکات ئەمریکاش جەخت دەکاتەوە کە زیانی کوشندەیان بە تواناکانی تاران گەیاندووە.

لە 18ـەمین ڕۆژی جەنگدا، بازنەی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو فراوانتر بوو؛ تەقینەوە دەوحە و دوبەی هەژاند و لە کەناراوەکانی عومانیش کەشتییەکی نەوتهەڵگر بە مووشەک پێکرا.

تەقینەوەکان لە دەوحە و هۆشداریی نائاسایی لە دوبەی

بەرەبەیانی ئەمڕۆ، لە چوارچێوەی پەرەسەندنی جەنگی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا، دەنگی چەندین تەقینەوە دەوحەی پایتەختی قەتەر و شاری دوبەییان لە ئیمارات هەژاند. وەزارەتی بەرگریی قەتەر ڕایگەیاند کە هێزە چەکدارەکانیان توانیویانە بەرپەرچی هێرشێکی مووشەکی بدەنەوە. لە دوبەی، پێش بیستنی دەنگی 3 تەقینەوە، دانیشتووان لەڕێگەی نامەی مۆبایلەوە ئاگادارکرانەوە کە دەستبەجێ بچنە شوێنی پارێزراو بەهۆی مەترسیی مووشەکییەوە.

قوربانییانی هێرشەکان لە ئەبوزەبی

بەرپرسانی ئەمنی لە ئەبوزەبی ڕایانگەیاند، بەهۆی بەرکەوتنی پارچەی مووشەک، هاوڵاتییەکی پاکستانی گیانی لەدەستداوە. ئەمە دووەم قوربانیی مەدەنییە لە ماوەی 24 کاژێری ڕابردوودا لە ئیمارات، دوای ئەوەی دوێنێش هاوڵاتییەکی فەڵەستینی بەهۆی هێرشە مووشەکییەکانەوە لەو وڵاتە گیانی لەدەستدا.

بەئامانجگرتنی کەشتییەکی نەوتهەڵگر لە عومان

لەلایەکی دیکەوە، گرژییەکان گەیشتنە کەناراوەکانی عومان و کەشتییەکی نەوتهەڵگر لەکاتی لەنگەرگرتندا مووشەکێکی نەناسراوی بەرکەوت. فەرمانگەی ئۆپراسیۆنە بازرگانییە دەریاییەکانی بەریتانیا (UKMTO) پشتڕاستی کردەوە کە هێرشەکە زیانی ماددیی کەمی بە کەشتییەکە گەیاندووە، بەڵام هیچ زیانێکی گیانیی لێنەکەوتووەتەوە.

بەردەوامیی هێرشەکانی تاران بۆ سەر کەنداو

ئەم هێرشانە لە کاتێکدایە کە ئێران لە 18ـەمین ڕۆژی جەنگەکەدا هێرشەکانی بۆ سەر ژێرخانی وڵاتانی کەنداو چڕکردووەتەوە. قەتەر و ئیمارات کە پێشتر وەک ناوچەی ئارام دەبینران، ئێستا ڕاستەوخۆ کەوتوونەتە ژێر هێرشی درۆنی و مووشەکی، ئەمەش مەترسیی گەورەی لەسەر سەقامگیریی ناوچەکە و ئاسایشی وزەی جیهانی دروست کردووە.

نرخی کانزا زەردەکان لە بازاڕە جیهانییەکاندا ئاستێکی پێوانەیی نوێیان تۆمارکرد، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ چاوەڕوانییەکان بۆ بڕیاری بانکە ناوەندییەکان و لێدوانە سیاسییەکان سەبارەت بە دۆخی تەنگەی هورمز.

تۆمارکردنی نرخێکی نوێ لە بازاڕەکانی ئاسیادا

ئەمڕۆ سێشەممە نرخی زێڕ لە بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و گەیشتە سەروو 5,040 دۆلار. لەگەڵ کردنەوەی بازاڕەکانی ئاسیا، نرخی یەک ئۆنسە زێڕ بە ڕێژەی 0.85% بەرزبووەوە، ئەمەش وەک کاردانەوەیەک بۆ دۆخی سیاسی و ئابووری جیهان لە چەند کاژێری ڕابردوودا دەبینرێت.

بڕیاری بانکە ناوەندییەکان و پاڵپشتی بۆ نرخی زێڕ

یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ لەم هەفتەیەدا، بەڕێوەچوونی زنجیرەیەک کۆبوونەوەی گرنگی بانکە ناوەندییەکانی جیهانە. لە نێویاندا بڕیارە بانکی ناوەندی ئەمریکا کۆببێتەوە بۆ بڕیاردان لەسەر ئاستی سوودی بانکی، ئەمەش وایکردووە وەبەرهێنەران و بازرگانان زیاتر ڕوو لە کڕینی زێڕ بکەن وەک پەناگەیەکی ئارام بۆ سەرمایەکانیان.

لێدوانەکانی عەباس عەراقچی و کاریگەرییان لەسەر بازاڕ

لێدوانەکانی وەزیری دەرەوەی ئێران کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر بازاڕ هەبووە. عەباس عەراقچی ڕایگەیاندووە کە تەنگەی هورمز لەسەر هەموو کەشتییەکی نەوتی دانەخراوە و بە مەرج ڕێگە بە تێپەڕبوونیان دەدرێت، ئەم لێدوانە ئاراستەی مامەڵەکانی لە 24 کاژێری ڕابردوودا بەرەو بەرزبوونەوە گۆڕیوە.

پەیوەندی نێوان نرخی نەوت و کانزا زەردەکە

بازرگانانی زێڕ پێیان وایە داخستنی تەنگەی هورمز هێندە درێژە ناکێشێت کە نرخی نەوت بگەیەنێتە ئاستە مێژووییەکان. بەرزبوونەوەی نرخی نەوت تاوەکو ئێستا سنووردار بووە و بازاڕی زێڕ کاردانەوەی ئەرێنی بەرامبەر بەو جووڵانەی بازاڕی نەوت نیشانداوە، چونکە هەر ناجێگیرییەک لە کەرتی وزەدا خواست لەسەر زێڕ زیاتر دەکات.

دوای 2 کاتژمێر لە راگرتنی گەشتەکان بەهۆی پەرەسەندنە ئەمنییەکانی ناوچەکە و هێرشە مووشەکییەکانی تاران، ئیمارات کردنەوەی ئاسمانی وڵاتەکەی و ئاساییبوونەوەی جموجۆڵە فڕۆکەوانییەکانی راگەیاند.

ئاساییبوونەوەی گەشتەکان دوای هەڵسەنگاندنی ئەمنی

دەستەی گشتیی فڕۆکەوانیی مەدەنی لە ئیمارات، بەرەبەیانی ئەمڕۆ سێشەممە رایگەیاند کە گەشتە ئاسمانییەکان لە ئاسمانی وڵاتەکەدا گەڕاونەتەوە دۆخی ئاسایی. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە بۆ ماوەی نزیکەی 2 کاتژمێر گەشتەکان وەک رێکارێکی خۆپارێزی راگیرابوون. دەستەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕیاری دەستپێکردنەوەی گەشتەکان دوای هەڵسەنگاندنێکی گشتگیری دۆخی کارپێکردن و ئەمنی و بە هەماهەنگی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان دراوە.

هۆکارەکانی راگرتنی کاتیی ئاسمانی ئیمارات

پێشتر و لە بەرەبەیانی هەمان رۆژدا، دەستەی فڕۆکەوانیی مەدەنی داخستنی کاتی و بەشەکیی ئاسمانی ئیماراتی راگەیاندبوو. ئەمە وەک رێکارێکی خۆپارێزیی نائاسایی بوو لەژێر رۆشنایی ئەو پەرەسەندنە ئەمنییە خێرایانەی ناوچەکەی گرتووەتەوە. بڕیارەکە لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنی وردی مەترسییە کارپێکردنەکان و بە هاوئاهەنگی تەواو لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان جێبەجێ کرابوو.

پاشخانی ململانێکان و هێرشەکانی سەر وڵاتانی کەنداو

ئەم پەرەسەندنانە لە کاتێکدایە کە ئێران بە مووشەک و درۆن هێرش دەکاتە سەر وڵاتانی کەنداو و رایگەیاندووە کە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا دەکاتە ئامانج. ئیمارات یەکێک بووە لەو وڵاتانەی هێرشەکان زیانی گیانی و ماددییان بە دامەزراوە مەدەنییەکانی گەیاندووە. تاران دەڵێت ئەم هێرشانە وەڵامێکە بۆ ئەو هێرشانەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ـی شوباتەوە بۆ سەر ئێران ئەنجامیان داوە، کە بەهۆیانەوە سەدان کەس کوژراون، لەنێویاندا عەلی خامنەیی، رێبەری کۆماری ئیسلامی و چەندین بەرپرسی باڵای ئەمنی.

تورکیا بە فەرمی بڕیاری کۆتاییهێنان بە ڕێککەوتنامەی مێژوویی بۆریی نەوتی نێوان بەغداد و ئەنقەرەی دا، ئەمەش عێراق لە گەورەترین دەرفەتی جێگرەوە بۆ هەناردەکردنی نەوت بێبەش دەکات و دۆسیەی وزە لە نێوان بەغداد و هەولێر دەخاتە قۆناغێکی نوێوە.

بڕیارە نوێیەکەی تورکیا و کۆتاییهێنان بە ڕێککەوتنی 1973

بەگوێرەی بڕیارێکی سەرۆکایەتیی کۆماری تورکیا کە واژۆی ڕەجەب تەیب ئەردۆغانی لەسەرە، ئەو ڕێککەوتنامە تایبەتەی بۆریی نەوت کە لە ساڵی 1973 لە نێوان عێراق و تورکیا واژۆ کراوە، لە 27ـی تەمموزی 2026 کۆتایی دێت و تازە ناکرێتەوە. بەم بڕیارە عێراق ئەو دەرفەتە جێگرەوەیەی لەدەستدا کە دەیویست بۆریی (کەرکووک - موسڵ - تورکیا) وەک بەدیلێکی بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان بەکاربهێنێتەوە.

وردەکاریی تەکنیکی و توانای هەناردەکردنی بۆریی کەرکووک - تورکیا

بۆریی نەوتی کەرکووک - موسڵ - تورکیا لە دوو بۆریی سەرەکی پێکدێت (40 ئینج و 46 ئینج). ئەم هێڵە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە "سەردەمی زێڕین"یدا بووە و توانای هەناردەکردنی 1.6 ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەبووە. ڕێڕەوی بۆرییەکە لە کێڵگەی (K1) لە کەرکووکەوە دەستپێدەکات و بە ناوچەکانی بێجی و موسڵدا تێدەپەڕێت تاوەکو وێستگەی (MS) لە ڕۆژئاوای زاخۆ و لەوێشەوە بۆ بەندەری جەیهان.

دۆخی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک و دابەزینی بەرهەم

کێڵگەکانی کەرکووک (هاڤانا، جەمبوور، خەبازە، باباگوڕگوڕ و بای حەسەن) بە پێنجەم گەورەترین کێڵگەی جیهان دادەنرێن و خاوەنی 13 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتن (12%ـی کۆی یەدەگی عێراق). سەرەڕای ئەم گرنگییە، بەهۆی کۆنیی بیرەکان و نۆژەننەکردنەوەیان، بەرهەمهێنانی نەوت لەم کێڵگانەدا بۆ 180,000 بەرمیلی ڕۆژانە دابەزیوە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2014 کۆی بەرهەمی ڕۆژانەیان گەیشتبووە 440,000 بەرمیل.

خاوەندارێتی و تێچووی بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان

بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان کە درێژییەکەی 896 کیلۆمەترە، لە ساڵی 2010 دەست بە دروستکردنی کراوە. خاوەندارێتیی 221 کیلۆمەتری ناو خاکی هەرێم بۆ کۆمپانیای کار (40%) و کۆمپانیای ڕووسنەفتی ڕووسی (60%) دەگەڕێتەوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2017دا بەشە پشکی 60%ـی ئەم بۆرییەی بە بڕی 1.7 ملیار دۆلار بە کۆمپانیا ڕووسییەکە فرۆشتووە.

جیاوازیی گەورە لە تێچووی گواستنەوەی نەوت

بەگوێرەی داتاکانی وردبینی دیلۆیت، تێچووی گواستنەوەی یەک بەرمیل نەوت لە ڕێگەی بۆریی هەرێمی کوردستانەوە ساڵ بە ساڵ بەرزبووەتەوە، لە 3.20 دۆلار لە ساڵی 2019 بۆ 6.10 دۆلار لە ساڵی 2023. ئەمە لە کاتێکدایە کە تێچووی گواستنەوەی نەوتی عێراق لە ڕێگەی بۆرییە کۆنەکەی کەرکووکەوە زۆر کەمتر بووە؛ لە نێوان ساڵانی 1980 بۆ 2003 تەنیا 42 بۆ 75 سەنت بووە، و دوای ساڵی 2003 هەموار کراوەتەوە بۆ 70 سەنت بۆ 1.12 دۆلار.

سەرەڕای بڕیاری نائاسایی ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی بۆ ئازادکردنی بڕێکی زەبەلاح لە یەدەگی ستراتیژیی جیهانی، نرخەکانی نەوت بەهۆی چڕبوونەوەی هێرشەکان لە ناوچەی کەنداو و هەڕەشەکانی ترەمپ لە بەرزیدا ماونەتەوە.

بەرزبوونەوەی نرخەکان سەرەڕای دەستێوەردانی ئاژانسی وزە

نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا لە ئاستێکی بەرزدا جێگیر بووە، بە جۆرێک نرخی یەک بەرمیل نەوتی برێنت بە زیاتر لە 102 دۆلار و نەوتی تەکساس بە 95.51 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت. ئەمە لە کاتێکدایە کە ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی بڕیاری داوە 400 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی ستراتیژیی وڵاتانی گرووپی 7 بخاتە بازاڕەکانەوە و ماوەی 2 ڕۆژە قۆناغ بە قۆناغ دەستی بە خستنەڕووی ئەو بڕە کردووە.

هێرشەکانی ئێران و پەککەوتنی ژێرخانی وزە

هۆکاری سەرەکیی مانەوەی نرخەکان لە سەرووی 100 دۆلار، بۆ چڕبوونەوەی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو دەگەڕێتەوە. کێڵگەی نەوتی مەجنوون لە عێراق بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک کراوەتە ئامانج، هاوکات ئیمارات بەشێوەیەکی کاتی کارەکانی لە کێڵگەی گازی سروشتی "شا" ڕاگرتووە. ئەم پەرەسەندنانە هاوکاتە لەگەڵ سێیەم هەفتەی جەنگ و وەستانی گەشتە دەریاییەکان لە گەرووی هورمز، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر بەکاربەرانی ئاسیا دروست کردووە.

هەڕەشەکانی ترەمپ بۆ پەکخستنی ژێرخانی نەوتی ئێران

گرژییەکانی بازاڕی وزە زیاتر بوون دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی فراوانکردنی هێرشە سەربازییەکانی کرد بۆ سەر دوورگەی خارگ، بە مەبەستی گرتنەوەی تەواوی ژێرخانی نەوتی ئێران. ئەم هەڕەشەیە وایکردووە پێشبینییەکانی دابینکردنی وزە لە جیهاندا بگاتە نزمترین ئاست و ترس لای وەبەرهێنەران دروست بکات کە بڕی نەوتی ئازادکراوی ئاژانسی وزە نەتوانێت قەرەبووی کورتهێنانەکان بکاتەوە.

مێژووی ئاژانسی وزە لە ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکاندا

ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی لە ساڵی 1973ـەوە تاوەکو ئێستا تەنیا 6 جار پەنای بۆ ئازادکردنی یەدەگی نەوت بردووە. دوایین جار لە کاتی جەنگی ئۆکرانیادا بوو کە کەمتر لە 200 ملیۆن بەرمیلی خستە بازاڕەوە، بەڵما مێژووی ئاژانسەکە نیشانی دەدات کە ئەم جۆرە هەنگاوانە هیچ کاتێک نەیانتوانیوە بە تەواوی زاڵ بن بەسەر قەیرانە گەورەکاندا و نرخەکان بەشێوەیەکی بەرچاو بهێننە خوارەوە.

وەزیری نەوتی عێراق ئاشکرای دەکات، هێڵی کۆنی گواستنەوەی نەوتی کەرکووک بۆ تورکیا لە قۆناغی پشکنینی کۆتاییدایە و لە ماوەی یەک هەفتەدا عێراق دەست بە هەناردەکردنی سەدان هەزار بەرمیل نەوت دەکاتەوە.

نۆژەنکردنەوەی هێڵی بۆریی کەرکووک-تورکیا

حەییان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق ڕایگەیاند، وڵاتەکەی کار لەسەر نۆژەنکردنەوەی هێڵە کۆنەکەی بۆریی نەوتی کەرکووک بۆ تورکیا دەکات. ئەم هێڵە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک ڕاستەوخۆ بە هێڵی سەرەکیی هەناردەکردن لە بەندەری جەیهانی تورکی دەبەستێتەوە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە بەکارهێنانی ئەو بۆرییە هەبێت کە بە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت.

توانای هەناردەکردن و وادەی کارپێکردنەوەی هێڵەکە

بەگوتەی وەزیری نەوت، ئەم بۆرییە توانای گواستنەوەی 200 بۆ 250,000 بەرمیل نەوتی لە ڕۆژێکدا هەیە و ئێستا لە ژێر پشکنینی کۆتاییدایە. حەییان عەبدولغەنی ئاماژەی بەوەش کردووە، لە ماوەی هەفتەیەکدا پشکنینی بەشێکی هێڵەکە بە درێژی 100 کیلۆمەتر تەواو دەبێت، بەوەش عێراق دەتوانێت هەناردەی نەوت بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە کەرکووکەوە دەستپێبکاتەوە.

نکۆکییەکانی بەغدا و هەولێر لەسەر دۆسیەی نەوت

ئەم هەنگاوەی وەزارەتی نەوت دوای ئەوە دێت کە ڕۆژی یەکشەممە حکومەتی فیدراڵ ڕایگەیاند، هەرێمی کوردستان دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت ڕەت دەکاتەوە. بەغدا تۆمەتباری وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێم دەکات بەوەی چەندین مەرجی داناوە کە پەیوەندییان بە پرسی تەکنیکیی هەناردەکردنی نەوتەوە نییە، ئەمەش وای کردووە عێراق پەنا بۆ بەگەڕخستنەوەی هێڵە کۆنەکان بەرێت.

وەزارەتی نەوتی عێراق بە تووندی وەڵامی وەزارەتی سامانە سرووشتییەکان دەداتەوە و ڕێگری لە هەناردەکردنی نەوت بە "حاڵەتێکی شاز" و زیان گەیاندن بە ناوبانگی نێودەوڵەتیی عێراق وەسف دەکات، داواش لە پەرلەمان دەکات دەستوەردان بکات.

وەڵامێکی سیاسی بۆ پرسێکی پیشەیی

وەزارەتی نەوتی عێراق لە ڕوونکردنەوەیەکدا کە بەرەبایەنی ئەمڕۆ سێشەممە بڵاویکردەوە، ڕایگەیاند کە ڕاگەیێنراوەکەی وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان "تەواو سیاسییە و بڕیاری حیزبی لەپشتەوەیە". بە گوتەی وەزارەتەکە، ئەو هەڵوێستەی هەولێر گوزارشت لە بیروبۆچوونی پیشەیی و یاسایی ناکات لە کەرتی نەوتدا و پێشێلکردنی زەقی ماددەکانی 110، 111 و 112ـی دەستووری عێراقە.

پلانەکان بۆ هەناردەکردنی 450 هەزار بەرمیل نەوت

وەزارەتی نەوت ئاشکرای کردووە کە هەوڵێکی زۆر دراوە بۆ کارپێکردنەوەی هێڵی بۆریی نەوتی کەرکووک-جەیهان و پێشبینی دەکرێت لە ماوەی 1 هەفتەدا ئامادە بێت. وەزارەتەکە پێشنیاری کردووە بە شێوەیەکی کاتی هێڵی وێستگەی سارلوا لە کەرکووک بۆ وێستگەی پێشخاپوور بەکاربهێنرێت بۆ هەناردەکردنی 250,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانە، کە بە زیادکردنی نەوتی هەرێمی کوردستانەوە کۆی بڕەکە دەگاتە 450,000 بەرمیل. ئەم هەنگاوە لەم کاتەدا وەک فشارێکی ئابووری دەبینرێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی داخستنی گەرووی هورمز.

ڕەتکردنەوەی مەرجەکانی هەولێر و پرسی مووچە

بەغدا سەرسوڕمانی خۆی نیشان دەدات کە هەولێر پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی بەستووەتەوە بە مووچەی فەرمانبەران و جێبەجێکردنی سیستمی (ئەسیکۆدا). وەزارەتی نەوت جەخت دەکاتەوە کە دابینکردنی مووچە ئەرکی وەزارەتی داراییە و سیستمی ئەسیکۆداش ئامرازێکی گرنگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ڕێگریکردن لە سپیکردنەوەی دراو، نەک ئامرازێک بۆ فشار دروستکردن.

هۆشداریی یاسایی و داوای دەستوەردانی پەرلەمان

وەزارەتی نەوتی عێراق دووپاتی دەکاتەوە کە بەگوێرەی ڕێککەوتنی نێوان عێراق و تورکیا، بۆرییەکە دامەزراوەیەکی فیدراڵییە و لەژێر فەرمانی ڕاستەوخۆی حکومەتی ناوەندیدایە. وەزارەتەکە داوا لە حکومەتی هەولێر دەکات لە بڕیارەکەی پاشگەزببێتەوە، دەنا هەموو ڕێوشوێنێکی یاسایی دەگرنە بەر. هاوکات داوا لە پەرلەمانی عێراق و نوێنەرانی هەرێمی کوردستان دەکرێت دەستوەردان بکەن بۆ ڕێگریکردن لە تێکدانی متمانە و دروستبوونی گوشاری ئابووری لەم دۆخە هەستیارەدا.

دوای زنجیرەیەک هێرشی درۆنی و مووشەکی بۆ سەر نێردە دیپلۆماسییەکان و ژێرخانی وزە، حکومەتی عێراق ڕێکاری توند دەگرێتەبەر و سەرۆکوەزیرانیش پاراستنی ئاسایشی دەوڵەت و هاووڵاتییان بە "هێڵی سوور" ناودەبات.

فەرمانی دەستگیرکردنی خێرای بکەرانی هێرشەکان

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوێکی نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق، محەممەد شیاع سوودانی هەموو دەزگا ئەمنییەکانی ڕاسپاردووە بۆ دۆزینەوە و دەستگیرکردنی ئەو کەسانەی هێرشیان کردووەتە سەر کێڵگەی نەوتیی مەجنوون و باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد. سەباح نوعمان، گوتەبێژی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان ئاشکرای کرد، ئامانجی ئەم ڕاسپاردەیە ڕادەستکردنی خێرای تۆمەتبارانە بە دادگا تاوەکو سزای یاسایی توندی خۆیان لەبەرامبەر ئەو کارە تێکدەرانە وەربگرن.

سزادانی بەرپرسە کەمتەرخەمەکان و دیاریکردنی هێڵە سوورەکان

سەباح نوعمان ئاماژەی بەوە دا، سەرۆکوەزیرانی عێراق جەختی کردووەتەوە ئاسایشی دەوڵەت و سەلامەتیی هاووڵاتییان هێڵی سوورن و ڕێگە بە هیچ جۆرە تێكدانێک نادرێت. لە چوارچێوەی ئەم ڕێکارە نوێیانەدا، بڕیاردراوە هەموو ئەو بەرپرسە ئەمنییانە سزا بدرێن کە لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیاندا و لە سنووری دەسەڵاتی خۆیاندا کەمتەرخەم بوون و نەیانتوانیوە ڕێگری لەو هێرشانە بکەن.

مەترسییەکانی سەر کونسوڵخانەکان و ژێرخانی ئابووری

عێراق لەم قۆناغەدا ڕووبەڕووی زنجیرەیەک هێرشی درۆنی و مووشەکی بووەتەوە، کە نێردە دیپلۆماسییەکان و کێڵگە نەوتییەکانیان کردووەتە ئامانج، ئەمەش ئاسایشی نێردەکان و ژێرخانی وزەی وڵاتی خستووەتە مەترسییەکی گەورەوە. حکومەتی عێراق پێیوایە گەل زیانمەندی سەرەکیی ئەم کردەوە تێکدەرانەیە، بۆیە بە هەموو توانایەکەوە ڕووبەڕووی هەر هەوڵێک دەبێتەوە کە ئامانجی شێواندنی ئارامی و سەقامگیریی وڵات و گەیاندنی زیان بە دەستکەوتە گشتییەکان بێت.

سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین لێدوانیدا ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەلایەن ئیسرائیلەوە رەتکردەوە و ئامارێکی بێپێشینەی لەسەر قەبارەی زیانەکانی ئێران بەهۆی هێرشەکانی ئەمریکاوە ئاشکرا کرد.

هەڵوێستی ترەمپ لەسەر چەکی ئەتۆمیی ئیسرائیل

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بە توندی ئەو پێشبینییانەی رەتکردەوە کە باس لە ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەلایەن ئیسرائیلەوە دەکەن. ترەمپ لە وەڵامی رۆژنامەنووساندا سەبارەت بە لێدوانێکی دەیڤید ساکسی راوێژکاری گوتی: "ئیسرائیل هەرگیز کارێکی وا ناکات." ئەم لێدوانەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە بەپێی خەمڵاندنە نێودەوڵەتییەکان، ئیسرائیل خاوەنی نزیکەی 90 کڵاوەی ئەتۆمییە، بەڵام سەرۆکی ئەمریکا پێیوایە ئیسرائیل بۆ چارەسەری کێشەکانی پەنا بۆ ئەو چەکە نابات.

ئاماری هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر 7000 ئامانج لە ئێران

ترەمپ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە واشنتن رایگەیاند، جەنگ دژی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە تەواوی هێزی خۆیەوە بەردەوامە. ئاشکراشی کرد کە هێزەکانی ئەمریکا تاوەکو ئێستا زیاتر لە 7000 ئامانجی سەربازی و بازرگانییان لە سەرتاسەری ئێران پێکاوە. تەنیا لە ماوەی 24 کاژێری ڕابردوودا، 3 پێگەی سەرەکیی دروستکردنی موشەک و درۆن لە ناوخۆی ئێران کراونەتە ئامانج.

داڕووخانی توانای سەربازی و دەریایی ئێران

بەگوێرەی ئەو داتایانەی سەرۆکی ئەمریکا خستیە ڕوو، هێرشەکان کاریگەریی کوشندەیان لەسەر ژێرخانی سەربازیی ئێران هەبووە. ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە توانای هەڵدانی موشەکی بالیستیکی ئێران بە رێژەی 90% و توانای فڕاندنی درۆن بە رێژەی 95% کەمی کردووە. هەروەها لە سەرەتای جەنگەکەوە تاوەکو ئێستا، زیاتر لە 100 کەشتیی ئێرانی لەلایەن هێزەکانی ئەمریکاوە نوقم کراون.

کۆنتڕۆڵکردنی گەرووی هورمز و ئاسایشی دەریاوانی

سەبارەت بە دۆخی گەرووی هورمز، ترەمپ رایگەیاند کە هێزەکانیان 30 کەشتیی مینڕێژکەری ئێرانییان تێکشکاندووە. ئامانجی ئەمریکا لەم هەنگاوانە کردنەوەی گەرووی هورمزە بە رووی کەشتیوانیی جیهانیدا. ترەمپ داوای لە وڵاتانی دیکە کرد هاوکاری ئەمریکا بن بۆ گەڕاندنەوەی دۆخەکە بۆ باری ئاسایی و ئاماژەی بەوە کرد، "هەندێک وڵات پەرۆشن بۆ یارمەتیدان و هەندێکیشیان دوودڵن."

وەزیری دەرەوەی ئێران و ئاژانسە فەرمییەکانی ئەو وڵاتە، زانیارییەکانی میدیا ئەمریکییەکان لەبارەی کردنەوەی کەناڵێکی نوێی پەیوەندی لەگەڵ واشنتن ڕەتدەکەنەوە و جەخت دەکەنەوە کە متمانە بە بەڵێنەکانی دۆناڵد ترەمپ ناکەن.

زانیارییەکانی ئاژانسی ئەکسیۆس

ئاژانسی ئەکسیۆس لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردەوە، لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا کەناڵی پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لە نێوان عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران و ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا کاراکراوە. بەپێی زانیارییەکانی ئەو ئاژانسە، عێراقچی لەبارەی ڕاگرتنی جەنگ نامەی نووسراوی بۆ ویتکۆف ناردووە، بەڵام تاران بە فەرمی ئەم هەواڵانە ڕەتدەکاتەوە.

وەڵامی عەباس عێراقچی بۆ دەنگۆکان

عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس ڕایگەیاند، دوایین پەیوەندیی ئەو لەگەڵ ستیڤ ویتکۆف پێش بڕیاری هێرشە سەربازییە نایاساییەکانی ئەمریکا بووە بۆ سەر ئێران. عێراقچی جەختی کردەوە کە هەر بانگەشەیەک بۆ بوونی پەیوەندی لە ئێستادا تەنیا بۆ چەواشەکردنی بازرگانانی نەوت و ڕای گشتییە و دوورە لە ڕاستییەوە.

هەڵوێستی فەرمیی تاران لەبارەی دانوستان

ئاژانسی تەسنیمی ئێرانی لە زاری بەرپرسێکی وڵاتەکەیەوە ئاماژەی بەوە کردووە، ئەو زانیارییانەی لەبارەی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی تاران و واشنتن بڵاوکراونەتەوە ناڕاست و نالۆژیکین. بە گوتەی ئەو بەرپرسە، لەگەڵ زیادبوونی فشارە سەربازی و ئابوورییەکان، دۆناڵد ترەمپ دەستیکردووە بە ورووژاندنی پرسی دانوستان بۆ کاریگەریی دروستکردن لەسەر بازاڕی وزە، لە کاتێکدا هێرشەکانی بۆ سەر ئێران بەردەوامن.

مەرجەکان و ئاسایشی نەتەوەیی

بەرپرسانی ئێران ڕایدەگەیەنن کە متمانە بە بەڵێنەکانی ترەمپ ناکەن و هیچ ڕێککەوتنێک بەبێ گرەنتی ئاسایشی نەتەوەیی ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەدا واژۆ ناکرێت. تاران جەخت دەکاتەوە کە دۆخی ناوچەکە ناگەڕێتەوە بۆ پێش جەنگ و هەر جۆرە گفتوگۆیەک پێویستی بە گۆڕانکاریی ڕاستەقینە هەیە لە ڕەفتارەکانی واشنتن و ڕاگرتنی کردەوە سەربازییەکان.

ڕوانگەی واشنتن و پرسی قەرەبووکردنەوە

بەپێی زانیارییەکانی ئەکسیۆس، بەرپرسە ئەمریکییەکان جەختیان کردووەتەوە کە لەم کاتەدا دانوستان لەگەڵ ئێران ناکەن و داواکاریی تاران بۆ قەرەبووکردنەوە لە چوارچێوەی هەر ڕێککەوتنێکدا ڕەتکراوەتەوە. لە هەمان کاتدا ئاماژە بەوە دراوە کە دۆناڵد ترەمپ کراوەیە بۆ هەر گرێبەستێک کە ڕێگە بدات بە ئێران بگەڕێتەوە ناو سیستەمی جیهانی و سوود لە داهاتی نەوتەکەی وەربگرێت، بە مەرجێک داواکارییەکانی ئەمریکا جێبەجێ بکات.

سیناتۆرێکی دیاری ئیسپانیا بە توندی سەرکۆنەی هێرشە درۆنییەکانی سەر هەولێر دەکات و ڕایدەگەیەنێت، ئەم هێرشانە لەکاتێکدان کە گەلی کورد یادی 38 ساڵەی کارەساتی جینۆسایدی هەڵەبجە دەکاتەوە.

سەرکۆنەکردنی هێرشە درۆنییەکان

ڕافایێل ڕۆدریگێز ڤییارینۆ، سیناتۆری ئەنجوومەنی پیرانی ئیسپانیا، لە ڕاگەیێنراوێکدا سەرکۆنەی ئەو هێرشە درۆنییانەی کرد کە کرانە سەر هەرێمی کوردستان. ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم کردەوانە دەستدرێژییەکی قبوڵنەکراو و ناڕەوان دژ بە خاک و قەوارەیەک کە وەک سیمبولی ئاشتی و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینرێت.

هاوکاتبوونی هێرشەکان لەگەڵ یادی هەڵەبجە

سیناتۆرە ئیسپانییەکە جەختی لەوە کردەوە کە کاتی ئەنجامدانی ئەم هێرشانە زۆر هەستیارە، چونکە ئەمڕۆ هەرێمی کوردستان یادی 38 ساڵەی کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە دەکاتەوە. ئاماژەی بەوەش دا کە ئەو تراژیدیایەی ساڵی 1988 بەهۆی بەکارهێنانی گازی ژەهراوییەوە ڕوویدا و بووە هۆی شەهیدبوونی زیاتر لە 5000 کەس، هێشتا وەک برینێکی ئازاربەخش لە یادەوەریی کورداندا ماوەتەوە.

وەبیرهێنانەوەی تاوانەکانی ئەنفال

ڤییارینۆ لە بەشێکی تری قسەکانیدا تیشکی خستە سەر مێژووی کارەساتەکە و ڕایگەیاند، کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە لەسەر فەرمانی سەدام حوسەین وەک بەشێک لە پڕۆسەیەکی تۆڵەسەندنەوە ئەنجامدرا. ئەو پڕۆسەیە کە بە ئۆپەراسیۆنی ئەنفال ناسراوە، وەک یەکێک لە تاریکترین قۆناغەکانی مێژوو دژی گەلی کوردستان لە قەڵەم درا.

ئێوارەی ئەمڕۆ شاری هەولێر ڕووبەڕووی زنجیرەیەک هێرشی درۆنی بووەوە، بەڵام سیستمە بەرگرییەکان توانییان سەرجەم درۆنەکان پێش گەیشتن بە ئامانجەکانیان لە ئاسماندا تێکبشکێنن.

وردەکاریی هێرشە درۆنییەکان

لە ئێوارەی ئەمڕۆوە تاوەکو ئێستا بە 6 درۆن هێرشکراوەتە سەر چەند ناوچەیەکى جیاوازی هەولێر. سەرجەم درۆنەکان لەلایەن سیستمى بەرگرییەوە لە ئاسماندا تێکشکێنراون و ڕێگری لە گەیشتنیان بە ئامانجەکان کراوە.

ئامانجی سەرەکیی هێرشەکان

بەپێی زانیارییەکان، زۆرینەى هێرشە درۆنییەکان بۆ سەر بنکەى هێزەکانى ئەمریکا بووە کە دەکەوێتە نزیک فڕۆکەخانەى نێودەوڵەتیی هەولێر. سیستمەکانی بەرگریی ئاسمانی چالاک کراون و توانیویانە هێرشەکان پووچەڵ بکەنەوە.

زیانەکان و پاشماوەی درۆنەکان

تاوەکو ئێستا هیچ زیانێکى گیانی بەهۆی هێرشەکانەوە تۆمار نەکراوە. تەنیا یەکێک لە درۆنەکان دوای ئەوەی لە ئاسماندا پێکراوە، پاشماوەکەی لە گەڕەکێکى ناو شاری هەولێر کەوتووەتە خوارەوە، بەڵام زیانی بۆ هاووڵاتییان نەبووە.

شەوی ڕابردوو بەغداد شەوێکی نائارامی بەڕێکرد و درۆنەکان باڵیۆزخانەی ئەمریکا و هۆتێل ڕەشیدیان لە ناوچەی سەوز کردە ئامانج، ئەمەش ترس و دڵەڕاوکێی زۆری لای دانیشتووانی شارەکە دروستکردووە.

هێرش بۆ سەر دوو شوێنی هەستیار

بەدرۆن هێرشکرایەسەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا و هۆتێل ڕەشید لە بەغداد. بەپێی زانیارییەکان، یەکێک لە درۆنەکان خۆی بە نهۆمی کۆتایی هۆتێلەکەدا کێشاوە و دووکەڵێکی زۆر لە شوێنەکە بەرزبووەتەوە. هێزە ئەمنییەکان بە چڕی لە دەوروبەری شوێنی ڕووداوەکە بڵاوەیان پێکراوە و هاتوچۆ لە چەند شەقامێکی نزیک هۆتێلەکە داخراوە.

ترس و دڵەڕاوکێ لە ناو دانیشتووان

بۆردوومانەکە دەنگێکی زۆری هەبووە و بەشێکی زۆری دانیشتووانی بەغداد هەستیان پێکردووە. وەزارەتى ناوخۆى عێراق لە ڕاگەیێنراوێکدا جەختی کردەوە کە هێرشە درۆنییەکە هیچ زیانێکى گیانى لێنەکەوتووەتەوە و هێزەکانیان لە حاڵەتى ئامادەباشیدان بۆ پاراستنى سەروماڵى هاووڵاتییان.

پێگەی ستراتیژیی هۆتێل ڕەشید

هۆتێل ڕەشید لە ناوجەرگەى شارى بەغداد و لە ناوچەیەکی زۆر هەستیار دایە. ئەم شوێنە لە تەلارى ئەنجوومەنى نوێنەران و دەزگاى هەواڵگرى عێراقەوە نزیکە، هەروەها نێرده‌ی یه‌كێتیی ئه‌ورووپای تێدایە، ئەمەش وایکردووە هێرشەکە کاردانەوەی زۆری لێبکەوێتەوە.

وەڵامدانەوەی سەربازیی گرووپە چەکدارەکان

ئەم هێرشە دوای ئەوە دێت کە فڕۆکە جەنگییەکانى ئەمریکا چەندین پێگەى حەشدى شەعبییان لە بابل و ئەنبار کردە ئامانج. لە بەرامبەردا، مقاوەمەى ئیسلامى لە عێراق بۆردوومانى کۆمپانیایەکى ئەمریکى لە بەسڕە و سەربازگەى بەلەدی لە پارێزگاى سەلاحەدین کردووە.

تێکچوونی دۆخی ئەمنیی بەغداد

پێشتریش زنجیرەیەک هێرشی درۆنی و مووشەکی کراونەتەسەر سەنتەرى پاڵپشتى دیپلۆماسى لە فڕۆکەخانەى بەغداد. بەردەوامیی ئەم هێرشانە دۆخی ئەمنیی پایتەختی بەتەواوی تێکداوە و دڵەڕاوکێی بەردەوامی لای دانیشتووان دروستکردووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد هۆشداریی بەپەلە دەداتە هاوڵاتییانی وڵاتەکەی کە بەهۆی مەترسییەکانی ڕفاندن و هێرشی گرووپە چەکدارەکان عێراق جێبهێڵن و ڕوو لە باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکان نەکەن.

داواکارییەک بۆ جێهێشتنی دەستبەجێی عێراق

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد داوا لە هاوڵاتییانی وڵاتەکەی دەکات دەستبەجێ خاکی عێراق بەجێبهێڵن. هەروەها جەخت دەکاتەوە کە هیچ ئەمریکییەک لەم کاتەدا گەشت بۆ عێراق نەکات و ئەو کەسانەشی لە ناوخۆدان، پێویستە خۆیان لە چوون بۆ باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد و کونسوڵخانەی وڵاتەکەیان لە هەولێر بپارێزن.

هەڕەشەی گرووپە چەکدارەکان و مەترسیی ڕفاندن

بەپێی ڕاگەیێنراوەکە، گرووپەکانی سەر بە ئێران بەردەوامن لە هێرشەکانیان بۆ سەر هاوڵاتییان و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراق و هەرێمی کوردستان. باڵیۆزخانەکە هۆشداری دەدات لە بوونی مەترسیی تیرۆر، ڕفاندن، شەڕ و ناسەقامگیریی، ئاماژە بەوەش دەکات کە پێشتر چەندین هاوڵاتیی ئەمریکی بە ئامانج گیراون و لە ئێستادا ئاسایشیان لە مەترسیدایە.

سنوورداربوونی هاوکارییەکان و ڕێڕەوی چوونە دەرەوە

باڵیۆزخانەی ئەمریکا ئاشکرای کردووە کە لەم بارودۆخەدا توانایان بۆ پێشکەشکردنی هاوکاری و پاراستنی هاوڵاتییان زۆر سنووردارە. هەر بۆیە داوا لە ئەمریکییەکان کراوە کە چاوەڕێی گەشتی ئاسمانی نەکەن و لە ڕێگەی وشکانییەوە، بە بەکارهێنانی سنوورەکانی کوەیت، ئوردن، سعودیە و تورکیا، عێراق بەجێبهێڵن.

کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق کوژرانی بەرپرسی ئەمنیی گرووپەکەیان ڕاگەیاند، ئەوەش دوای ئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لە شاری بەغداد کرایە ئامانج و بریندار بوو.

ڕاگەیاندنی فەرمیی کوژرانی عەسکەری

ئەبو حسێن حەمیداوی، ئەمینداری گشتیی کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق، بە فەرمی کوژرانی ئەبوعەلی عەسکەری، بەرپرسی ئەمنیی گرووپەکەیانی ڕاگەیاند. کوژرانی ئەم سەرکردەیە دوای ئەوە دێت کە لە ڕۆژی 14ی ئەم مانگەدا لە ئەنجامی بۆردوومانکردنی ماڵەکەی لە شاری بەغداد بە سەختی بریندار ببوو.

دەستنیشانکردنی بەرپرسی ئەمنیی نوێ

لە ڕاگەیێنراوەکەی ئەمینداری کەتیبەکانی حیزبوڵادا ئاماژە بەوە کراوە کە "ئەبو موجاهید عەساف" وەک بەرپرسی نوێی ئەمنیی کەتیبەکان دەستبەکار دەبێت. عەساف لە شوێنی ئەبوعەلی عەسکەری ئەرکە ئەمنییەکانی گرووپەکە لەم قۆناغەدا دەگرێتە ئەستۆ.

پێگەی ئەبوعەلی عەسکەری لە ناو گرووپەکەدا

ئەبوعەلی عەسکەری یەکێک بوو لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی کەتیبەکانی حیزبوڵا؛ ناوبراو جگە لەوەی بەرپرسی دۆسیەی ئەمنی و سەربازیی بووە، هاوکات ئەندامی ئەنجوومەنی شورای کەتیبەکانیش بووە. عەسکەری بە یەکێک لە داڕێژەرانی بڕیارە گرنگەکانی ئەو گرووپە چەکدارە لە عێراق دادەنرا.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە کۆنفڕانسێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، لە ماوەی دوو هەفتەی جەنگدا زیانی زۆریان بە تواناکانی ئێران گەیاندووە.

دەربارەی داهاتووی رێکخراوی ناتۆش، ترەمپ ڕایگەیاند، داهاتووی ئەو ڕێکخراوە زۆر خراپ دەبێت، ئەگەر بێتوو هاوکاریی ئەمریکا نەکات.

مەسعود پزیشکیان، سەرۆککۆمارى ئێران ڕایگەیاند، وڵاتەکەى بە هیچ شێوەیەک خۆى ڕادەستى دوژمن ناکات، ئاماژەشى بەوەکرد، بەرگرى لەخۆکردن مافى سروشتى خۆیانە.

هێشتا جەنگ دەستی پێنەکردووە

مەسعود پزیشکیان، لە لێدوانێکى ڕۆژنامەوانى بۆ میدیاى وڵاتەکەى ڕایگەیاند، ئێران تاوەکو ئێستا جەنگى دەستپێنەکردووە، ڕوونیکردووتەوە، ئەوەى تاوەکو ئێستا دەگوزەرێت، بەرگرى لەخۆکردن بووە دژى ئەو جەنگەى بەسەریاندا سەپێنراوە، گوتیشى "بەرگریکردن لەخۆیان مافێکى سروشتییە و ئێمەش لەو بوارەدا زۆر شارەزان".

ئاشتی ناوچەکە بەندە بە ڕاگرتنی هێرشەکانەوە

مەسعود پزیشکیان، بەپێویستى زانیوە بنکە سەربازییەکانى ئەمریکا لە ناوچەکە لە دژى ئێران بە ئامانجى تێکدانى پەیوەندییەکانى لەگەڵ وڵاتانى دراوسێى بەکارنەهێنرێن، ئاماژەى بەوەشکرد، ئاشتى بەدینایەت لە ناوچەکە ئەگەر بۆردوومانەکانى ئیسرائیل و ئەمریکا لەسەر ئێران نەوەستێنرێن.

ڕێزگرتن لە یاسا نێودەوڵەتییەکان

سەرۆککۆمارى ئێران، گوتیشى "ئێران خۆى ڕادەستى دوژمنەکانى ناکات"، بە بۆچوونى ئەو کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى جەنگەکە سەرکۆنە دەکەن و داواش لە دەستدرێژیکاران دەکات کە ڕێز لە یاسا نێودەوڵەتییەکان بگرن.

وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا ڕایگەیاند، لە سەرەتاى جەنگى ئێرانەوە اوەکو ئێستا 61 هەزار ئەمریکى وڵاتانی ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستیان جێهێشتووە.

بە گوێرەی نوێترین ئامار

وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا، لە ڕاگەیێندراوێکدا ئاماژەى بەوەکردووە، بەگوێرەى نوێترین ئامار کە لە بەردەستیاندایە، لەگەڵ دەستپێکى یەکەم ساتى ڕوودانی جەنگى ئێران، تاوەکو ئەمڕۆ 61 هەزار هاوڵاتیی ئەمریکى وڵاتانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستیان جێهێشتووە و گەڕاونەتەوە وڵاتی خۆیان.

بەهۆی هۆشدارییە ئەمنییەکانی واشنتنەوە

هاوکات تۆڕى فۆکس نیوزى ئەمریکى، لە زارى بەرپرسانى باڵاى وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکاوە بڵاویکردووەتەوە و ئەو بەرپرسەى وەزارەتى دەرەوە، جەختیکردووەتەوە، لە سەرەتاى جەنگى ئێران تاوەکو ئەمڕۆ 61 هەزار هاوڵاتیی ئەمریکى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستیان جێهێشتووە، ئاماژەى بەوەشکردووە، ئەو پرۆسەى جێهێشتنەش لەبەرامبەر ئەو هۆشدارییە ئەمنییانە بووە کە واشنتن لەسەر ژیانى هاوڵاتییانى خۆى لە ناوچەکە بڵاویکردەوە و داوای لێکردن بەزووترین کات، ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست جێبێڵن.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند، زیاتر لە حەوت هەزار ئامانجیان لە سەرتاسەری ئێران بۆردوومان کردووە، سیستمی بەرگریی ئاسمانی و ڕاداری ئێرانییان لەناوبردووە و زۆرێک لە کەشتیەکانیانیان نوقم کراون.

ترەمپ داوای هاوکاری و کۆمەک بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز دەکات

سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفڕانسیکی ڕۆژنامەوانیدا داوای لەو وڵاتانە کرد کە کەشتییەکانیان لە ڕێگەی گەرووی هوورمزەوە هاتوچۆ دەکەن، هاوکاریان بن لە بەکراوەیی هێشتنەوەی ئەو گەرووەدا، ئاماژەی بەوەشکرد چەند وڵاتێک لەمبارەوە ئامادەییان پیشانداوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە درێژەی قسەکانیدا گوتی "هێزی ئاسمانی و دەریای، سیستمی بەرگریی ئاسمانی و ڕاداری ئێرانمان لەناوبردووە و زۆرێک لە کەشتیەکانیانمان نوقم کردووە، ناوچەکانی درووستکردنی مووشەکیان وێران کراون و مووشەکی زۆریان نەماوە، ئێمە سەرجەم ناوچەکانی درووستکردنی مووشەک و درۆنی ئێرانی هەڵدەوەشێنینەوە".

داواکەی لە وڵاتان بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز

سەرۆکی ئەمریکا گوتیشی "داوا لەو وڵاتانە دەکەم کە نەوتەکەیان لە ڕێگەی گەرووی هوورمزەوە هەناردە دەکەن، هاوکارمان بن بۆ بە کراوەیی هێشتنەوەی گەرووەکە، لەو بارەشەوە چەند وڵاتێک پەیوەندییان پێوەکردووین و ئامادەییان نیشانداوە بۆ پاراستنی گەرووەکە".

ئامانجە بۆردومانکراوەکان

دەربارەی ژمارەی ئامانجە بۆردومانکراوەکانی ئێرانیش، ترەمپ گوتی " زیاتر لە حەوت هەزار ئامانجمان لە سەرتاسەری ئێران بۆردوومان کردووە کە زۆربەیان ئامانجی بازرگانی و سەربازین، وەکو دەبینن هێرشە مووشەکییەکانی ئێران بەڕێژەی 90% کەمبوونەوەی، هەڵدانی درۆنی ئێرانیش بەڕێژەی 95%ـی کەمبووەتەوە".

تیمی کوردستانی عێراقی ڕێکخراوی سى پى تى رایگەیاند، لە 28ـی شوباتەوە، 307 هێرش کراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و بەهۆیەوە هەشت کەس کوژراون و 51  کەسی دیکە برینداربوون.

ژمارەی هێرشەکان سەر هەرێم لەماوەی هەفتەیەکدا

تیمەکە لە ڕاپۆرتێکدا ئاماژەى بەوەکردووە، لە حەوتی ئازار تاوەکو 15ـی ئازار، سوپای پاسدارانی ئێران و گرووپە هاوپەیوەندەکانی، 111 هێرش و بۆردوومانییان و بۆسەر هەرێمی کوردستانی عێراق کردووە، لە ئەنجامی ئەو هێرشانەدا، چوار کەس گیانیان لەدەستداوە و 32ـی دیکە برینداربوون.

هێرشەکان بەڕێژە

 ڕێکخراوى سى پى تى دەڵێت "بەراورد بە هەفتەی یەکەمی شەڕەکە، کە سوپای پاسداران و گروپە هاوپەیوەندەکانی 196هێرش و بۆردوومانییان بۆ سەر هەرێمی کوردستان کردووە، ژمارەی هێرشەکان بە ڕێژەی 43.5% کەمیکردووە. بەڵام بەراورد بە ژمارەی قوربانییان، کە لە هەفتەی یەکەمی شەڕەکەدا، 23 کەس بووبونە قوربانی، ژمارەی قوربانییان بە ڕێژەی 56.5% زیادیکردووە".

هێرشەکانی سنووری هەولێر

بەگوێرەى ئەم ڕێکخراوە ئەمریکییە بێت، لە ماوەی یەک هەفتەی ڕابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران و گرووپە هاوپەیوەندەکانی لە عێراق، 81 هێرشیان بۆ سەر سنووری پارێزگای هەولێر کردووە، بەمەش کۆی گشتی هێرشەکان لەسەرەتای جەنگەکە بۆ سەر سنووری ئەو پارێزگایە 243 هێرش بووە.

هێرشەکانی سنووری سلێمانی

لە سنووری پارێزگای سلێمانى بە 30 هێرش لە پلەى دووەمدا دێت، بەمەش کۆی گشتی هێرشەکان بۆ سەر سنووری ئەو پارێزگایە دەبێتە 56 هێرش.

لە هەڵبجە و دهۆک هیچ رووینەداوە

لە ماوەی یەک هەفتەی ڕابردووشدا، هیچ هێرشێک لە سنووری پارێزگای دهۆک و هەڵەبجە ڕووینەداوە و لە سەرەتای جەنگەکەوە، 5 هێرش بۆ سەر سنووری پارێزگای دهۆک و 3 هێرشیش بۆ سەر سنوری پارێزگای هەڵەبجە بووە.

ڕێژەی هێرشی گروپە چەکدارە عێراقییەکان

بەگوێرەى سى پى تى، لە کۆی 111 هێرش بۆسەر هەرێمی کوردستان لە هەفتەی ڕابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران 64 هێرش و گرووپە هاوپەیوەندەکانیشی لە عێراقدا 47 هێرشیان کردووە. 76 هێرش لە رێگەی بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژ و 24 هێرش لە ڕێگەی مووشەک و 10 هێرش لە ڕێگەی تۆپخانەکان و یەک هێرشیش لە ڕێگەی تەقەکردنەوە بووە.

ئەو شوێنانەی کراونەتە ئامانج

لە هێرشەکانی هەفتەی ڕابردوودا، کۆنسوڵخانە و بارەگای سەربازی و دامەزراوەکانی پەیوەند بە حکومەتی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان 39 جار بە ئامانجگیراون و لەسەرەتای جەنگەکەشەوە 97 جار هێرشیان کراوەتە سەر. هەروەها، کامپی پەنابەرانی کوردانی ڕۆژهەڵات و بارەگای سەربازی حیزبە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات لە هەرێمی کوردستان 43 جار بەئامانجگیراون و لە سەرەتای جەنگەکەشەوە 86 جار هێرشیان کراوەتە سەر، ئەوەش بەگوێرەى ڕاپۆرتى ڕێکخراوەکە.

سى پى تى دەشڵێت "بارەگاکانی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە، ناوچە مەدەنی نشینەکان، کۆنسوڵخانەی ئیمارات، کێڵگە نەوتییەکان، بارەگای سەربازی هێزەکانی هاوپەیمانانی نا بەشدار لەو جەنگە، شوێنە گشتییەکان 39 جار کراونەتە ئامانج و لە سەرەتای جەنگەکەشەوە 124 جار هێرشیان کراوەتە سەر".

زیانی هاونیشتیمانیان لە هێرشەکان

بەگوێرەى ڕێکخراوەکە، بە تەنیا لە هەفتەی ڕابردوودا، 21 خانووی هاونیشتمانییان بە ئامانجگیراون یاخود پارچەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژ و پاشماوەی تەقەمەنییان بەرکەوتووە.

تیمی کوردستانی عێراقی رێکخراوی CPT، مەترسی خۆی لە درێژەکێشانی ئەو جەنگە دەردەبڕێت و بە ئامانجگرتنی هاوڵاتییانی سڤیل و دامەزراوە مەدەنییەکان لەلایەن وڵاتانی بەشدار لەو جەنگە سەرکۆنە دەکات. بۆردوومانی هەڕەمەکی بۆسەر شوێنی مەدەنی نشین و بینا و شوێنە گشتییەکان بە "تاوانی جەنگ" دەزانێت و دەڵێت "دەبێت بوەستێنرێن".

تیمی کوردستانی عێراقی ڕێکخراوی سى پى تى رایگەیاند، لە 28ـی شوباتەوە، 307 هێرش کراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و بەهۆیەوە هەشت کەس کوژراون و 51  کەسی دیکە برینداربوون.

ژمارەی هێرشەکان سەر هەرێم لەماوەی هەفتەیەکدا

تیمەکە لە ڕاپۆرتێکدا ئاماژەى بەوەکردووە، لە حەوتی ئازار تاوەکو 15ـی ئازار، سوپای پاسدارانی ئێران و گرووپە هاوپەیوەندەکانی، 111 هێرش و بۆردوومانییان و بۆسەر هەرێمی کوردستانی عێراق کردووە، لە ئەنجامی ئەو هێرشانەدا، چوار کەس گیانیان لەدەستداوە و 32ـی دیکە برینداربوون.

هێرشەکان بەڕێژە

 ڕێکخراوى سى پى تى دەڵێت "بەراورد بە هەفتەی یەکەمی شەڕەکە، کە سوپای پاسداران و گروپە هاوپەیوەندەکانی 196هێرش و بۆردوومانییان بۆ سەر هەرێمی کوردستان کردووە، ژمارەی هێرشەکان بە ڕێژەی 43.5% کەمیکردووە. بەڵام بەراورد بە ژمارەی قوربانییان، کە لە هەفتەی یەکەمی شەڕەکەدا، 23 کەس بووبونە قوربانی، ژمارەی قوربانییان بە ڕێژەی 56.5% زیادیکردووە".

هێرشەکانی سنووری هەولێر

بەگوێرەى ئەم ڕێکخراوە ئەمریکییە بێت، لە ماوەی یەک هەفتەی ڕابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران و گرووپە هاوپەیوەندەکانی لە عێراق، 81 هێرشیان بۆ سەر سنووری پارێزگای هەولێر کردووە، بەمەش کۆی گشتی هێرشەکان لەسەرەتای جەنگەکە بۆ سەر سنووری ئەو پارێزگایە 243 هێرش بووە.

هێرشەکانی سنووری سلێمانی

لە سنووری پارێزگای سلێمانى بە 30 هێرش لە پلەى دووەمدا دێت، بەمەش کۆی گشتی هێرشەکان بۆ سەر سنووری ئەو پارێزگایە دەبێتە 56 هێرش.

لە هەڵبجە و دهۆک هیچ رووینەداوە

لە ماوەی یەک هەفتەی ڕابردووشدا، هیچ هێرشێک لە سنووری پارێزگای دهۆک و هەڵەبجە ڕووینەداوە و لە سەرەتای جەنگەکەوە، 5 هێرش بۆ سەر سنووری پارێزگای دهۆک و 3 هێرشیش بۆ سەر سنوری پارێزگای هەڵەبجە بووە.

ڕێژەی هێرشی گروپە چەکدارە عێراقییەکان

بەگوێرەى سى پى تى، لە کۆی 111 هێرش بۆسەر هەرێمی کوردستان لە هەفتەی ڕابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران 64 هێرش و گرووپە هاوپەیوەندەکانیشی لە عێراقدا 47 هێرشیان کردووە. 76 هێرش لە رێگەی بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژ و 24 هێرش لە ڕێگەی مووشەک و 10 هێرش لە ڕێگەی تۆپخانەکان و یەک هێرشیش لە ڕێگەی تەقەکردنەوە بووە.

ئەو شوێنانەی کراونەتە ئامانج

لە هێرشەکانی هەفتەی ڕابردوودا، کۆنسوڵخانە و بارەگای سەربازی و دامەزراوەکانی پەیوەند بە حکومەتی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان 39 جار بە ئامانجگیراون و لەسەرەتای جەنگەکەشەوە 97 جار هێرشیان کراوەتە سەر. هەروەها، کامپی پەنابەرانی کوردانی ڕۆژهەڵات و بارەگای سەربازی حیزبە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات لە هەرێمی کوردستان 43 جار بەئامانجگیراون و لە سەرەتای جەنگەکەشەوە 86 جار هێرشیان کراوەتە سەر، ئەوەش بەگوێرەى ڕاپۆرتى ڕێکخراوەکە.

سى پى تى دەشڵێت "بارەگاکانی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە، ناوچە مەدەنی نشینەکان، کۆنسوڵخانەی ئیمارات، کێڵگە نەوتییەکان، بارەگای سەربازی هێزەکانی هاوپەیمانانی نا بەشدار لەو جەنگە، شوێنە گشتییەکان 39 جار کراونەتە ئامانج و لە سەرەتای جەنگەکەشەوە 124 جار هێرشیان کراوەتە سەر".

زیانی هاونیشتیمانیان لە هێرشەکان

بەگوێرەى ڕێکخراوەکە، بە تەنیا لە هەفتەی ڕابردوودا، 21 خانووی هاونیشتمانییان بە ئامانجگیراون یاخود پارچەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژ و پاشماوەی تەقەمەنییان بەرکەوتووە.

تیمی کوردستانی عێراقی رێکخراوی CPT، مەترسی خۆی لە درێژەکێشانی ئەو جەنگە دەردەبڕێت و بە ئامانجگرتنی هاوڵاتییانی سڤیل و دامەزراوە مەدەنییەکان لەلایەن وڵاتانی بەشدار لەو جەنگە سەرکۆنە دەکات. بۆردوومانی هەڕەمەکی بۆسەر شوێنی مەدەنی نشین و بینا و شوێنە گشتییەکان بە "تاوانی جەنگ" دەزانێت و دەڵێت "دەبێت بوەستێنرێن".

عەلی لاریجانی، سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران لە پەیامێکی توونددا بۆ وڵاتانی موسڵمان ڕەخنەی لێگرتن و داوایان لێدەکات دژ بە ئەمریکا و ئیسرائیل یەکبگرن.

هیچ وڵاتێک لەگەڵ ئێراندا نەوەستاوەتەوە

لاریجانی لە پەیامێکدا کە لە ڕوپەڕە فەرمییەکانی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە زمانی عەرەبی بڵاویکردووەتەوە دەڵێت "جگە لە نموونە دەگمەنەکان و تەنیا لە سنووری هەڵوێستی سیاسیی شەرمنانەدا نەبێت، هیچ وڵاتێکی موسڵمان لەگەڵ گەلی ئێران نەوەستاوەتەوە."

ئێران بە چاوی دووژمن سەیر دەکەن

وەکو ئاماژەیەک بۆ وڵاتانی کەنداو، لاریجانی دەڵێت، هەندێک لە حکومەتە موسڵمانەکان لەوەش دوورتر ڕۆیشتوون و ئێران بە چاوی دوژمن تەماشا دەکەن، چونکە بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلی لەسەر خاکی ئەوان دەکەن بە ئامانج.

پرسیاری لاریجانی لەو وڵاتانە

لاریجانی لە وڵاتانی ئیسلامی دەپرسێت: "ئایا ئێوە داوا لە ئێران دەکەن بێدەنگ بێت، لەکاتێکدا لە بنکە ئەمریکییەکانی وڵاتەکانتانەوە هێرشی دەکرێتە سەر".

"ئەمە چ جۆرە ئیسلامێکە"

عەلى لاريجانى، فەرموودەیەکی پێغەمبەری ئیسلامی بە نموونە هێناوەتەوە و دەڵێت هەڵوێستی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی پێچەوانەی گوتەی پێغەمبەرە، کە دەڵێت "هەر کەسێک گوێى لە پیاوێک بوو هاوارى لە موسڵمانان کرد و وەڵامى نەدایەوە، ئەوە موسڵمان نییە". لاریجانى دەشڵێت "ئەمە چ جۆرە ئیسلامێکە".

ئەم گوتانەی لاریجانی لەکاتێکدایە سەرکردەکانی کەنداو ڕەتیدەکەنەوە خاکەکانیان بۆ هێرشکردنە سەر ئێران بەکاربهێنرێت، لەبەرامبەردا ئێران بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا، ژێرخان و ناوچەکانی نیشتەجێبوون لە وڵاتانی کەنداو و دراوسێکانی کردوەتە ئامانج و ئەمەش کوژراو و برینداری لێکەوتووەتەوە.

بنیامین نەتەنیاهوو؛ ئەو پیاوەی بەردەوام بەدوای دوژمنەکانیدا دەگەڕا و یەک لە دوای یەک بەئامانجی دەگرتن، ئێستا دۆست و دوژمنەکانی بەدوای ئەودا دەگەڕێن و تەنیا لەو ڤیدیۆیانەدا دەیدۆزنەوە، کە خۆی بڵاویان دەکاتەوە.

پێشتر بەردەوام دەرکەوتووە

نەتەنیاهوو کە لە هەموو شەڕ و جەنگەکانی ڕابردوودا، بەردەوام دەردەکەوت و سەرۆکایەتیی کابینەی بچووکراوەی ئەمنیی وڵاتەکەی دەکرد، پاش دەستپێکردنی شەڕی دژ بە ئێران، لە چاوی کامێران دیارنەما و دەرنەکەوت.

زیادبوونی گومانەکان

پاش ئەوەشی سوپای پاسدارانی ئێران باسی لە بەئامانجگرتنی شوێنی مانەوەی نەتەنیاهووی کرد و تەنانەت باسی لە ئەگەری کوشتنی کرد، گومانەکان دەربارەی چارەنووسی نەتەنیاهوو زیاتر بوون.

هەمووان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەیانپرسی نەتانیاهوو لەکوێیە؟ بەڵام وەڵام نەبوو.

گومانەکان لەسەر جوڵەی دەستوپەنجەی

ئەوەی گومانەکانی زیاتر کرد، ئەو ڤیدیۆیەی نەتەنیاهوو بوو کە پاش دوو هەفتە لە جەنگ بڵاویکردەوە و ئەو گومانە زاڵ بوو؛ کە ڤیدیۆکە بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، ئەوەش بەهۆی جوڵەی دەست و پەنجەکانی، کە یەکێک لەوانە ئەوە بوو دەگوترا؛ لەبری پێنج پەنجە، شەشی هەیە.

گومانەکان تەواوی تۆرە کۆمەڵایەتییەکانی تەنی

گومانەکان هێندە گەورە بوون، تەواوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و میدیای تەنی، ئەوەش نەتەنیاهووی ناچارکرد، ڤیدیۆیەک بڵاوبکاتەوە کە لە قاوەخانەیەکدایە و دەڵێت؛ ئەوەتا تەنیا پێنج پەنجەم هەیە.

میدیا و خەڵک بەو ڤیدیۆیە نەک دڵیان ئاوی نەخواردەوە، بەڵکو گومانەکانیان زیاتر بوو. ئەوەش بەهۆی شێوازی تۆمارکردنی ڤیدیۆکە، جوڵەکانی نەتەنیاهوو، نەڕژانی قاوەی ناو پەرداخەکەی دەستی سەرەڕای لێوانلێوییەکەی و چەند جوڵەیەکی دیکە.

ڤیدیۆکان ئاگری گومانەکانی خۆشتر کرد

نەتەنیاهوو بۆ ڕێگرتن لە گەورەتربوونی گومانەکان، بە هەمان جلوبەرگی ڤیدیۆی پێشوو، ڤیدیۆیەکی دیکەی لە هەژماری خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوکردەوە، کە لەگەڵ چەند کەسێکی مەدەنی و سەربازییدا دەردەکەوێت.

ئەم ڤیدیۆیەش لەبری ئەوەی گومانەکان کەم بکاتەوە، ئاگری گومانەکانی خۆشتر کرد.

ئەو دۆخەی دەربارەی چارەنووسی نەتەنیاهوو دروستبووە، تەنیا پەیوەست نییە بە لایەنی تەکنیکیی ڤیدیۆکان و زۆرتر پەیوەندی بەو متمانەیەوە هەیە، ئیسرائیل و سەرکردەکانی لەدەستیان داوە، بەتایبەت پاش شاردنەوەی قەبارەی زیانەکانی هێرشە مووشەکییەکانی ئێران بۆ سەر ئەو وڵاتە و ئەو فشارەی لەسەر میدیا دروستیان کردووە بۆ شاردنەوەی زیانەکان.

سەردەمی ژیری دەستکرد

لەم سەردەمەدا کە پێشکەوتنە سەرسوڕهێنەرەکانی ژیری دەستکرد هەموو پێشبینی و چاوەڕوانییەکانی تێپەڕاندووە، وا دەکات بە ئاسانی ڤیدیۆی ئەو کەسانەش دروستبکرێت، تەنانەت سەدان ساڵ پێش ئێستا ژیاون.

پیشەسازی دروستکردنی رووخسار

پیشەسازیی دروستکردنی ڕووخساریش گەیشتووەتە ئاستێک، کە دەتوانرێت ڕووخساری هەموو کەسێک دروستبکرێتەوە بەبێ ئەوەی کەس هەستی پێبکات. هەربۆیە هەر ڕوونکردنەوە و دەرکەوتنێکی زیاتری نەتەنیاهوو، گومانەکانى لەسەر زیاتر دەکەن.

واتە ئێستا بابەتەکە زیاتر لەوەی پەیوەندی بە ژیری و ڕووخساری دەستکردەوە هەبێت، پەیوەندی بە پرسی متمانەی ئیسرائیل و سەرکردەکانییەوە هەیە لای جیهان.

بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ بڵاوکراوەکانى میدیاى ئێران و ئەو بانگەشانەى کە باس لە درووستکردنى ژیرى دەستکرد بۆ ڤیدیۆکانى دەکەن.

ئەمەش لە داهاتوو وەڵامى یەکلاکەرەوەى لەسەر بلاو دەبێتەوە.

بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پەیامێکی بڵاوکردەوە و هۆشداری دەدات لەوەی نابێت لەم دۆخە هەستیارەی ناوچەکەدا بڕیارەکان بە شێوەیەکی تاکلایەنە بدرێن. هاوکات جەخت دەکاتەوە کە خەڵک شایەنی ئەوەیە ژیانێکی سەقامگیری هەبێت و لە کاتی خۆیدا مووچەکانیان وەربگرن.

حکومەت بنکەفراوانە و نابێت بڕیاری تاکلایەنە بدرێت

سەرۆکی یەکێتی لە پەیامەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات، لەم کاتەدا کە ناوچەکەمان ڕووبەڕووی گرژی و ناسەقامگیرییەکی سەخت بووەتەوە، نابێت بە هیچ شێوەیەک ئەو بڕیارانەی پەیوەندییان بە چارەنووس و ژیانی گەلەکەمانەوە هەیە، بە شێوەیەکی تاکلایەنە بدرێن. ڕوونیشی کردووەتەوە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان حکومەتێکی بنکەفراوانە و پێویستە هەموو لایەنەکان بەپێی ئەو بنەمایە مامەڵە بکەن.

کاتی ململانێ و تۆمارکردنی خاڵی سیاسی نییە

لە بەشێکی دیکەی پەیامەکەیدا، بافڵ جەلال تاڵەبانی باسی لە بژێوی خەڵک کردووە و دەڵێت: "ئێستا کاتی گرژی و ئاڵۆزی، یان تۆمارکردنی خاڵی سیاسی نییە". دووپاتیشی کردووەتەوە کە هاووڵاتییان شایەنی ئەوەن لەکاتی خۆیدا مووچەکانیان پێبدرێت، بۆیە لە بەرامبەر ئەو مەترسییە گەورانەی کە ڕەنگە ڕووبەڕووی هەرێم ببنەوە، ئێستا کاتی یەکڕیزییە.

پاڵپشتیی دیالۆگی هەولێر و بەغدا دەکەین

سەبارەت بە پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و ناوەند، سەرۆکی یەکێتی دەڵێت، پاڵپشتی لە دیالۆگێکی بنیاتنەرانە دەکەن لەگەڵ هاوبەشەکانیان لە بەغدا و هەولێر. ئامانجیش لەم هەنگاوە پاراستنی سەقامگیریی هەرێمی کوردستان و عێراقە، بە جۆرێک کە دڵنیایی هەبێت لەوەی خۆشگوزەرانی و ژیانی هاووڵاتییان هەرگیز ناکەوێتە مەترسییەوە.

ئەندامێکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە فراکسیۆنى پارتى ڕایگەیاند، هەرێمى کوردستان ڕاگرتنى هێرشەدرۆنیەکانى کردووەتە مەرج بۆ دەستپێکردنەوەى هەناردەى نەوت، دەشڵێت: ئەرکى فراکسیۆنە کوردییەکانى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراقیش ئەوەیە هانى هەردوو حکومەتى فیدراڵ و هەرێم بدەن کێشەکانى نێوانیان بە گفتوگۆ چارەسەر بکەن.

عێراق زەرەمەندی یەکەم

سیپان شێروانى، ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بە کەناڵ8ى ڕاگەیاند، بەهۆى داخستنى گەرووى هوورمزەوە عێراق زەرەرمەندى یەکەمە و زۆربەى هەناردەى نەوتى لەدەستداوە و بەوەش زۆرترین داهاتى خۆى لەدەستدەدات.

مەترسییەکانی سەر هەرێمی کوردستان و عێراق

گوتیشى، هەردوو لایەنى ئەمنى و ئابوورى مەترسین لەسەر عێراق و هەرێمى کوردستان، پێویستە هەموو لایەنەکان پێکەوەکاربکەن بۆ دەربازبوون لەو تەنگەژەیەیى کە عێراقى تێکەوتووە.

هێرشە درۆنییەکان بەرهەمهێنانی نەوتی ڕاگرتووە

جەختى لەوەشکردەوە، حکومەتى هەرێمى کوردستان ئامادەیە بۆئەوەى نەوت لە ڕێگەى هەرێمى کوردستانەوە هەناردەبکات، بەڵام بەهۆى هێرشە درۆنییەکانەوە بەرهەمهێنانى نەوت لەسەرجەم کێڵگەکان ڕاگیراوە.

زۆربەی هێرشە درۆنییەکان لەژێر دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵییەوەن

گوتیشى، بەشى زۆرى هێرشە درۆنییەکان لە ناوچەکانى ژێردەسەڵاتى حکومەتى فیدراڵییەوە دەکرێت، بۆیە حکومەتى هەرێمى کوردستان ئەوەى کردووەتە مەرج کە بۆئەوەى نەوت لەڕێگەى بۆرییەکەوە هەناردەبکرێت پێویستە زامنى کێڵگە نەوتییەکان و سەرجەم ئەو کارمەندانە بکات کە لەو بوارەدا کاردەکەن.

ڕاشیگەیاند، ڕاگەیێنراوەکەى وەزارەتى نەوتى عێراق زۆر سیاسى و ناپێویست بووە و دۆخەکەى بەئاڕاستەیەکى ناڕووندا بردووە.

هاندان هەردوولا بۆ دانیشتن و گفتوگۆ کردن

بەگوتەى سیپان شێروانى، ئەرکى فراکسیۆنە کوردییەکان ئەوەیە کە هانى هەردوولا بدەن ئەوەى هەردوو حکومەت دابنیشن، ڕێککبکەون لەسەر دەستپێکردنەوەى هەناردەى نەوت و چارەسەرى سیستمى ئەسیکۆدا و کێشەى بازرگانانى هەرێمى کوردستان بکەن لەدەستکەوتنى دۆلار و چارەسەرکردنى کێشەکانى دیکەى نێوانیان بەئامانجى بەرژەوەندى گشتى.

لە شارۆچکەی قائیم سەر بە پارێزگای ئەنبار، بەهۆی هێرشکردنەسەر خاڵێکی پشکنینی حەشدی شەعبی، لانیکەم شەش ئەندامیان کوژران و چوارى دیکەش  برینداربوون. 

خاڵێکی پشکنینی حەشدی شەعبی کراوەتە ئامانج

هێرشەکە لە ڕێگەی فڕۆکەی جەنگییەوە کراوەتە سەر ئەو خاڵە پشکنینەی حەشدی شەعبی، کە لە سەرەتای داخڵبوونی شارۆچکەی قائیم لە پارێزگای ئەنبارە و بنکەکە بە شەهید حەیدەر ناسراوە و هاوسنووری سووریایە. 

شەش ئەندامی حەشد کوژراون

بەرپرسێکی ئەمنی بە ئاژانسى هەواڵى ئەى ئێف پى ڕاگەیاندووە، لە هێرشەکەدا لانیکەم شەش ئەندامی حەشد کوژاون و ژمارەیەک چەکداری دیکەش برینداربوون، دەگوترێت هێرشەکە لەلایەن ئەمریکاوە ئەنجامدراوە.

چەند بەرپرسێکی ئەمنی ئاماژەیان بەوەشکردووە، ئەو خاڵی پشکنینەی لێیدراوە، ئەندامانی حەشدی شەعبی و فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی ئەنبار و پۆلیسی فیدراڵی تێدا بوون.

پێشتریش هێرشی توند کراوەتە سەر حەشد

ئەوە لەکاتێکدایە، ڕۆژی 12ـی ئەم مانگە هێرشێکی ئاسمانیی تووند کرایە سەر سێ پێگەى لیوای 19ـی حەشدی شەعبی لە نزیک شارۆچکەی قائیم لە ڕۆژئاوای پارێزگای ئەنبار و هاوسنووری سووریا و بەهۆیەوە لانیکەم 20 چەکدار کوژران و دەیانی دیکە برینداربوون و ڕووداوەکەش نیگەرانی و کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە.

گورزەیەکی دیکەی هێرشی مووشەکیی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل، ئاڕاستەی بنکەی سەربازیی عودەید و بنکە و بارەگای حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان لە هەولێر کرا.

لە چوارچێوەی "بەڵێنی ڕاستگۆیی"

سوپای پاسدارانی ئێران ڕایگەیاند، گورزەیەکی دیکەی ناردنی مووشەکەکانی لەچوارچێوەی ئۆپراسیۆنی "بەڵێنی ڕاستگۆیی" ئاڕاستەی هەریەک لە ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا و هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان لە ناوچەکە کراوە.

لەژێر دروشمی زەینەب کوبرا ئەنجامدراوە

لە ڕاگەیێنراوی سوپای پاسداراندا هاتووە، ئۆپراسیۆنەکان لەژێر دروشمی زەینەب کوبرا ئەنجامدراوە و مووشەکی قورسی وەک خوڕەمشەهر و عیماد و قادر ئاڕاستەی کۆگای مووشەکیی رافالی ستراتیجی لە ئیسرائیل، بنکەی سەربازیی ئەمریکا لە عودەیدی قەتەڕ کراوە.

کوێ کراوەتە ئامانج؟

ئەوەشهاتووە، بنکە و بارەگای هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێران لە هەولێر لەو ئۆپراسیۆنەدا بە ئامانج گیراون.

چوارچێوەی هەماهەنگی ڕاگەیێنراوێکی لەسەر پرسی هەناردەکردنەوەی نەوت لەڕێگەی هەرێمی کوردستانەوە بڵاوکردەوە و داوا لە هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق دەکات هاوکار بن بۆ هەناردەکردنی نەوت و پابەندبن بوون بە بڕیارەکانی حکومەتی عێراق.

پرسی نەوت و گاز و هەناردەکردنی دەبێت بە گوێرەی دەستوور بێت

چوارچێوەی هەماهەنگی جەختیکردووەتەوە کە ئیدارەدانی پرسی نەوت و گاز و هەناردەکردنەوەی دەبێت بەگوێرەی دەستوور و یاسا بەرکارەکان بێت بەجۆریک پارێزگاری بکات لە یەکگرتوویی بڕیاری سەروەریی دەوڵەت و مافی سەرجەم عێراقییەکان.

سەرخستنی بەرژەوەندیی نیشتمانی

چوارچێوەی هەماهەنگی لە ڕاگەیێنراوەکەیدا داوایکردووە، بەرژەوەندیی نیشتمانی سەربخرێت و هەماهەنگی جددی لەنێوان هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق هبێت بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە.

پابەندی هەبێت بە بڕیارەکانی حکومەتی عێراق

چوارچێوەی هەماهەنگی داواش دەکات، پابەندیی هەبێت بە بڕیارەکانی حکومەتی عێراق بەجۆرێک خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاکانی عێراق بکات لەم ساتەوەختەدا.

ڕەتکردنەوەی ڕاگەیەنراوەکەی سامانە سروشتییەکان

چوارچێوەکە ناوەڕۆکی ڕاگەیێنراوی وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستانی لەبارەی پرسی هەناردەکردنی نەوت لە بەندەری جەیهانەوە ڕەتکردووەتەوە و دەشڵێت، ئەو تۆمەتانەی لە ڕاگەیێنراوەکەدا باسکراون، یارمەتیدەر نین لە دۆزینەوەی چارەسەری ڕاستەقینە و جەختدەکاتەوە لەوەی چارەسەری ناکۆکییەکان دەبێت بەگوێرەی ڕوحی هاوبەشیی نیشتمانی و بەرپرسیاریەتیی هاوبەش بێت.

ڕۆژی 15ـی ئەم مانگە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بە شەش خاڵ وەڵامی بەغدادی دایەوە لەبارەی پرسی هەناردەکردنەوەی نەوت و گوتی، با تیمە پسپۆرەکان لە سەر ئەم خاڵانەی جێی ناکۆکین دانیشتن بکەن.

هەڵوێستی سامانە سروشتییەکان

سامانە سروشتییەکان ڕایگەیاندبوو حکومەتی ئیستای بەغداد لە مانگی یەکەوە ئابڵوقەیەکی خنکێنەری بە بیانووی جێگیرکردنی سیستمی ئەسیکۆدا خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان و ڕێگە نادات دۆلار بۆ بازرگانەکانی کوردستان بەردەست بێت و لەو کاتەوە، هیچ جوڵەیەکی بازرگانی نەماوە و ئامادە نییە کاتی پێویست بۆ هەرێمی کوردستان تەرخان بکات بو جێگیرکردنی سیستمەکە، کە هەر لە سەرەتای ئەم قەیرانەوە داوامان کردووە.

وەزارەتی دەرەوەی قەتەر مەرجی هەر گفتوگۆیەکی دیپلۆماسی لەگەڵ تاران بە ڕاگرتنی هێرشەکان بۆ سەر وڵاتانی کەنداو دەبەستێتەوە و جەخت دەکاتەوە کە ئێستا کاتی پاراستنی نیشتمانە نەک دروستکردنی لیژنەی هاوبەش.

مەرجێک بۆ دەستپێکردنی دیپلۆماسی

وەزارەتی دەرەوەی قەتەر، ڕۆژی دووشەممە جەختی کردەوە کە دیپلۆماسی لەگەڵ ئێران تەنها لە کاتێکدا دەگونجێت ئەگەر تاران ئەو هێرشانە بوەستێنێت کە بەرامبەر دوحە و وڵاتانی دیکەی کەنداو ئەنجامی دەدات. ئەم هەڵوێستەی قەتەر دوای ئەوە دێت کە ئێران وەک وەڵامێک بۆ هێرشە هاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، وڵاتانی ناوچەکەی کردووەتە ئامانج.

پاراستنی وڵات لە پێش هەموو شتێکە

ماجد ئەلئەنساری، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر ڕایگەیاند، ئەگەر هێرشەکان بوەستێنرێن، دەکرێت لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە ڕێگەچارەیەک بدۆزرێتەوە. ئاماژەی بەوەش کرد کە تا ئەو کاتەی وڵاتەکانیان لەژێر هێرشدابن، کاتی دروستکردنی لیژنەی هاوبەش نییە، بەڵکو کاتی وەستانەوەیە بە شێوەیەکی بنەڕەتی بۆ پاراستنی سەروەریی وڵاتەکانیان.

داواکارییەک بۆ وەستاندنی دەستبەجێی هێرشەکان

وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر لە کۆتایی لێدوانەکەیدا جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە ئێرانییەکان بە شێوەیەکی دەستبەجێ و فۆری هێرشەکانیان بوەستێنن. ئەمە وەک مەرجێکی سەرەکی دەبینرێت بۆ هەر جۆرە گفتوگۆیەک کە ئامانج لێی هێورکردنەوەی بارودۆخی ئاڵۆزی ناوچەکە بێت.

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایدەگەیەنێت هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز لە ژێر کۆنتڕۆڵی هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەیاندایە و ڕێگە نادەن ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ لێدان لە تاران سوود لەو ڕێڕەوە وەربگرن.

مەرجی مۆڵەت بۆ تێپەڕبوون

ئیسماعیل بەقائی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، کەشتی هیچ وڵاتێک بەبێ مۆڵەتی فەرمی تاران ناتوانێت بە گەرووی هورمزدا تێپەڕێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە ئەم ڕێکارە بۆ هەموو ئەو وڵاتانەیە کە دەیانەوێت ئەو ڕێڕەوە ئاوییە بەکاربهێنن.

کۆنتڕۆڵی سەربازی و ڕووبەڕووبوونەوەی هاوپەیمانان

بەقائی جەختی کردەوە کە ڕێگە نادەن ئەمریکا، ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانیان سوود لە گەرووی هورمز وەربگرن بۆ لێدان لە بەرژەوەندییەکانی تاران. گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران گوتیشی، لە ئێستادا هاتوچۆی کەشتییەکان بە تەواوی لە ژێر کۆنتڕۆڵی هێزە چەکدارەکانی ئێراندایە.

گرنگیی گەرووەکە و کاریگەریی نێودەوڵەتی

گەرووی هورمز بە شادەماری ئابووری جیهان دادەنرێت و ڕۆژانە نزیکەی 1/5ـی وزەی جیهانی لێوە هەناردە دەکرێت. سنووردارکردنی هاتوچۆ لەم ڕێڕەوەدا بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی نەوت و گاز، ئەمەش نائارامی و نیگەرانیی لای چەندین وڵاتی جیهان دروست کردووە کە ئابوورییان بەستراوەتەوە بەو ڕێڕەوە ستراتیژییەوە.

ڕوانگەی کەشتیوانیی بەریتانی یەکەم هەنگاوی شکاندنی گەمارۆی سەر گەرووی هورمز ڕادەگەیەنێت و ئاماژە بەوە دەکات کەشتییەکی مامناوەند کە لە ئەبوزەبییەوە بەڕێکەوتووە، توانیویەتی بە سەلامەتی بەناو گەرووەکەدا تێپەڕێت.

چاودێریکردنی یەکەم جووڵەی دەریایی

ڕوانگەی کەشتیوانیی بەریتانیا "مارین ترافیک" لە ڕێگەی ڕێکارە ئەلیکترۆنییەکانیەوە چاودێریکردنی تێپەڕینی یەکەم کەشتیی نەوتهەڵگری بە گەرووی هورمزدا ڕاگەیاند. ئەمە یەکەم حاڵەتی تێپەڕینی کەشتییە لە دوای دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە 28ی شوباتەوە، کە بووە هۆی پەککەوتنی هاتوچۆی دەریایی لەو ناوچەیەدا.

سەرچاوە و باری کەشتییەکە

بەگوێرەی زانیارییەکانی مارین ترافیک، کەشتییەکە قەبارەی مامناوەندە و باری نەوتی خاوی لە ئەبوزەبییەوە هەڵگرتووە. لە ڕاگەیێنراوەکەدا جەخت کراوەتەوە کە کەشتییەکە ئێرانی نییە، بەڵام ئاماژە بە ناوی ئەو وڵاتە نەکراوە کە خاوەنداریی کەشتییەکە دەکات و نەوتەکەی بۆ دەگوازرێتەوە.

ئاماژەیەک بۆ بوونی ڕێککەوتنی نهێنی

کەشتییەکە لە ڕێگەی سیستمی سیگناڵی ناسینەوەی ئۆتۆماتیکی (AIS)ـەوە بینراوە. مارین ترافیک دەڵێت ئەمە ئاماژەیە بۆ بوونی ڕێککەوتنێکی پێشوەختە بۆ تێپەڕینی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان بەناو گەرووی هورمزدا، چونکە پێشتر ئێران هەڕەشەی بە ئامانجگرتنی هەر کەشتییەکی دەکرد کە بیەوێت بەو ڕێڕەوەدا تێپەڕێت.

هەوڵە دیپلۆماسییەکانی تاران

تێپەڕینی ئەم کەشتییە لە کاتێکدایە کە دوێنێ عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایگەیاندبوو، چەند وڵاتێک پەیوەندییان پێوە کردوون بە مەبەستی ڕێککەوتن لەسەر تێپەڕینی کەشتییەکانیان. ئەم جووڵەیەی مارین ترافیک تۆماری کردووە، وەک یەکەم نیشانەی کردەیی ئەو لێکتێگەیشتنانە لە قەڵەم دەدرێت کە لە پشت پەردەوە بۆ کردنەوەی گەرووەکە ئەنجام دراون.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا دەستی بۆ هاوپەیمانەکانی لە ناتۆ درێژکردووە و داوای کردووە بۆ کردنەوەی گەرووی هوورمز هاوکاری بکەن، لەگەڵیشیدا هۆشدارییان پێدەدات لە ئەگەری ڕەتکردنەوەی هاوکارییەکە. هەر ئەوەندە نییە ڕوو دەکاتە وڵاتی چین و دیدارێکی خۆی لەگەڵ شی جینگ پینگ دەکاتە کارتی فشار و پێی دەڵێت، ئەگەر هاوکار نەبن لە دیداری مەحرووم دەبن.

مەترسیی بەرزبوونەوەی هەڵاوسان

بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و دروستبوونی مەترسییەکان لەسەر ڕێژەی هەڵاوسان وا لە ئەمریکا دەکات، هەنگاوێکی نوێ بنێت بۆ کردنەوەی گەرووی هوورمز، بەڵام واشنتن نایەوێت ئەم هەنگاوە بە تەنیا بنێت، لەبەرامبەردا بە وڵاتانی ناتۆ و چین دەڵێت، ئەوانەی سوودمەندن لە گەرووەکە دەبێت بەشداربن لە کردنەوەی گەرووەکەدا.

ئامانجی پشت فشارەکە

ئامانجی پشت ئەم فشارەی ئەمریکا بۆ ئەوەیە، کە لەداهاتوودا ئەو وڵاتانەی لە گەرووەکە سوودمەندن کۆنتڕۆڵکردنیشی بگرنە ئەستۆ و خاوەندارێتی و دەسەڵاتدارێتیی گەرووەکە بەتەنیا لەدەستی یەک لایەندا نەمێنێتەوە.

سوپای پاسداران گەرووی هورمزی داخستووە

ئێوارەی 28ـی شوبات، چەند کاتژمێرێک پاش ئەوەی ئەمریکا و ئیسرائیل هیرشییان کردەسەر ئێران، سوپای پاسداران گەرووی هوورمزی داخست، لەوکاتەوە تاوەکو ئێستا نرخی یەک بەرمیل نەوت 40 بۆ 50٪ بەرزبووەتەوە و نرخی گازی سروشتیش 93٪ بەرزبووەتەوە.

ڕیسەکەی جیرۆم پاوڵ

لەم نێوەندەدا خەریکە ئەو ڕیسەی جیرۆم پاوڵ، سەرۆکی بانکی فیدڕاڵی لە پاش پەتایی کۆرۆناوە دەیچنێت دەبێتەوە بە خووری، چونکە بەرنامەی تۆکمەی داڕشت تاوەکو ڕێژەی هەڵاوسان لە ئەمریکا بگاتە 2٪ بەڵام نەک هەر نەگەیشت بەڵکو بەرەو بەرزبوونەوە هەنگاو دەنێت، ئەوە لە کتێکدایە ئەمریکا دوورترین خاڵە تاوەکو زیانەکانی داخستنی گەرووی هوورمزی پێبگات، بەر لە ئەمریکا زیانەکان بەر وڵاتانی ئەورووپا و ئاسیا کەوتوون، وڵاتانی کەنداویش ڕێگەی قازانجکردنیان لێگیراوە.

دەبێت گەرووەکە بەبێ زیان بکرێتەوە

هەموو ئەم فشارانە وایان لە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا کردووە هەنگاوی جدی بنێت بۆ کردنەوەی گەرووەکە، بەڵام کردنەوەی ئەم گەرووە گرێکوێرەیەکە، کە دەبێت بە کارامەیی و بەبێ زیان بکرێتەوە، چونکە هەر زەبر و زیانێک کە بەریبکەوێت برینەکە قووڵتر دەکات و چاککردنەوەشی دوادەخات.

داوای ترەمپ لە ناتۆ

ترەمپ داوا لە وڵاتانی ناتۆ دەکات هاوبەش و هاوکاربن، ئەمەی بە ڕۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز ڕاگەیاند و گوتی:" دەبێت کۆنتڕۆڵی گەرووی هوورمز بە هاوبەشی لەلایان ئەو وڵاتانەوە بەڕێوەببرێت کە سوودمەندن لێی". هۆشداریی پێدان و گوتی:"  ناتۆ ڕووبەڕووی داهاتوویەکی زۆر خراپ دەبێت ئەگەر وڵاتانی ئەندام نەتوانن هاوکاریی گەرووی هوورمز بکەن".

توانجی ترەمپ لە ناتۆ

لەقسەکانیشیدا توانجی لێگرتن بەوەی گوتی:"  ئێستا بزانین هاوکاریمان دەکەن یان نا، چونکە بەردەوام گوتوومە، کە ئێمە بۆ ئەوان دەبین، بەڵام ئەوان بۆ ئێمە نابن. لەبەر ئەوە دڵنیام کە ئەوان لەوێ دەبن."

داوای ترەمپ لە چین

داواکارییەکەی ئەمریکا تەنیا بۆ وڵاتانی ئەندامی ناتۆ نییە، بەڵکو بۆ چینیشە، کە بەرژەوەندییەکانی لەنێوان دۆستایەتی لەگەڵ تاران و فشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر بازرگانییەکەی ماوەتەوە. دۆناڵد ترەمپ، دەڵێت:": پەکین 90٪ـی نەوتەکەی لەگەرووەکە هاوردە دەکات:" هەربۆیە چاوەڕێی هەڵوێستی جدییان لێدەکات.

وەڵامی ژاپۆن

چەند دەستێک بەڕووى ترەمپدا بەرزبووەوە و وەڵامێکى ناخۆشی پێگەیشت. لەبەرامبەر داواکارییەکە، ژاپۆن وەک وڵاتی ئەندام لە ناتۆ هەڵوێستی خۆی ڕاگەیاندووە، سانای تاکايچی سەرۆکوەزيرانى ژاپۆن گوتی:' ولاتەکەی هیچ پلانێکی نییە بۆ ناردنی کەشتی لە ئێستا".

وەڵامی چین

هەرچەندە چین تاوەکو ئێستا وەڵامێکی ڕوون و ئاشکرای نەخستووەتەڕوو تەنیا لە زاری گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوە پێچەوانەی داواکارییەکەی ترەمپ دەکات و داوای راوەستاندنی گرژییەکان دەکات، لین جیان گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین ڕایگەیاند:" پەکین داوادەکات ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە ناوچەکە ڕابگیرێن، بۆ ڕیگرییکردن لە کاریگەرییە نەرێنییەکان لەسەر ئابووری جیهان".  سەبارەت بە دیدارەکەی نێوان هەردوو سەرۆکیش گوتی:' لەگەڵ واشنتن پارێزگاریی لە پەیوەندییەکانمان دەکەین".

پێویستە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان ڕابگیرێن

لین جیان، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین  زیاتی ڕوونیکردەوە و گوتی، "دۆخی ئاڵۆزی ئەم دواییەی گەرووی هورمز و ڕێڕەوە ئاوییەکانی دەوروبەری بووەتە هۆی پەکخستنی کەناڵە بازرگانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ گواستنەوەی کاڵا و وزە، ئەم دۆخە ئارامی و سەقامگیری ناوچەکە و جیهان تێکدەدات، چین جارێکی دیکە داوا لە هەموو لایەنەکان دەکات دەستبەجێ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان ڕابگرن و خۆیان لە پەرەسەندنی زیاتری گرژییەکان بەدوور بگرن و ڕێگری لە نائارامییەکانی ناوچەکە بکەن، کە کاریگەری زیاتری لەسەر گەشەسەندنی ئابووری جیهانی دادەنێت، سەرۆکی دیپلۆماسی دەوڵەت ڕۆڵێکی ڕێنماییکردنی ستراتیژیی جێگرەوەی نییە لە پەیوەندییەکانی چین و ئەمریکادا. چین و ئەمریکا پەیوەندییەکان سەبارەت بە دیدارەکەی سەرۆک ترەمپ لەگەڵ سەرۆکی چین دەپارێزێت".

خۆ بە دوورگرتن لە فراوانبوونی ململانێکان

لەم نێوەندەدا عەباس عێڕاقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ژان نوێل بارۆت، هاوتا فەرەنسییەکەی، داوای لە وڵاتانی دیکە کرد "خۆیان بەدوور بگرن لە هەر کارێک کە ببێتە هۆی پەرەسەندن و فراوانبوونی ململانێکان". لە پۆستێکیشدا لە تۆڕی ئێکس عێراقچى دەڵێت:" چەترە ئەمنییەکەی ئەمریکا کە بانگەشەی بۆ دەکرێت پڕە لە کون، بانگهێشتکردنەکە بۆ ململانێیە نەوەک کۆتایی هاتنى کێشەکە". ئاماژەش بەوەدەکات:' "ئەمریکا ئێستا لە وانی دیکە دەپاڕێتەوە، تەنانەت چینیش، کە یارمەتی بدات بۆ ئەوەی هوورمز سەلامەت بێت".

بەهۆی بەردەوامیی گرژییەکانی ناوچەکە و ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان، عێراق بڕیاری درێژکردنەوەی داخستنی ئاسمانی وڵاتەکەی دا و لە ڕێگەی دەروازە وشکانییەکانەوە دەستی بە گەڕاندنەوەی ئەو هاووڵاتییانە کردووە کە لە دەرەوە گیریان خواردووە.

درێژکردنەوەی داخرانی کایەی ئاسمانی

دەسەڵاتی فڕۆکەوانی عێراق ڕایگەیاند، داخرانی کایەی ئاسمانی وڵات بەڕووی گەشتە هاتوو و ڕۆیشتووەکاندا بۆ 72 کاتژمێری دیکە درێژکراوەتەوە. ئەم بڕیارە وەک ڕێکارێکی کاتی و پشتبەستن بە هەڵسەنگاندنی دۆخی ئەمنی و پێشهاتەکانی ناوچەکە و دۆخی هەرێمی دراوە.

گەڕاندنەوەی عێراقییەکان لە هیندستان و میسر

وەزارەتی دەرەوەی عێراق ئاشکرای کرد کە کاروانێکی دیکەی ئەو هاووڵاتییانەی لە هیندستان گیریان خواردبوو، گەڕێندراونەتەوە دەروازی عەرعەری سنووری. هەروەها کاروانی دووەمی هاووڵاتییان لە قاهیرەی پایتەختی میسرەوە بەڕێکەوتوون، کە بڕیارە سەرەتا بچنە سعودیە و پاشان لە ڕێگەی دەروازەی عەرعەرەوە بگەیەنرێنەوە ناو خاکی عێراق.

هەماهەنگی دیپلۆماسی بۆ هاووڵاتییان

وەزارەتی دەرەوە جەختی لەوە کردووەتەوە کە لەگەڵ شاند و نێردە دیپلۆماسییەکان بەردەوامن لە هەماهەنگی بۆ گەڕاندنەوەی ئەو عێراقییانەی ڕێگەی هاتنەوەیان نییە. ئەم هەوڵانە دوای ئەوە دێن کە بەهۆی وەستانی گەشتە ئاسمانییەکانەوە ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییان لە وڵاتانی جیاواز گیریان خواردووە.

دەروازەی عەرعەر وەک ڕێڕەوی گەڕانەوە

بەپێی ڕاگەیێنراوەکە، شەوی ڕابردوو فڕۆکەیەک لە هیندستانەوە گەیشتووەتە دەروازەی عەرعەر و لەوێوە هاووڵاتییان داخڵی عێراق کراون. دەروازەی عەرعەر ئێستا وەک ڕێڕەوێکی سەرەکی بۆ پێشوازیکردن لەو کاروانانە بەکاردێت کە لە ڕێگەی وشکانییەوە لە وڵاتانی دراوسێوە دەگەڕێنەوە بۆ وڵات.

سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا ڕایدەگەیەنێت کردنەوەی گەرووی هورمز پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە و نیازی دانوستانی لەگەڵ تاران هەیە، هاوکات ئێران ئاشکرای دەکات کە گەرووەکە بە تەواوی دانەخراوە و تەنیا ڕێگە بە کەشتییەکانی "دوژمن" نادەن.

دانوستان لەگەڵ ئێران و کردنەوەی گەرووەکە

ئەمڕۆ دووشەممە، 16ی ئازاری 2026، کییەر ستارمر، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە گوتارێکیدا ڕایگەیاند، کردنەوەی گەرووی هورمز کارێکی ئاسان نییە. ستارمر ئاماژەی بەوە کرد کە نیازی دانوستانیان لەگەڵ ئێراندا هەیە سەبارەت بە ڕێکخستنەوەی هاتوچۆی کەشتیوانی لەو ڕێڕەوە ستراتیژییەدا. جەختیشی کردەوە کە کاتێک شەڕەکە ڕادەوەستێت، پێویستییان بە جۆرێک لە ڕێککەوتنی دانوستاندن لەگەڵ ئێران دەبێت بۆ گەڕاندنەوەی ئازادیی کەشتیوانی.

ئامادەیی سەربازیی بەریتانیا لە ناوچەکە

سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا ئاشکرای کرد، وڵاتەکەی هەزاران سەربازی لە قوبرس جێگیر کردووە و لە ئێستادا 3 کەتیبەی فڕۆکەی جەنگی بۆ ڕێگریکردن لە هێرشەکانی ئێران چالاکن. ستارمر ڕوونیکردەوە کە بەریتانیا لەگەڵ هاوپەیمانەکانی کار دەکات بۆ پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە، بەڵام دووبارەی کردەوە کە کردنەوەی گەرووەکە بە ڕووی کەشتیوانیی جیهانیدا کارێکی ئاسان نییە.

مەرجەکانی ئێران بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان

هاوکات لەگەڵ قسەکانی ستارمر، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، گەرووی هورمز بە تەواوی دانەخراوە. بە گوتەی بەرپرسەکەی تاران، هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەرووەکەدا بە مەرجی تایبەت ڕێگەپێدراوە، بەڵام ڕێگریی تەواو دەکرێت لە تێپەڕبوونی ئەو کەشتی و بەلەمانەی کە وەک "دوژمنی ئێران" پۆلێن دەکرێن.

سەرۆکی هەرێمی کوردستان و بەرپرسی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق کۆبوونەوە و جەختیان لە گرنگیی بەردەوامیی پشتگیریی نێودەوڵەتی بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییە ئەمنییەکان کردەوە.

کۆبوونەوەی سەرۆکی هەرێم و نەتەوە یەکگرتووەکان

نێچیرڤان بارزانى، سەرۆکى هەرێمى کوردستان لەگەڵ غولام محەمەد ئیسحاقزای، بەرپرسی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخەری نیشتەجێ بۆ عێراق کۆبووەوە. لە کۆبوونەوەکەدا هەردوولا دۆخی سیاسی و ئەمنیی عێراق و چالاکییە جۆراوجۆرەکانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانیان لە ناوچەکەدا تاوتوێ کرد.

پشتیوانی نێودەوڵەتی بۆ عێراق و هەرێم

نێچیرڤان بارزانی لە دیدارەکەدا سوپاسی ئامادەیی و ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکانی لە عێراق کرد. سەرۆکی هەرێم جەختی لە گرنگیی بەردەوامیی پشتگیری و هاوکارییەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان کردەوە، بە ئاراستەی چەسپاندنی سەقامگیری و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگارییانەی لەم قۆناغەدا هاتوونەتە پێشەوە.

پابەندیی نەتەوە یەکگرتووەکان بە هاوکاریکردن

لای خۆیەوە، غولام محەمەد ئیسحاقزای سوپاسی هاوکاریی لایەنە پەیوەندیدارەکانی هەرێمی کوردستانی کرد لەگەڵ تیمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. ناوبراو پابەندیی ڕێکخراوەکەی بۆ بەردەوامیی یارمەتیدانی عێراق و هەرێمی کوردستان دووپات کردەوە، بە مەبەستی پەرەپێدانی کەرتە جیاوازەکان و چارەسەرکردنی گرفتەکان.

لێکەوتەکانی شەڕ و هەوڵە دیپلۆماسییەکان

تەوەرێکی دیکەی کۆبوونەوەکە تەرخان کرا بۆ باسی دۆخی ئاڵۆزی ناوچەکە و لێکەوتەکانی شەڕ. نێچیرڤان بارزانی و ئیسحاقزای جەختیان لە گرنگیی چڕکردنەوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان کردەوە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری ئاشتییانە بۆ کێشەکان، تاوەکو ناوچەکە لە مەترسیی زیاتر دوور بخرێتەوە.

دوای بانگەشەی لێدانی کەشتیی ئەبراھام لینکۆڵن، ئێران هەڕەشەی بە ئامانجگرتنی کەشتییەکی دیکەی جەنگیی ئەمریکا لە دەریای سوور دەکات و هۆشداریی لەبارەی جووڵە دەریاییەکانی واشنتن دەدات.

هەڕەشە لە کەشتییەکی نوێی ئەمریکی

هێزە چەکدارەکانی ئێران هەڕەشەی بە ئامانجگرتنی کەشتیی فڕۆکەهەڵگری جێڕاڵد فۆردی ئەمریکییان لە ئاوەکانی دەریای سوور کرد. ئەم هەڕەشەیە دوای ئەوە دێت کە پێشتر تاران ڕایگەیاندبوو کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەبراھام لینکۆڵنیان کردووەتە ئامانج.

مەترسییە دەریاییەکانی سەر ئێران

ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی قەرارگەی ناوەندی خاتەمولئەنبیا ڕایگەیاند، هەموو ئامانجە دەریاییەکانی ئەمریکا بە مەترسی بۆ سەر ئێران دادەنرێن و لەلایەن هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەیەوە دەکرێنە ئامانج. ناوبراو جەختی لەسەر ئامادەیی هێزەکانیان بۆ بەرپەرچدانەوەی توانا لۆجستییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە کردەوە.

چارەنووسی کەشتیی ئەبراھام لینکۆڵن

بەرپرسانی سەربازیی ئێران چەندین جار ڕایانگەیاندووە کە کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەبراھام لینکۆڵنیان بە ئامانج گرتووە. بە گوتەی تاران، ئەو کەشتییە ناچار کراوە ئاوەکانی دەریای ناوەڕاست بەجێبهێڵێت و بۆ شوێنێکی دوورتر پاشەکشە بکات.

گوتەبێژی بەنزینخانەکانی سلێمانی ڕایدەگەیەنێت بەهۆی جەنگ و پەککەوتنی پاڵاوگە سەرەکییەکانەوە نرخی سووتەمەنی گران بووە و غازی ماڵانیش گەیشتووەتە 16 هەزار دینار.

بەرزبوونەوەی نرخ و هۆکارەکان

لە پاش دەستپێکی شەڕی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا، تاوەکو ئێستا 100 دینار چووەتە سەر نرخی لیترێک بەنزین. بەهمەن قادر، گوتەبێژی بەنزینخانەکانی سلێمانی، ئاماژەی بەوە کرد کە هۆکاری سەرەکیی ئەم گرانییە نەمانی سووتەمەنییە لە بازاڕەکاندا، لەگەڵ بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار بەرانبەر بە دینار کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر نرخەکان هەبووە.

دۆخی پاڵاوگەکان و پەککەوتنی بەرهەمهێنان

گوتەبێژی بەنزینخانەکان ڕوونیکردەوە کە سەرچاوەکانی دابینکردنی سووتەمەنی ڕووبەڕووی کێشە بوونەتەوە. پاڵاوگەی "کار" ماوەی 20 ڕۆژە بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکانەوە بەرهەمهێنانی وەستاندووە. هەروەها پاڵاوگەی "لاناز" چەند شەوێکە بەهۆی هێرشەکانەوە کارەکانی ڕاگرتووە. هەرچی پاڵاوگەی "فۆنێکس"یشە لە عەربەت، سووتەمەنی لە خوارووی عێراقەوە بۆ دێت و بەهۆی گرانی تێچووەکەیەوە بە ناچاری بە گران دەیفرۆشنەوە.

گرانیی غازی ماڵان

لەبارەی نرخی غازی ماڵانەوە، بەهمەن قادر ئاماژەی بەوە دا کە هاوشێوەی سووتەمەنییەکانی دیکە، بڕی غازیش لە بازاڕەکاندا کەمی کردووە. لە ئێستادا نرخی یەک بتڵ غاز گەیشتووەتە 16 هەزار دینار، ئەمەش بەهۆی ئەوەی تێچوویەکی زۆر دەکەوێتە سەر بەنزینخانەکان و دابینکەرانی سووتەمەنی.

هەوڵەکان بۆ ڕێگریکردن لە قەیران

سەرەڕای سەختیی دۆخەکە، بەنزینخانەکانی سلێمانی هەوڵ دەدەن بەردەوامی بە دابەشکردنی سووتەمەنی بدەن تاوەکو قەیرانی گەورە دروست نەبێت. گوتەبێژەکە جەختی کردەوە کە فشارێکی زۆر لەسەر خۆیان دروست دەکەن بۆ ئەوەی ئیدامە بە دابینکردنی سووتەمەنی بدەن و پێداویستییەکانی هاووڵاتیان ڕایی بکەن تا ئەو کاتەی کێشەکان چارەسەر دەبن.

وەزارەتی نەوتی عێراق پلانەکانی بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی داخرانی گەرووی هورمز ئاشکرا دەکات و وەزیری نەوتیش دەڵێت، بەهۆی تەواوبوونی پشکنینی بۆرییەکی کۆنەوە، بەغداد دەتوانێت بەبێ هەماهەنگی لەگەڵ هەرێم نەوت هەناردە بکات.

گەڕان بەدوای ڕێگەی جێگرەوەدا

حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق ڕایگەیاند، هەوڵێکی زۆر هەیە بۆ دۆزینەوەی جێگرەوە بۆ هەناردەکردنی نەوت کە ئێستا بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە ڕاگیراوە. وەزیری نەوت ئاماژەی بەوە کرد کە پێشنیاز کراوە نەوتی عێراق لە ڕێگەی تانکەرەوە ڕەوانەی بەندەری بانیاس لە سووریا و بەندەری عەقەبە لە ئوردن بکرێت، بۆ ئەم مەبەستەش لە ماوەی 2 ڕۆژی داهاتوودا گرێبەستی کۆمپانیا تایبەتەکانی گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی تانکەرە گەورەکانەوە دەخرێنە بەرچاو.

نۆژەنکردنەوەی هێڵی عێراق-تورکیا

وەزیری نەوت ئاشکرای کرد کە ئێستا سەرقاڵی نۆژەنکردنەوەی ئەو هێڵەن کە کێڵگەکانی کەرکووک دەبەستێتەوە بە بۆریی سەرەکیی عێراق-تورکیا، کە بە ناو خاکی هەرێمی کوردستاندا تێناپەڕێت. عەبولغەنی جەختی کردەوە کە کارەکان بە باشی دەڕۆن و تەنیا 100 کیلۆمەتری بۆرییەکە پێویستی بە پشکنین ماوە؛ چاوەڕوان دەکرێت لە ماوەی 1 هەفتەی دیکەدا ئەو هێڵە ئامادە بێت و بە کارکەوتنی، عێراق چیتر پێویستی بە بۆریی هەرێمی کوردستان نابێت بۆ هەناردەکردن.

کێشەکانی هەناردەکردن لە ڕێگەی جەیهانەوە

دەربارەی هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بۆریی جەیهانەوە کە بە هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت، وەزیری نەوت ئاماژەی بەوە کرد کە هەوڵیان داوە لەگەڵ حکومەتی هەرێم بگەنە ڕێککەوتن بۆ ناردنی 200 بۆ 250 هەزار بەرمیل نەوتی کەرکووک، بەڵام تاوەکو ئێستا لەگەڵ لایەنی هەرێمی کوردستان نەگەیشتوونەتە هیچ ئەنجام و ڕێککەوتنێک.

پشتبەستن بە تانکەر بۆ گواستنەوە

وەزیری نەوتی عێراق ڕوونیکردەوە، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا هیچ بۆرییەکی چالاک بەرەو سووریا یان ئوردن بوونی نییە، وەزارەتەکە ناچارە پشت بە تانکەرە گەورەکان ببەستێت بۆ گواستنەوەی نەوت بەرەو بەندەرەکانی بانیاس و عەقەبە. ئەم هەنگاوەش وەک هەوڵێکی بەپەلە دەبینرێت بۆ دابینکردنی داهات لە کاتێکدا ڕێڕەوە ئاوییەکانی باشوور بە تەواوی پەککەوتوون.

دوای دروستبوونی گرژی لە نێوان وەزارەتی نەوتی فیدراڵ و وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێم، هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا هۆشداریی لە تێکچوونی بژێوی هاووڵاتییان دەدات و داوای ڕێککەوتنێکی نیشتمانی دەکات.

نیگەرانی لە بارودۆخە ئابوورییەکە

هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا ڕاگەیێنراوێکی لەبارەی پرسی هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیا بڵاوکردەوە. هاوپەیمانییەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە بە نیگەرانییەکی قووڵەوە بەدواداچوون بۆ جیاوازیی هەڵوێستەکانی نێوان وەزارەتی نەوتی فیدراڵ و وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێم دەکەن، چونکە ئەم دۆخە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیان و بژێوی هاووڵاتییان دەبێت.

کەڵەکەبوونی ناکۆکییەکانی ڕابردوو

لە ڕاگەیێنراوەکەدا هاتووە، کەڵەکەبوونی ناکۆکییەکانی نێوان بەغداد و هەولێر لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بووەتە هۆی ئاڵۆزکردنی زیاتری دۆخەکە. هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا جەخت دەکاتەوە کە قۆناغی ئێستا پێویستی بە بەرزترین ئاستی بەرپرسیارێتی نیشتمانی و پێشخستنی بەرژەوەندیی گشتی هەیە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەکان.

پێویستیی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتن

هاوپەیمانییەکە داوا لە هەردوو حکومەتی فیدراڵ و هەرێم دەکات بە ڕۆحی بەرپرسیارێتییەوە مامەڵە بکەن و خۆیان لە قووڵکردنەوەی گرژییەکان بپارێزن. ئاماژەی بەوەش کردووە کە دەبێت پرسە جێ ناکۆکییەکان لەسەر بنەمای گفتوگۆ و هاوکاری چارەسەر بکرێن بە جۆرێک کە سەقامگیری سیاسی و ئابووری لە وڵاتدا بەهێز بکات.

ئاسایشی ئابووری لە سەروو هەمووانەوەیە

دەوڵەتی یاسا جەخت دەکاتەوە کە ئاسایشی ئابووریی عێراق و سەقامگیریی باری گوزەرانی هاووڵاتییان دەبێت لە سەروو هەموو ڕەچاوکردنێکی دیکەوە بێت. داواش لە هەموو لایەنەکان دەکات دانایی بنوێنن و پێکەوە کار بکەن بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە هەستیارە بە جۆرێک کە خزمەت بە بەرژەوەندی گشتیی گەلی عێراق بکات.

وەزیری دەرەوەی ئێران هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ژێرخانی وزەی وڵاتەکەی سەرکۆنە دەکات و هۆشداریی لەبارەی کارەساتی ژینگەیی و تێکچوونی تەندروستیی هاووڵاتییان دەدات.

پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان

عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە هەژماری فەرمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس ڕایگەیاند، بۆردوومانەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کۆگاکانی سووتەمەنی لە تاران و شارەکانی دیکە، پێشێلکردنی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکانە. ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم هێرشانە زیانی گەورەیان بە ژێرخانی مەدەنی گەیاندووە.

کاریگەرییە تەندروستی و ژینگەییەکان

وەزیری دەرەوەی ئێران هۆشداریی دا کە بەهۆی ئەم بۆردوومانانەوە، دانیشتووانی وڵاتەکەی ڕووبەڕووی زیانی درێژخایەنی تەندروستی دەبنەوە. عێراقچی ڕوونیکردەوە کە هێرشەکان بوونەتە هۆی پیسبوونی خاک و ئاوی ژێر زەوی، کە ئەمەش کاریگەری نەرێنی درێژخایەنی لەسەر ژینگەی ناوچەکە دەبێت.

داواکاری بۆ سزادانی ئیسرائیل

عەباس عێراقچی لە کۆتایی پەیامەکەیدا، ئەو هێرشانەی بە "تاوانی جەنگ" ناوبرد و جەختی کردەوە کە دەبێت ئیسرائیل سزای ئەو تاوانانەی بدرێت. ناوبراو داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد کە بێدەنگ نەبن لە ئاست تێکدانی ژێرخانی ئابووری و ژینگەیی وڵاتەکەی.

زیانەکانی ژێرخانی وزە

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر چەندین کۆگای سووتەمەنی و نەوت، ئێران ڕووبەڕووی زیانێکی زۆری ژێرخانی وزە بووەتەوە. بەهۆی سووتانی کۆگاکان و دروستبوونی دووکەڵێکی زۆر، ئاسمانی تاران و چەند شارێکی دیکە بە تەواوی پیس بووە، ئەمەش نیگەرانییە تەندروستییەکانی لە ناوخۆی ئەو وڵاتە زیاتر کردووە.

پاش داخرانی گەرووی هورمز، بەغداد بە فەرمی پەنای بۆ هێڵى نەوتی هەرێمی کوردستان بردووە کە توانای هەناردەکردنی 500,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە و 60%ی خاوەندارییەکەی بۆ کۆمپانیایەکی ڕووسی دەگەڕێتەوە.

داواکاریی بەغداد بۆ بەکارهێنانی هێڵەکە

وەزارەتى نەوتى عێراق بە فەرمى داواى لە وەزارەتى سامانە سروشتییەکان کردووە کە لە ڕێگەى هێڵى هەرێمى کوردستانەوە نەوتى کەرکووک هەناردەى بەندەرى جەیهان بکات. ئەم داواکارییە پاش ئەوە دێت کە زیاتر لە 2 هەفتەیە گەرووى هورمز داخراوە و هەناردەى نەوتى عێراق پەکیکەوتووە، کە بەهۆیەوە ڕۆژانە زیاتر لە 200 ملیۆن دۆلار زیان بەر خەزێنەى دەوڵەت دەکەوێت. بەغداد دەیەوێت 300,000 بەرمیل نەوتى کەرکووک و 200,000 بەرمیل نەوتى هەرێم لەم ڕێگەیەوە ڕەوانە بکات.

خاوەندارییەتی و گرێبەستی ڕووسنەفت

هێڵى نەوتی هەرێمی کوردستان کە بە هێڵى کەرکووک-جەیهانیش دەناسرێت، دوو کۆمپانیا خاوەنداریی دەکەن. کۆمپانیای ڕووسنەفتی ڕووسی 60%ی پشکەکانی هێڵەکەی بەدەستەوەیە، دوای ئەوەی لە ساڵی 2017دا بە گرێبەستێک بە بەهای 1.7 ملیار دۆلار لە حکومەتی هەرێمی کڕییەوە. 40%ی پشکەکانی دیکەی هێڵەکە بۆ کۆمپانیای "کار گرووپ"ی خۆماڵی دەگەڕێتەوە کە پڕۆژەکەی جێبەجێ کردووە.

توانای هەناردە و مێژووی کارکردن

کارکردن لەم هێڵە نەوتییە لە ساڵی 2010 دەستپێکرد و لە کۆتایی 2013 بۆ یەکەمجار نەوتی پێدا هەناردە کرا. هێڵەکە توانای هەناردەکردنی 500,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە. پێش ڕاگرتنی هەناردە لە 25ی ئازاری 2023دا، ڕۆژانە 450,000 بەرمیل نەوتی پێدا دەڕۆیشت بۆ بازاڕەکانی جیهان.

درێژی و جوگرافیای هێڵى نەوت

درێژی گشتی ئەم هێڵە نەوتییە 896 کیلۆمەترە. 221 کیلۆمەتری لەناو خاکی هەرێمی کوردستاندایە (24.6%ی کۆی درێژییەکە) کە لە کێڵگەی خورمەڵەوە دەستپێدەکات و بە هەولێر، بەردەڕەش، عەین سفنی، دهۆک و سلیڤانیدا تێدەپەڕێت تا دەگاتە پێشخابوور. 675 کیلۆمەتری دیکەی هێڵەکە لەناو خاکی تورکیادایە (75.4%ی درێژییەکە) کە کۆمپانیای بۆتاش و کۆمپانیای وزەی تورکی سەرپەرشتی دەکەن.

کرێی گواستنەوەی نەوتی هەرێم و عێراق

بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی دیلۆیت، کرێی گواستنەوەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە نێوان ساڵانی 2019 بۆ 2023 لە بەرزبوونەوەدا بووە، کە لە 3.20 دۆلارەوە دەستیپێکردووە و گەیشتووەتە 6.10 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. ئەم نرخە زۆر بەرزترە لە تێچووی گواستنەوەی نەوتی عێراق بۆ تورکیا کە لە ساڵانی ڕابردوودا لە نێوان 0.70 دۆلار بۆ 1.12 دۆلار بووە بۆ هەر بەرمیلێک.

پەککەوتنی گەشتی 4.5 ملیۆن گەشتیار لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەڵوەشاندنەوەی سەدان گەشت لە فڕۆکەخانەکانی هەولێر و سلێمانی، زیانی دارایی گەورەی بە کەرتەکانی گواستنەوەی ئاسمانی و بازرگانی گەیاندووە.

کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکان لەسەر گەشتیاری

لە دوای ساڵی 2003 و ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، عێراق و هەرێمی کوردستان بەدەست ناسەقامگیری سیاسی و ئەمنییەوە دەناڵێنن. ئەم دۆخە کاریگەریی بەرچاوی لەسەر کەرتی گەشتیاری دروست کردووە و ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییەکان ڕێگر بوون لە گەشەکردنی بەردەوامی ئەم کەرتە لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە.

پەککەوتنی گەشتە ئاسمانییەکان لە ناوچەکە

بەپێی داتاکانی کۆمپانیای (سیریوم) بۆ شیکاریی فڕۆکەوانی، تەنیا لە هەفتەی یەکەمی جەنگدا 25,000 گەشت لە کۆی 44,000 گەشتی پلان بۆ داڕێژراو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵوەشاونەتەوە. ئەمەش وای کردووە گەشتی 4.5 ملیۆن گەشتیار پەک بکەوێت و فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دوبەی زۆرترین کاریگەریی بەرکەوتووە.

داهاتی ئاسمانیی عێراق لە مەترسیدایە

ڕۆژانە 700 فڕۆکە ئاسمانی عێراق بەکاردەهێنن و بۆ هەر فڕۆکەیەک 450 دۆلار وەردەگیرێت، کە داهاتەکەی مانگانە دەگاتە 10 ملیۆن دۆلار. ڕاگرتنی گەشتەکان و داخستنی ئاسمانی وڵات وەک ئەوەی ساڵی ڕابردوو بۆ ماوەی 12 ڕۆژ ڕوویدا، عێراق لەم داهاتە بێبەش دەکات و دەبێتە هۆی گیرخوردنی هەزاران هاووڵاتی لە دەرەوەی وڵات.

ئاماری هەڵوەشاندنەوەی گەشتەکان لە هەرێمی کوردستان

لە ماوەی نێوان 28ی شوبات تا 9/3/2026، ژمارەی 514 گەشتی هاتوو و ڕۆیشتوو لە هەردوو فڕۆکەخانەی هەولێر و سلێمانی هەڵوەشاونەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە ساڵی ڕابردوو بەهۆی جەنگی ئیسرائیل و ئێرانەوە لە ماوەی 10 ڕۆژدا 1,283 گەشت هەڵوەشابوونەوە. شارەزایان پێشبینی دەکەن بەردەوامی جەنگ لێکەوتەی توندی لەسەر جووڵەی بازرگانی و هەڵاوسان هەبێت.

زیانە داراییەکانی ڕاگرتنی گەشتەکان

ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان تێچووی گواستنەوەی هاووڵاتیان زیاد دەکات و چالاکییەکانی بەشی (کارگۆ) بۆ گواستنەوەی کاڵای بازرگانی پەکدەخات. ئەم دۆخە زیانی زۆر بە کۆمپانیا و نووسینگە گەشتیارییەکان دەگەیەنێت و دەبێتە هۆی بێکاربوونی کارمەندەکانیان. هەروەها داهاتی تەکسی فڕۆکەخانە، کۆمپانیاکانی دابینکردنی سووتەمەنی و خزمەتگوزارییە پەیوەستەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبێتەوە.

نرخی زێڕ لە بازاڕەکانی جیهاندا دابەزینی تۆمار کرد و گەیشتە ئاستی  5,014دۆلار، ئەوەش بەهۆی بەهێزیی بەهای دۆلار و ئەگەری مانەوەی سوودی بانکی ئەمریکا لە ئاستێکی بەرزدا.

دابەزینی نرخی ئۆنسەیەک زێڕ

یەک ئۆنسە زێڕ ئەمڕۆ دووشەممە لە نزیک  5,014دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت و بەردەوامە لە دابەزینەکانی هەفتەی ڕابردووی خۆی. ئەم پاشەکشەیەی نرخی کانزای زەرد لە کاتێکدایە کە دۆخی ئابووری جیهان بەهۆی گۆڕانکارییەکانی نرخی وزەوە ڕووی لە نادیاری کردووە.

هەڵاوسان و سوودی بانکی

بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و سەرهەڵدانەوەی هەڵاوسان، ئەگەری دابەزاندنی سوودی بانکی لەلایەن بانکی ناوەندیی ئەمریکاوە لاواز کردووە، ئەمەش گوشاری توندی لەسەر نرخی زێڕ دروستکردووە. هاوکات بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار لە بەرانبەر دراوە جیهانییەکاندا، بووەتە هۆکارێکی دیکە بۆ ئەوەی نرخی زێڕ نەتوانێت جارێکی دیکە بەرزبێتەوە.

پێشبینییەکان بۆ ئاراستەی نرخەکان

بە گوتەی شارەزایانی بازاڕ، لە کورتخایەندا بە ئەگەری زۆرەوە نرخی زێڕ لە ئاستێکی سنوورداردا مامەڵەی پێوەدەکرێت. لە ئێستادا کانزا زەردەکە هێزی پێویستی نییە بۆ ئەوەی ئاراستەی درێژخایەنی خۆی کە بەرزبوونەوەیە بگرێتەوە بەر و پێشبینی دەکرێت لەژێر گوشاری بەهای دۆلاردا بمێنێتەوە.

پاش مەرجەکانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بۆ هەناردەکردنەوەی نەوتی کەرکووک، 4 هێز و فراکسیۆنی سیاسی لە بەغداد دژی مەرجەکان دەوەستنەوە و داوای گێڕانەوەی دەسەڵاتی فیدراڵی بۆ کێڵگە نەوتییەکان دەکەن.

هەڵوێستی حیزبی تەقەدووم

حیزبی تەقەدووم مەرجەکانی هەولێری بۆ هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە ڕێگەی بەندەری جەیهان ڕەتکردەوە و داوای لە هێزە سیاسییەکان کرد هەڵوێستێکی توندیان هەبێت. ئەم حیزبە داوا دەکات حکومەتی عێراق دەست بەسەر کێڵگە نەوتییەکانی ناوچە دابڕێنراوەکانی نەینەوا، کەرکووک و مووسڵدا بگرێتەوە. هەروەها پێشنیاری دروستکردنی ژێرخانێکی تۆکمە دەکات لە ڕێگەی زیادکردنی کۆگاکان و کاراکردنەوەی هێڵەکانی بەسرە-عەقەبە، بانیاس و یەنبووع.

هاوپەیمانییەکەی سوودانی و دەسەڵاتی فیدراڵی

هاوپەیمانی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆکایەتی محەمەد شیاع سوودانی، ڕاگەیێنراوەکەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی بە "نابەرپرسانە" ناوبرد. ئەم هاوپەیمانییە جەخت دەکاتەوە کە هەناردەکردنی نەوت تەنیا لە دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵییە و جێبەجێکردنی سیستەمی "ئاسیکودا" ڕێکارێکی پابەندکەرە بۆ هەموو لایەک، داواش لە حکومەتی هەرێم دەکات بە هەڵوێستەکەیدا بچێتەوە.

داوای تۆمارکردنی سکاڵا لە دادگای فیدراڵی

بزووتنەوەی بابلیۆن ڕایگەیاند، سامانە سروشتییەکان موڵکی هەموو گەلی عێراقە و هیچ حکومەتێکی خۆجێی بۆی نییە لە دەرەوەی چوارچێوە یاساییەکان مامەڵەی پێوە بکات. بزووتنەوەکە هەوڵەکانی هەرێمی بە تێکەڵکردنی کارتەکان و ڕاکردن لە ڕاستییەکان ناوبرد، هەروەها داوای کرد لە دادگای فیدراڵی سکاڵای یاسایی دژی حکومەتی هەرێمی کوردستان تۆمار بکرێت بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی وەزارەتی نەوتی عێراق بەسەر پرۆسەی هەناردەکردندا.

سادیقون: نەوت نابێت ببێتە کارتی گوشاری سیاسی

فراکسیۆنی سادیقون مەرجەکانی هەرێمی بۆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک بە "تێپەڕاندنێکی مەترسیداری دەستوور" ناوبرد. فراکسیۆنەکە جەختی کردەوە کە بەستنەوەی هەناردەی نەوت بە مەرجی سیاسی، هەوڵێکە بۆ سەپاندنی هاوکێشەی ئابووری لە بەرامبەر سامانێکی نیشتمانیدا. سادیقون داوای لە حکومەتی فیدراڵ کرد بەرپرسیارێتییە دەستوورییەکانی جێبەجێ بکات و ڕێگری لە هەر لایەنێک بکات کە سامانە سیادییەکانی وڵات بۆ بەرژەوەندی سیاسی پەکدەخات.

لە درێژەی هێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر بنکە و بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە عێراق، بارەگای لیوای 16 لە پارێزگای کەرکووک کرایە ئامانج و بەهۆیەوە سێ چەکدار بریندار بوون، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی گرژییەکانی ناوچەکە.

هێرشکردنە سەر بارەگای لیوای 16

لە شارەدێی تازەخورماتوو کە سەر بە پارێزگای کەرکووکە، هێرشێکی ئاسمانی کرایە سەر بارەگایەکی حەشدی شەعبی. ئەم هێرشە بە دیاریکراوی بارەگای لیوای 16ـی ئەو هێزەی کردووەتە ئامانج، کە یەکێکە لە لیوا چالاکەکانی حەشد لەو ناوچەیەدا.

زیانە گیانییەکان و ناسنامەی بریندارەکان

بەهۆی هێرشەکەی سەر تازەخورماتوو 3 چەکداری حەشدی شەعبی بریندار بوون. بەپێی زانیارییە پزیشکییەکان باری تەندروستیی بریندارەکان جێگیرە و مەترسی لەسەر ژیانیان نییە. لەبارەی ناسنامەی بریندارەکانیشەوە ئاماژە بەوە دراوە کە 2 لە چەکدارەکان خەڵکی شاری بەغدادن و چەکدارەکەی دیکەش دانیشتووی شارەدێی تازەخورماتووە.

پەرەسەندنی هێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق

ئەم هێرشە لە کاتێکدایە کە بنکە و بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە ناوچە جیاوازەکانی عێراق بە بەردەوامی ڕووبەڕووی هێرشی ئاسمانی دەبنەوە. چەند ڕۆژێک پاش دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، شەپۆلێکی هێرش بۆ سەر گروپە چەکدارەکان لە عێراق دەستیپێکردووە و تاوەکو ئێستا دەیان بەرپرس و ئەندامی ئەو هێزانە کوژراون و بریندار بوون.

سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و سەرۆکی ئەمریکا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا پرسی کردنەوەی گەرووی هورمز و کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی جەنگ لەسەر نرخی سووتەمەنی تاوتوێ دەکەن.

پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەنێوان لەندەن و واشنتن

کییەر ستارمەر، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، پرسی کردنەوەی گەرووی هورمزی تاوتوێکرد. ئەم ڕێڕەوە ئاوییە ستراتیجییە لە دوای دەستپێکی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران داخراوە و بووەتە هۆی پەککەوتنی بازرگانیی نێودەوڵەتی.

کۆتاییهێنان بە پەککەوتنی کەشتیوانی

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوێکی حکومەتی بەریتانیا، هەردوو سەرکردە باسیان لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە و جەختیان لە گرنگیی کردنەوەی گەرووەکە کردووەتەوە. ئامانج لەم هەنگاوە کۆتاییهێنانە بە پەککەوتنی جموجۆڵی کەشتیوانیی جیهانی، کە بەهۆیەوە نرخەکانی سووتەمەنی لەسەرانسەری جیهاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبوونەتەوە.

سەرەخۆشی بۆ کوژرانی 13 سەربازی ئەمریکی

لە بەشێکی تری پەیوەندییەکەدا، ستارمەر سەرەخۆشی لە ترەمپ کردووە بەهۆی کوژرانی 13 سەربازی ئەمریکی کە لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگی وڵاتەکەیان لەگەڵ ئێران گیانیان لەدەستداوە. ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ پاڵپشتیی بەریتانیا بۆ هاوپەیمانە مێژووییەکەی لەم ململانێیەدا.

هەماهەنگی بۆ پاراستنی ئاسایش

ئەم گفتوگۆ تەلەفۆنییە دوای ئەوە دێت کە دۆناڵد ترەمپ بە فەرمی داوای لەو وڵاتانە کرد کە پشت بە نەوتی ناوچەکە دەبەستن، لەگەڵ ئەمریکا هەماهەنگی بکەن بۆ پاراستنی ئاسایشی ڕێڕەوە ئاوییەکان و دابینکردنی سەقامگیری بۆ وڵاتەکانیان.

سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان داوای گفتوگۆی بەپەلە لە نێوان هەولێر و بەغداد دەکات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و ڕێگریکردن لە هەلپەرستان، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ دروستبوونی ئاڵۆزی نوێ لەسەر پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی کەرکووک.

داواکارییەک بۆ کۆبوونەوە و ڕێککەوتن

مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ڕاگەیێنراوێکی فەرمیدا داوای لە حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان کرد پێکەوە کۆببنەوە. بارزانی جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە هەردوولا بگەنە ڕێککەوتنێکی گشتگیر بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشە و گرفتانەی لە نێوانیاندا ماونەتەوە.

مەترسییەکانی قەیران و ئاڵۆزیی ناوچەکە

سەرۆکی پارتی ئاماژەی بەوە دا کە ئەم داواکارییەی لە کاتێکدایە کە ناوچەکە بە گشتی لە ناو شەڕ و ئاڵۆزییەکی زۆردایە. بارزانی هۆشداریی دا کە عێراق لەژێر هەڕەشەی قەیرانی جۆراوجۆردایە و جیاوازیی سیاسیی نێوان لایەنەکان پەرەی سەندووە، بۆیە پێویستە ڕێگە لەو "خەڵکە هەلپەرستە" بگیرێت کە دەیانەوێت کێشەکان قووڵتر بکەنەوە.

پرسی نەوتی کەرکووک و کاردانەوەکانی بەغداد

ئەم هەڵوێستەی مەسعود بارزانی دوای ئەوە دێت، داواکارییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ هەناردەکردنەوەی نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی بۆڕی هەرێمەوە، ناڕەزایەتی لایەنە عێراقییەکانی لێکەوتووەتەوە. بەشێک لە فراکسیۆنەکانی عێراق داوا لە هەرێم دەکەن پرسەکان تێکەڵ نەکات و ڕێگە بدات نەوتی کەرکووک ڕەوانەی بەندەری جەیهان بکرێتەوە.

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی دوو ملیۆن دۆلار لە سندوقی فریاکەوتن تەرخانکرد بۆ پاڵپشتیکردنی کەرتی تەندروستی لە عێراق و لوبنان و سووریا، ئەمە لەکاتێکدایە بەهۆی جەنگی ئێرانەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گرژییەکی سەختدا تێدەپەڕێت.

وردەکاری پارە تەرخانکراوەکە

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی لە ڕاگەیێنراوێکدا تەرخانکردنی یەک ملیۆن دۆلار بۆ لوبنان، 500 هەزار دۆلار بۆ عێراق و 500 هەزاری دیکەشیان بۆ سووریا ڕاگەیاند.

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بارودۆخە نائاساییەکان

مەبەست لە تەرخانکردنی ئەو هاوکارییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بارودۆخە نائاساییەکانە، لە ڕێگەی دابینکردنی فریاگوزاریی تەندروستیی گشتی، فراوانکردنی چاودێری بۆ بریندارەکان، بەهێزکردنی چاودێریی نەخۆشخانەکان، کڕین و دابەشکردنی دەرمان و پێداویستیی پزیشکی.

پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی بە ئاوارەکان

ئەمە جگە لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی تەندروستی بۆ ئاوارەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی تەندروستیی کۆمەڵگە.

ئاوارەبوونی 700 هەزار کەس لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

هەفتەی ڕابردوو، نەتەوەیەکگرتووەکان ڕایگەیاند، ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونەتە هۆی ئاوارەبوونی زیاتر لە 700 هەزار کەس لە لوبنان و نزیکەی 100 هەزار کەسیش لە ئێران ئاوارەبوون.

حکومەتی ئیسرائیل 827 ملیۆن دۆلاری بۆ کڕینی بە پەلەی چەک و کەرەستەی سەربازی تەرخانکردووە، ئەمەش لەکاتێکدایە زیاتر لە دوو هەفتەیە ئەمریکا و ئیسرائیل بەردەوامن لە بۆردوومانکردنی ئێران و تاوەکو دێت جەنگەکەش تووندتر دەبێتەوە.

لە کۆبوونەوەی ئۆنلاینی حکومەتی ئەمنیدا

لە کۆبوونەوەیەکی ئۆنلاینی کابینەی ئەمنیی ئیسرائیلدا، پاکێجی دوو ملیار و 600 ملیۆن شیکڵی (827 ملیۆن دۆلار) بۆ کڕینی چەکی نوێ پەسەند کراوە، ڕۆژنامەی هارتسی ئیسرائیلی ئاماژەی بەوەکردووە، پاکێچەکە بۆ کڕینی کەرەستەی ئەمنی و دابینکردنی "پێداویستییە بەپەلەکان"ـە، بەبێ ئەوەی زانیاریی زیاتر ئاشکرا بکات.

تەلئەڤیڤ پێویستی بە کرێنی چەکی پێشکەوتووە

بەگوێرەی بەڵگەنامەیەک کە وەزارەتی دارایی ئیسرائیل داویەتی بە وەزیرەکانی حکومەتەکە و لە کەناڵی 12ـی ئیسرائیلەوە بڵاوکرایەوە، بەهۆی تووندبوونەوەی جەنگەکەوە، حکومەتی تەلئەڤیڤ دەستبەجێ پێویستی بە کڕینی چەکی پێشکەوتووە.

بەشێکە لە بودجەی 222 ملیار دۆلاری ئیسرائیل

ئەم پاکێجە بەشێک دەبێت لە بودجە 222 ملیار دۆلارییەکەی ئیسرائیل، کە ماوەیەک لەمەوبەر لەلایەن حکومەتەوە پەسەند کرا.

ئەمەش لەکاتێکدایە، میدیاکانی ئیسرائیل دەڵێن، لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکەوە تاوەکو 13ی ئازار، ئێران 250 مووشەکی بالیستیکی بۆ ئیسرائیل هەڵداوە و بە گوتەی ئەو میدیانە، بەهۆی ئەو هێرشە مووشەکییانەوە تاوەکو ئێستا 12 کەس کوژراون.

محەممەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق و عەبدولفەتاح سیسی، سەرۆکی میسڕ، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا گفتوگۆیان لەسەر دۆخی ناوچەکە کرد و هێرشەکانی سەر شارە عێراقییەکانیشیان سەرکۆنە کرد.

گفتوگۆ لەسەر دواین پێشهاتەکان

نووسینگەی ڕاگەیاندنی سەرۆکوەزیرانی عێراق بڵاویکردووەتەوە، لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەی نێوان سودانی و سیسی، گفتوگۆ لەسەر دوایین پێشهاتەکانی ناوچەکە و لێکەوتەکانی بەردەوامبوونی جەنگ لەسەر سەقامگیریی هەرێمایەتی کراوە.

جەختکردنەوە لە هەماهەنگی و یەکخستنی هەوڵەکان

سەرۆکوەزیرانی عێراق و سەرۆکی میسڕ، جەختیان لەسەر گرنگی هەماهەنگی و یەکخستنی هەڵوێستی عەرەبی و بەشداربوون بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە و پەنابردنەبەر گفتوگۆ کردووەتەوە، بە شێوەیەک ئاسایشی ناوچەکە و بەرژوەندیی گەلان بپارێزێت.

سەرکۆنەی هێرشەکانی سەر شارەکانی عێراق

سوودانی و سیسی لەو پەیوەندییە تەلەفۆنییەدا، سەرکۆنەی هێرشی سەر شارەکانی عێراق و هێزە ئەمنییەکان کردووە، لەگەڵ سەرجەم ئەو هەوڵانەی دەدرێن بۆ تێوەگلانی عێراق لەو جەنگەی لە ناوچەکە ڕوودەدات.

جەختکردنەوە لە گرنگی کاری هاوبەش

سەرۆکوەزیرانی عێراق و سەرۆکی میسڕ، جەخت لە گرنگی کاری هاوبەش بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئاڵنگارییەکان دەکەنەوە، هانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەدەن، بە بەرپرسیارێتی خۆی هەڵبسێت بۆ ڕاگرتنی کردە سەربازییەکان و ڕێگەگرتنن لە فراوانبوونی ململانێەکان و کاریگەریی مەترسیدارەکانی بۆسەر ئاسایشی و ئاشتی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی.

پاپا لیۆی چواردەیەم، پاپای ڤاتیکان داوا دەکات کۆتایی بە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران بهێنرێت، کە ناوچەیەکی بەرفراوانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە.

دەربڕینی هاوسۆزی

لیۆی چواردەیەم دەڵێت، "هاوسۆزیی خۆم بۆ ئەو کەسانە دەردەبڕم، بەهۆی هێرشەکانەوە کەسوکاریان لەدەستداوە."

خەڵک ناچار بووە ماڵوحاڵی خۆی جێبهێڵێت

پاپا لیۆی چواردەیەم، پاپای ڤاتیکان لەو بارەیەوە گوتی " ماوەی دوو هەفتەیە گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەست دۆخی جەنگەوە دەناڵێنن، هەزاران خەڵکی بێتاوان کوژراون و ژمارەیەکی زۆری خەڵکیش ناچاربوون ماڵ و حاڵی خۆیان بەجێبهێڵن. هاوسۆزی خۆم بۆ کەسوکاری ئەوانە دەردەبڕم کە بەهۆی هێرشی سەر قوتابخانە، نەخۆشخانە و ناوچەکانی نیشتەجێبوون، خۆشەویست و ئازیزەکانیان لەدەستداوە."

وەزارەتى ناوخۆى بەحرەین دەستگیرکردنى پێنج کەسى بە تۆمەتى پێدانى "زانیاریى هەستیار" بە سوپاى پاسدارانى ئێران ڕاگەیاند.

زانیارییان کۆکردووەتەوە بۆ سوپای پاسداران

لە ڕاگەیێنراوێکى وەزارەتەکەدا ئاماژە بەوەکراوە، پێنج کەس دەستگیرکراون کە بەشدارییان لە کۆکردنەوە و ناردنى زانیاریى ورد و هەستیار بۆ سوپاى پاسدارانى ئێران کردووە.

یەکێک لە بەشداربوەکان هەڵاتووە بۆ دەرەوەی وڵات

ئاماژەبەوەشکراوە، کەسێکى دیکەش لەگەڵ ئەو پێنج کەسەدا بەشدار بووە لەو تاوانە، بەڵام بەرەو دەرەوەى وڵات هەڵاتووە.

لە کاتی وێنەگرتنی ناوچەی گرنگ دەستگیر کراون

وەزارەتى ناوخۆى بەحرەین دەڵێت "تۆمەبتارەکان لە کاتى وێنەگرتنى چەند ناوچەیەکى گرنگ و هەندێک هۆتێلى بەحرەین دەستگیرکراون کە وێنە و زانیارییەکانیان بۆ سوپاى پاسداران دەنارد و هاوکارییان دەکرد لە کردنە ئامانجى ئەو شوێنانە".

بەگوێرەی ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستیی لوبنان، بەهۆی هێرشەکانی دوو هەفتەی ڕابردووی ئیسرائیلەوە، 850 کەسی سڤیل کوژراون.

107 کەسیان منداڵن

وەزارەتەکە ڕایگەیاند، 107 لەوانەى کوژراون منداڵن و هێرشەکانی سوپای ئیسرائیلیش لە دووی ئازارەوە تاوەکو ئێستا بەردەوامن.

32 کەسیان شۆفێری ئەمبوڵانسن

بەگوێرەی ئامارەکە، 32 لەو کەسانەی بەهۆی هێرشەکانی ئیسرائیلەوە کوژراون، شۆفێری ئەمبوڵانسن.

برینداربوونی زیاتر لە دوو هەزار کەس

وەزارەتی تەندروستیی لوبنان باسی لەوەش کردووە، هەر بەهۆی هێرشەکانی چەند ڕۆژی ڕابردووی ئیسرائیلەوە، دوو هەزار و 105 کەسی مەدەنی بریندار بوون.

سێ ڕۆژ پاش هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، سوپای ئیسرائیل لە زەوی و ئاسمانەوە هێرشی کردە سەر لوبنان و حیزبوڵای لوبنانیش دەستی بە هێرشی مووشەکی کرد.

کریس ڕایت، وەزیری وزەی ئەمریکا ڕایگەیاند، لە چەند هەفتەی داهاتوودا، ڕەنگە زووتریش جەنگ لەگەڵ ئێران کۆتایی بێت، ئەمەش لەکاتێکدایە کە نیگەرانییەکان لەبارەی گرانبوونی نرخی نەوتەوە تاوەکو دێت زیاتر دەبێت.

لێدوانەکان هاوکاتە لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی

وەزیری وزەی ئەمریکا لە لێدوانێکیدا بۆ کەناڵی ئەی بی سی نیوز گوتی: "بە دڵنیاییەوە ئەم جەنگە لە چەند هەفتەی داهاتوودا یان زووتریش کۆتایی دێت"، ئەم لێدوانەی ڕایت هاوکاتە لەگەڵ نیگەرانیی ئەمریکییەکان لە بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لە ناوخۆی ئەمریکا.

ناسەقامگیری نرخی وزە

ڕایس جەختی لەوەکردەوە، ئەوەی لە ئێستادا هەیە قۆناغێكی كورتی ناسەقامگیریی نرخی وزەیە و لە چەند هەفتەی داهاتوودا جەنگی ئێران كۆتایی دێت و بازاڕەکانی نەوت دەبووژێنەوە و نرخەكان دادەبەزن.

هەنگاونانی ترەمپ

وەزیرەکەی ئەمریکا ئەوەشی خستەڕوو، دۆناڵد ترەمپ، ناچار بووە هەنگاوبنێت و سنوورێك بۆ ناسەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابنێت و كۆتایی بە تواناکانی ئێران بهێنێت بۆ هەڕەشەكردن لە بازاڕەكانی وزە.

لە ڕێوڕەسمى بەخاکسپاردنى ساڵح موسلیمدا، مەزڵوم عەبدى، فەرماندەى گشتیی هێزەکانى سووریاى دیموکرات باسى لە ڕێککەوتنەکەى 29ـى کانووى دووەمى نێوان دیمەشق و هەسەدە کرد و گوتى "سەرجەم پابەندییەکانى خۆیان بەرامبەر دیمەشق جێبەجێکردووە و ئێستا تۆپەکە لە گۆڕەپانى دیمەشقە بۆ جێبەجێکردنى خاڵەکانى ڕێککەوتنەکە".

عەبدى: هێزە کوردییەکان توانیان کۆتایى بە داعش بهێنن

لە بەشێکى دیکەى گوتەکانیدا مەزڵوم عەبدى، بەگرنگییەوە باسى بەرخۆدانى کۆبانێی کرد بەرامبەر داعش کرد و گوتیشى "هێزە کوردییەکان توانیان داعش لە ناوببەن و ئێستا قۆناغێکی نوێ دەست پێدەکات".

عەبدى: کورد ئیدارەی هەرێمەکانی خۆی دەکات

فەرماندەى گشتیی هێزەکانى سووریاى دیموکرات لە بەشێکى دیکەى گوتەکانیدا جەختى لەوەکردەوە لە قۆناغەکانی داهاتوودا کورد ئیدارەی هەرێمەکانی خۆی دەکات و لەسەر ئەو بابەتەش ڕێککەوتن کراوە.

 ڕاوێژکاریی ئاسایشی نیشتمانی عێراق لەگەڵ باڵیۆزی وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا لە عێراق و باڵیۆزی یەکێتییەکە کۆبووەوە و جەختکرایەوە لە گرنگی ئامادەیی نێردە دپلۆماسییەکان و کارکردنیان بەشێوەیەکی ئاسایی.

خستنەڕووی ڕێکارەکانی حکومەتی عێراق

لە کۆبوونەوەکەدا، ئەو ڕێکارانە خراوەتەڕوو کە حکومەت عێراق دەیگرێتەبەر بۆ پاراستنی کونسوڵخانە و نێردە دیپلۆماسییەکان، ئاماژە بە ڕێنماییەکانی سەرۆکوەزیرانی عێراقیش کراوە بۆ گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی لەبەرامبەر ئەو کەسانەی لە دەستدرێژی و هێرشەکانەوە بۆسەر کونسوڵخانەکان تێوەگلاون.

 عێراق بەشێک نییە لە جەنگەکە

قاسم ئەعرەجی، بۆ نێردە دیپلۆماسییەکانی خستووەتەڕوو عێراق بەشێک نییە لە جەنگەکە و بێلایەنە.

سوپاسکردنی حکومەتی عێراق

لەبەرامبەردا باڵیۆزی وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا ڕوونیان کردووەتەوە بەشێک نین لە شەڕەکە و سوپاسی حکومەتی عێراقییان کردووە بۆ گرەنتی پارێزراوییان و سەرکۆنەی ئەو هێرشانەشیان کردووە کە دەکرێتەسەر هەرێمی کوردستان و پێگە گرنگەکانی ناوخۆ، جگەلەوەی هیوادارن عێراق پەلکێشی شەڕەکە نەکرێت.

وەزارەتی سامانەسروشتییەکان بە شەش خاڵ وەڵامی بەغدادی دایەوە و دەشڵێت با تیمە پسپۆرەکان لە سەر ئەم خاڵانەی جێی ناکۆکین دانیشتن بکەن 

بە ئامانجی چەواشەکردنی ڕای گشتی

وەزارەتی سامانە سروشتییەکان وەڵامی وەزارەتی نەوتی عێراقی دایەوە و دەڵێت وەزارەتی نەوتی عێراق هەموو ڕەهەندەکانی کێشەکەی باس نەکردووە و بابەتەکەیان شێواندووە و هەوڵی تۆمەتبارکردنی هەرێمی کوردستانیان داوە بۆ چەواشەکردنی ڕای گشتی.

بەغداد ئابڵۆقەی خنکێنەری خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان

سامانەسروشتییەکان دەشڵێت حکومەتی ئیستای بەغداد لە مانگی یەکەوە ئابلوقەیەکی خنکێنەری بە بیانووی جێگیرکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان و ڕێگە نادات دۆلار بۆ بازرگانەکانی کوردستان بەردەست بێت و لەو کاتەوە، هیچ جوڵەیەکی بازرگانی نەماوە و ئامادە نیە کاتی پێویست بۆ هەرێم تەرخان بکات بو جێگیرکردنی سیستەمەکە، کە هەر لە سەرەتای ئەم قەیرانەوە داوامان کردووە.

میلیشیاکان کێڵگە و پاڵاوگەکانیان کردۆتە ئامانج

لەلایەکی دیکەوە میلیشیاکانی لە یاسا دەرچوو، هەموو کێڵگە و پاڵاوگەکانی نەوت وگاز و وزەی هەرێمیان کردووەتە ئامانج و لە ئەنجامی ئەم هێرشە تیرۆریستیانەدا، بەرهەمهێنان وەستاوە و هیچ بەرهەمێکی نەوتی نەماوە لە کوردستان تا هەناردەی دەرەوە بکرێت و بەغداد ئامادە نیە ڕووبەڕووی ئەو هێرشە تیرۆریستیانە ببێتەوە، کە دەکرێنە سەر هەرێمی کوردستان و رێگرییان لێ بکات و تاوەکو ئێستاش هیچ رێکارێکی کاریگەر بەدی ناکرێت بۆ وەستاندنی ئەم هێرشانە.

"ئەوانەی هێرشەکان دەکەن لە بەغدادوە پڕچەککراون"

بەگوێرەی بڵاوکراوەکەی سامانەسروشتییەکان بەشێکی زۆری ئەم هێرشبەرانە لە بەغداد مووچە وەردەگرن و پڕچەک کراون و پارەدار دەکرێن، لە کاتێکدا کە مووچەی خەڵکی کوردستان هەمیشە دوا دەکەوێت و کەمتر لە گوژمەی پێویست دەنێردرێت.

ئامادەکاری بۆ دەربازکردنی هەرێم و بەغدادیش

لە کۆتاییدا سامانە سروشتییەکان دەڵێت " هەرێمی کوردستان بە هەموو شێوەیەک ئامادەیی خۆی دەربڕیوە، کە عێراق و هەرێمی کوردستان لەم قەیرانە دەرباز بکات و ئەمە چەندین جارە داوا لە بەغداد دەکەین گفتوگۆیەکی بنیادنەر بوچارەسەری کۆی ئەم کێشانە دەست پێ بکرێت، بەڵام داواکاری ئێمە پشتگوێ خراوە و هەوڵ دراوە ئەجندای نادەستوری و نایاسایی لە سەر هەرێم بسەپێندرێت، بۆیە جارێکی دیکەش دووپاتی دەکەینەوە کە ئامادەین بۆ ئەوەی هەرچی زووتر، تیمە پسپۆرەکان لە سەر ئەم خاڵانەی جێی ناکۆکین دانیشتن بکەن و بگەینە ئەنجامێکی خێرای وا، کە هەموو عێراق لیێ سوودمەند بێت و کوردستانیش چیتر ستەمی لێ نەکرێت.

لە درەنگانی شەوی ڕابردووەوە ئێران چەند هێرشێکی بۆسەر ئيسرائيل دەستپێکردووە و حەوت مووشەکی باليستيکی ئاڕاستەی ئەو وڵاتە کردووە و بەگوێرەی زانيارييەکان بەهۆی هێرشەکانەوە چوار کەس بريندار بوون.

ناوەندی ئیسرائیلی کردووەتە ئامانج

ميديای ئيسرائيلى بڵاویکردەوە، بە حەوت مووشەکی باليستيکی هێرشەکە کراوە، شاری ئيلات و ناوەندی وڵاتەکەيان کردووەتە ئامانج.

یەکێکیان لەناو شەقامێکی گشتی کەوتووەتە خوارەوە

بەگوێرەی ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی کە لەلایەن پۆلیسەوە بڵاوکراونەتەوە، بۆمبێک لە يەکێک لە موووشەکە باليستيکييەکان لەسەر شەقامێکی گشتی لە ناوەڕاستی ئيسرائيل دەکەوێتە خوارەوە.

کردنە ئامانجی ناوەندی پۆلیسی ئیسرائیل

سوپای ئێران ڕايگەياندووە، يەکەيەکی پۆليس و ناوەندێکی پەيوەنديکردنيان لە ناوەڕاستی ئيسرائيل بە درۆن کردووەتە ئامانج، ئيسرائيليش دەڵێت لە هێرشەکاندا دوو کەس برينداربوون.

فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیش بەکارهاتووە

سوپای ئێران بە ئاژانسی ئێرنای فەرمی ڕاگەياندووە، بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، ناوەندە ئەمنییەکان و بارەگاکانی پۆلیسی ئيسرائيل، لەوان یەکەیەکی تایبەتی پۆلیس بە ناوی (لەهاو 433) و ناوەندی پەیوەندییەکانی مانگی دەستکردی گيلاتيان کردووەتە ئامانج.

وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، لەگەڵ وڵاتانى ناوچەکە کۆمیتەیەکى بەدواداچوون پێکدەهێنین و هۆشداریشیدا لە ئەگەری دەستوەردانی وڵاتان و ئاڵۆزبوونی زیاتری جەنگەکە.

 پێکهێنانی کۆمیتەی بەدواداچوون

عەباس عێراقچى، وەزیری دەرەوەی ئێران لە نوێترین چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕۆژنامەى عەرەبى جەدید ڕایگەیاند، لەگەڵ وڵاتانى ناوچەکە کۆمیتەیەکى بەدواداچوون پێکدەهێنین بۆ ئەو شوێنانەى کە لە لایەن ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان کراوەتە سەر.

تەنها بارەگاکانی ئەمریکا دەکەنە ئامانج

عێراقچی دەڵێت، هێرشەکانیان تەنیا بۆ بنکە و بارەگاکانى ئەمریکایە لە ناوچەکە نەک خەڵکی ئاسایی ئەو وڵاتانەوە گوتیشی، گومان دەکەن ئیسرائیل لەپشت هەندێک لە هێرشەکانى سەر خەڵکى ئاساییەوە لەوڵاتانى عەرەبى بێت تاوەکو لەو ڕێگایەوە زیان بە پەیوەندییەکانى ئێران و ئەو وڵاتانە بگەیێنێت.

پەیوەندیی تەلەفۆنی و عێراقچی و ژان نوێل بارۆ

هاوکات لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ژان نوێل بارۆ، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا، عێراقچی هۆشداریدا لە هەر هەنگاوێک لە لایەن وڵاتانی جیهانەوە کە ببێتە هۆی تەشەنەسەندن و فراوانبوونی گرژییەکان.

درۆنی هاوشێوەی درۆنەکانی ئێران

وەزیری دەرەوەی ئێران باسی لەوەکرد، ئەمریکییەکان درۆنێکى هاوشێوەى درۆنەکانى ئەوانیان درووستکردووە و ناویان لێناوە لوکاس، بەو درۆنانە هەندێک خاڵ لە وڵاتانى عەرەبى بەئامانج دەگرێت و هێرشیان دەکاتە سەر.

عەباس عێراقچى جەختیکردەوە ئەگەر ژێرخانى وزەىان لە لایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە بە ئامانج بگیرێت، ئەوا ژێرخانى کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا بەئامانج دەگرن.

ڤۆلۆديمير زێلێنسکی سەرۆکی ئۆکرانيا لە ديمانەيەکيدا لەگەڵ کەناڵی سی ئێن ئێن ڕايگەياندووە، ڕووسيا درۆنی شاهيد بۆ ئێران دابيندەکات بۆ ئەوەی لە دژی ئەمريکا و ئيسرائيل بەکاری بهێنێت.

زێلێنسکی ڕاگەیاندووە، %100 دڵنيان لە بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی شاهيد لەلایەن ئێرانەوە بۆ هێرشکردنە سەر بنکەکانی ئەمریکا.

لە هێرشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاریهێناوە

بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆيتەرز، لەو هێرشانەی ئێران کردوويەتييە سەر وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست درۆنی شاهيدی بەکارهێناوە، کە تاران  پێشەنگە لە پەرەپێدانيدا و جێگرەوەيەکی هەرزانە بۆ مووشەکە گرانبەهاکان.

بەکارهێنانی لە شەڕی  ڕووسیا و ئۆکرانیا

ئۆکراینییەکان دەڵێن، ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانە بۆ یەکەمجار لە کاتی شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیادا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنراون و لە پاییزی 2022ەوە هێزەکانی ڕووسیا هەزاران فڕۆکەیان هەڵداوە.

هەرچەندە ئێران لە سەرەتادا ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی بۆ ڕووسيا دابین دەکرد، بەڵام ئێستا ڕووسیا خۆی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی شاهيد دروست دەکات.

دواى 15 ڕۆژ لە داخستنى، ئەمڕۆ یەکشەممە، هاتووچۆی بازرگانی و گەشتیارى لە دەروازەی حاجی ئۆمەران دەستی پێکردەوە.

زیاتر لە 100 بارهەڵگر

پەیامنێرى کەناڵ8 گوتی، ئەمڕۆ زیاتر لە 100 بارهەڵگر کاڵاوشمەک لە کۆمارى ئیسلامیى ئێرانەوە لە ڕێگەى دەروازەکەوە هاوردەى هەرێمى کوردستان دەکرێن.

گرنگی کردنەوەی دەروازەکە

کردنەوەى دەروازەکە بۆ هەرێمى کوردستان گرنگە و کاریگەریى ئەرێنى لەسەر نرخى بازاڕ دەبێت و 700 شۆفێرى هەرێمى کوردستانیش کە لە دەروازەی حاجی ئۆمەران کاردەکەن لەمڕۆوە دەست بە کارکردن دەکەنەوە.

دڵخۆشی شۆفێری بارهەڵگرەکان

شۆفێری بارهەڵگرەکان دڵخۆشن بەکردنەوەى دەروازەکە و دەڵێن: لەمڕۆوە دەستدەکەن بە هاوردەکردنى کاڵا و شمەک لە کۆمارى ئیسلامیى ئێرانەوە.

15 ڕۆژ بێکاربوون

دەشڵێن: بەهۆى داخستنى دەروازەکەوە ماوەى 15 ڕۆژە بێکارن و داخستنى دەروازەکەش کاریگەریی لەسەر بەرزبوونەوەى نرخى شمەک و پێداویستییەکانى ڕۆژانە هەبووە.

یەکێکە لە گرنگترین دەروازە سنووریەکان

دەروازەی حاجی ئۆمەران یەکێکە لە گرنگترین دەروازە سنوورییەکان کە لە سنووری پارێزگای هەولێرە و هاوسنوورە لەگەڵ ئێران.

داخستنی بەهۆی جەنگەوە

ڕۆژى شەممە 28ـى شوباتى 2026، بەهۆی دەستپێکی جەنگی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران، بەشێکى دەروازە سنوورییەکانى هەرێمى کوردستان کە هاوسنوورن لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێراندا داخرا و سەرجەم جموجۆڵە بازرگانی و گەشتیارییەکان پەکخران.

ئەوەش وەک ڕێکارێکی ئەمنی و خۆپارێزیی بەرامبەر بە مەترسییەکانی جەنگ و پێکدادانە سەربازییەکان لە ناوچە سنوورییەکاندا.

بەگوێرەى ئامارى یەکێتیى هاوردە و ناردنکارانى هەرێمى کوردستان، ساڵى ڕابردوو قەبارەى بازرگانى هەرێمى کوردستان لەگەڵ کۆمارى ئیسلامیى ئێران شەش ملیار دۆلار بووە و کە 4.4 ملیار دۆلاری لە ڕێگەی دەروازەی حاجی ئۆمەرانەوە بووە.

ڕۆژنامەیەکی کوەیتی بانگەشەی ئەوە دەکات، موجتەبا خامنەیی ڕێبەری باڵای ئێران، بە مەبەستی چارەسەر بۆ مۆسکۆ گوازراوەتەوە و وەزیری دەرەوەی ئێرانیش دەنگۆکان لەبارەی دۆخی تەندروستیی ڕێبەری وڵاتەکەی بە درۆ دەخاتەوە و دەڵێت، تەندروستیی باشە و کێشەی نییە.

 گواستراوەتەوە بۆ مۆسکۆ

ڕۆژنامەی جەریدەی کوەیتی بانگەشەی ئەوە دەکات، موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی هەڵبژێردراوی ئێران ڕۆژی پێنج شەممە بە فڕۆکەیەکی سەربازیی ڕووسیی بۆ مۆسکۆ گوازراوەتەوە و لەگەڵ گەیشتنیشی دەستبەجێ لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی تایبەت بە سەرۆکایەتی ڕووسیا، نەشتەرگەریی لەلایەن تیمێکی هاوبەشی ڕووسی-ئێرانی بۆ ئەنجام دراوە.

لەسەر پێشنیازی سەرۆکی ڕووسیا بووە

ڕۆژنامەکە بانگەشەی ئەوەشی کردووە، خودی ڤلادیمیر پوتنی سەرۆکی ڕووسیا پێشنیازی کردووە، موجتەبا خامنەیی لە ڕووسیا چارەسەری پزیشکی وەربگرێت.

" هیچ کێشەیەکی نییە"

لەبەرامبەردا، عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لەمیانی چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ میدیای ئەمریکا، لە وەڵامی پرسیارێکدا لەبارەی دۆخی تەندروستیی موجتەبا خامنەیی، ڕایگەیاند: "تەندروستیی باشە و هیچ کێشەیەکی نییە".

هیچ دەرکەوتنێکی نییە

دەنگۆکان لە کاتێکدایە، موجتەبا خامنەیی لەدوای دەستنیشانکردنی وەک ڕێبەری نوێی ئێران لە 8ی ئازارەوە تاوەکو ئێستا هیچ دەرکەوتنێکی لە میدیادا نەبووە جگە ڕاگەیێنراوێکی نووسراو بەبۆنەی دەستبەکاربوونییەوە.

ڕۆژی هەینیش، پێت هێگسێت، وەزیری جەنگی ئەمریکا ڕایگەیاند، موجتەبا خامنەیی بریندارە و ڕەنگە ڕووخساریشی شێوابێت، بێ ئەوەی زانیاریی زیاتر ئاشکرابکات.

سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران ڕایگەیاند، جەماعەتی ئیپستین بە نیازی 11ی سێپتەمبەرێکی دیکەن و ئێران تێوەگلێنن و دەشڵێت،هیچ جەنگێکمان لەگەڵ خەڵکى ئەمریکا نییە.

دەقی قسەکانی لاریجانی

عەلى لاریجانى، سکرتێری ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نووسیویەتی، "بیستوومە ئەو تیمەى کە ماونەتەوە لە ئیپستین پێشنیازێکیان کردووە کە ڕووداوێکى هاوشێوەى 11ـی سێپتەمبەر درووست بکەن و ئێران تۆمەتبار بکەن".

هیچ جەنگێکمان لەگەڵ خەڵکى ئەمریکا نییە

دەشڵێت، ئێران دژی هەموو جۆرە کاتێکی تیرۆرستی لەوشێوەیەیە و ئێمە هیچ جەنگێکمان لەگەڵ خەڵکى ئەمریکا نییە.

سوپای ئيسرائيل زنجيرەيەک هێرشی بۆ سەر پێگەکانی حيزبوڵا لە لوبنان ڕاگەياند، وەزارەتی تەندروستيش دەڵێت بەهۆی ئەو هێرشانەوە چوار کەس کوژراون.

بارەگای هەڵدانی مووشەک کراوەتە ئامانج

سوپای ئيسرائيل ڕايگەياندووە، لە هێرشەکەدا شوێن و بارەگاکانی هەڵدانی مووشەکی حیزبوڵایان لە ناوچەی ئەلقەترانی لە باشووری لوبنان بۆردوومان کردووە، کە بەنياز بوون هێرش بکەنە سەر ئيسرائيل.

ناوەندی فەرماندەیی هێزی ڕەزوان

سوپای ئیسرائیل دەشڵێت، لە بەيرووت لە ناوەندی فەرماندەیی هێزی ڕەزوانی حیزبوڵای داوە و لەناویان بردووە، کە هێرشيان بۆ سەر ئيسرائيل و هاوڵاتييانی ئەنجامداوە.

چوار کەس کوژراون

بەگوێرەی ئامارە تەندروستييەکان، لە هێرشەکانی درەنگانی شەوی ڕابردوودا بۆ سەر باشووری لوبنان چوار کەس کوژراون.

لە 28ـی شوباتەوە 826 کەس کوژراون

هەر بەگوێرەی ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستیی لوبنان، بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەوە لە 28ی شوباتەوە لەگەڵ حیزبوڵڵای لوبنان تاوەکو ئێستا 826 کەس کوژراون.

کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوت (سۆمۆ) قەبارەی هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکانی عێراقی لە ماوەی ساڵی 2025 ڕاگەیاند کە دوو ملیۆن تۆنى تێپەڕاندووە و هاوردەکردن نزیکەى سێ لەسەر چوار بووە.

هاوردەکردنی دوو ملیۆن و 117 هەزار تۆن سوتەمەنی

بە گوێرەى داتاکانى کۆمپانیاى سۆمۆ، عێراق لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا، دوو ملیۆن و 117 هەزار تۆن بەرهەمە نەوتییەکانی هاوردە کردووە".

592 تۆن غاز هاوردەکراوە

کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوت (سۆمۆ) ڕاشیگەیاندووە، "هاوردەکردنی بەنزین بڕەکەى یەک ملیۆن و 523 تۆن بووە و هاوکات غاز بە بڕى 594 تۆن هاوردە کراوە."

کەمیی پاڵاوگە کێشەی دابینکردنی سوتەمەنی

عێراق دووەم گەورەترین هەناردەکاری نەوتە لە ئۆپێک، بەڵام لە هەمانکاتدا بەهۆی کەمیی پاڵاوگەکانی و زۆری تەمەنیانەوە، بەنزین و بەرهەمەکانی دیکەی نەوت لە وڵاتانەوە هاوردە دەکات.

دوایین پاڵاوگەی عێراق

دوایین پاڵاوگەی گەورە کە عێراق دروستی کرد، پاڵاوگەی کەربەلایە کە بەرهەمهێنانی 140 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا.

پاڵاوگەکانی بێجی و دۆرا

 پاڵاوگە گەورەکانی دیکە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی شەستەکان و هەشتاکان. پاڵاوگەی بێجی بە توانای 300 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو دروستکراوە و لە شەڕی داعشدا زیانی زۆری بەرکەوت.  پاڵاوگەی دۆرا، کە توانای پاڵاوتنی 140 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە، لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا دروستکراوە.

ئێران بە لێدان لە پاڵاوگە نەوتییەکان و دامەزراوەکانی کەرتی وزە نەوەستاوە ئەو ناوەندەشی کردە ئامانج، کە ڕۆڵی سەرەکیی هەیە لە ئەنجامدانی گرێبەستە نەوتییەکان و دابینکردنی دۆلار بۆ بازرگانان.

تۆڕی دۆلاری ئەمریکی

 دوێنێ تاران هێرشی درۆنیی ئەنجامدا بۆ سەر لقەکانی کۆمپانیای سیتی بانک لە ئیمارات و بەحرەین، کە بە یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی سیستمی دارایی جیهانی و تۆڕی دۆلاری ئەمریکی دادەنرێت.

ڕۆڵی سیتی بانک لە بازرگانیی وزە و نەوتدا

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سیتی بانک کە لقێکی گرووپی دارایی سیتی گرووپە یەکێکە لە گەورەترین بانکە نێودەوڵەتییەکانی جیهان و لە زیاتر لە 100 وڵاتدا کاردەکات. ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە چەند بوارێکی سەرەکیدا لەوانە: پارەدارکردنی بازرگانیی نێودەوڵەتیی وزە و پێدانی قەرز بۆ ئەنجامدانی گرێبەستەکانی کڕین فرۆشتن بە نەوت و گازەوە، پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی دارایی بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و سندوقەکانی وەبەرهێنان، ڕەخساندنی زەمینەیەک بۆ کڕیاران و فرۆشیارانی نەوت و یەکلاییکردنەوەی مامەڵەکان.

فراوانکردنی بازنەی ململانێکان

بە ئامانجگرتنی ئەم ناوەندە گرنگە لەلایەن تارانەوە وا لێکدەدرێتەوە، جگە لە لایەنە ڕەمزییەکەی، دەتوانێت نیشانەیەک بێت بۆ فراوانبوونی بازنەی ململانێکان بۆ ژێرخانی ئابووری و دارایی پەیوەست بە ڕۆژئاوا.

لقەکانی بۆ خۆپارێزی داخستبوو

هێرشەکان لە کاتێکدابوون، کە پێشتر سیتی بانک، داخستنی کاتی نزیکەی سەرجەم لقەکانی لە ئیمارات ڕاگەیاندبوو، وەک پەیڕەوکردنی خۆپارێزی. دوای زیادبوونی نیگەرانییە ئەمنییەکان، لقەکانی دیکەی سیتی بانک لە ناوچەکە ڕایانگەیاند، بەشێوەیەکی کاتی بەشێک لە چالاکییە کەسییەکانیان لە ئیمارات ڕاگرتووە.

لقی سیتی بانک لە مەنامە کرایە ئامانج

لەگەڵ لێدانی سیتی بانک، هەواڵی هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکیش لە شاری مەنامە لە بەحرەین بڵاوکرایەوە. بەحرەین یەکێکە لە ناوەندە گرنگەکانی سەربازی و ئابووریی ئەمریکا لە کەنداوی فارس و هەروەها ناوەندی پێنجەم کەشتیگەلی ئەمریکایە.

زیانە داراییەکان بڵاونەکراونەتەوە

تاوەکو ئێستا بانکەکە هیچ ڕاپۆرتێکی زیانە داراییەکانی لێدانەکەی بڵاونەکردووەتەوە تەنیا لە پۆستێکدا لە ئێکس دەڵێت:" سیتی بانک بەردەوامە لە خزمەتکردنی کڕیارەکانی لە ئیمارات و بەحرەین بەبێ پچڕان". لەبارەی ڕاگرتنی کارەکانیش دەڵێت:" بڕیاری چۆڵکردنی سێ لە باڵەخانەکانمان و داخستنی کاتی هەندێک لق لە ئیمارات بەهۆی گرنگیدانە بە سەلامەتی گیانی کارمەند و هاوکارەکانمان، چونکە سەلامەتی فەرمانبەران لە پێشینەی کارەکانیدا دەمێنێتەوە".

سیتی بانک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەجێناهێڵێت

بەدوایدا بانکی ناوەندی ئەمریکا ڕایگەیاندووە، "سیتی بانک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەجێناهێڵێت، زیاتر لە شەش دەیە بوونی خۆی لە ناوچەکەدا پاراستووە و بەردەوامە لە کارەکانی وەک بەشێکی دانەبڕاو لە تۆڕە جیهانییەکەی". ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە کە بازرگانەکان لە سەرانسەری کەنداو ڕێوشوێنی خۆپارێزی پەیڕەو دەکەن و ترسییان لێ نیشتووە لە چارەنووسی سەرمایەکانیان، کە لەبانک و مامەڵە بازرگانییەکاندا دایانناوە.

گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق ڕایگەیاند، شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران و داخستنی گەرووی هوورمز کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پیشەسازیی نەوت لە هەرێمی کوردستان و عێراق داناوە و دەشڵێت، لە ئێستادا لەگەڵ هەرێمی کوردستان لە دانوستاندان بۆ دستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت.

بژاردەی دیکە بۆ هەناردەی نەوت

عەبدولساحب حەسناوی لەمیانی بەشداری لە بوڵتەنی کەناڵ8 گوتی، ئەگەر جەنگ درێژەی کێشا بژاردەی دیکەیان بۆ هەناردەکردنی نەوت هەیە و لەو چوارچێوەیەشدا لەگەڵ کۆمپانیای تایبەتمەندا هەماهەنگییان کردووە بۆ گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی تەنکەرەوە و لەوبارەیەوە ڕێکارەکان بەردەوامیان هەیە.

یەدەگی پێویستی نەوت و گاز هەیە

گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق ڕاشیگەیاند، یەدەگی پێویستیان هەیە و هیچ مەترسییەک لەسەر نەوت و گاز نییە،بەرهەمهێنان بۆ پێداویستیی ناوخۆ سەقامگیرە و پاڵاوگەکان بە هەموو توانایانەوە کاردەکەن، ڕۆژانە یەک ملیۆن و 200 هەزار بەرمیل نەوت دەردەهێنرێت وغازی کۆگاکراو 90 هەزار تۆنە و بەرهەمهێنانی غازی ماڵانیش شەش بۆ حەوت هەزار تۆنە و قەیران بوونی نییە.

 بەرهەمهێنانی سوتەمەنی بەردەوام و سەقامگیرە

حەسناوی گوتەبێژی وەزارەتی  نەوت گوتیشی، دڵنیایی دەدەینە هاوڵاتییان لە هەرێمی کوردستان و عێراق، کۆگاکراوی ستراتیجی لە بەرهەمە نەوتییەکان و بەنزین و غازی ماڵان و سەرجەم پێداویستییەکان لە پاڵاوگەکاندا بەرهەم دەهێندرێن و سەقامگیرن، بەرهەمی کارەباش کە پشت بە بەرهەمە نەوتییەکان دەبەستێت بێ کێشەیە.

بەرهەمی نەوت و غازی کۆگاکراو

عەبدولساحب حەسناوی، گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق، "ڕۆژانە یەک ملیۆن و 200 هەزار بەرمیل نەوت دەردەهێنرێت، غازی کۆگاکراو 90 هەزار تۆنە و بەرهەمهێنانی غازی ماڵانیش شەش بۆ حەوت هەزار تۆنە و قەیران بوونی نییە، یەدەگی پێویستمان هەیە و هیچ مەترسییەک لەسەر نەوت و گاز نییە ".

عەبدولساحب حەسناوی، گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق، ڕایگەیاند" هەرکاتێک هەرێمى کوردستان بە فەرمى داوامان لێ بکەن، ئەوا ئامادەن بەرهەمە نەوتییەکان و غازى ماڵانیان بۆ دابین بکەن".

"پاڵاوگەکانمان بە بەردەوامی لەکاردان"

گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق، ڕاشیگەیاند" وەزارەتى نەوتى عێراق کەمتەرخەم نابێت لە ڕەوانەکردنى غاز و بەرهەمە نەوتییەکان و پاڵاوگەکانمان بە بەردەوامی لەکارکردندان".

غاز بۆ هەرێمی کوردستان دابین دەکەن

عەبدولساحب حەسناوی، گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق باسی ئەوەشیکرد، "ئەوەى وەرمگرتووە لە بەڕێز بریکارى وەزارەتى نەوتى عێراق بۆ کاروبارى گاز، لە ماوەى سێ ڕۆژى ڕابردوو ئەوەى ڕاگەیاند، کە ئامادەین غاز بۆ هەرێمى کوردستان دابین بکەین ئەگەر بە فەرمى داوامان لێ بکەن".

ناردنی غاز پەیوەندیی بە ڕێککەوتنی سامانە سروشتییەکانەوە هەیە

گوتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق باسی ئەوەشیکردووە، "بە دڵنیاییەوە وەزارەتى نەوتى عێراق دواناکەوێت و کەمتەرخەم نابێت بۆ دابینکردنى غاز و بەرهەمە نەوتییەکان بۆ هاوڵاتیانى هەرێمى کوردستان، ئەوەش دەکەوێتە سەر ڕێککەوتنی نێوان وەزارەتى سامانە سروشتییەکان و وەزارەتى نەوت". 

وەزارەتى نەوتى عێراق داواى دەستپێکردنەوەى هەنادەى نەوت لە هەرێمی کوردستان دەکات و دەڵێن، ئامادەن بۆ هەناردەکردنی 300 هەزار بەمیل نەوتی ڕۆژانە لە ڕێگەی بۆری نەوتی هەرێمەوە، بەڵام هەرێمى کوردستان مەرجى دیاری کردووە".

200 هەزار بەرمیل نەوتی هەرێمی کوردستان

وەزارەتى نەوتى عێراق لە ڕاگەیێنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئامادەن بۆ هەناردەکردنی 300 هەزار بەمیل نەوتی ڕۆژانە و 200 هەزار بەرمیل نەوتى کێڵگەکانى هەرێمى کوردستان.

دەکرێت مەرجەکانی هەرێم تاوتوێ بکرێن

وەزارەتى نەوتى عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە، هەرێمی کوردستان ژمارەیەک مەرجی لەسەر هەناردەکردنەوەی نەوت داناوە و هیچ پەیوەندییان بە پرسی هەناردەکردنەوەی نەوت نییە. دەشڵێت، دەکرێت مەرجەکانی هەرێمی کوردستان دواتر لە کاتی هەناردەکردنەوەی نەوت تاوتوێ بکرێت.

عێراق لەسەرچاوەی دارایی بێبەش دەبێت

هەروەها جەخت دەکاتەوە، دواکەوتنی هەناردەکردنی نەوتى عێراق دەبێتە هۆی بێبەشکردنی عێراق لە هەندێک سەرچاوەی دارایی وەک بەشێک لە قەرەبووکردنەوەی ڕاگرتنی هەناردەکردن لە بەندەرەکانی باشوورى وڵاتەوە.

دەستکردنەوە بە هەناردەی نەوت بۆ بەرژەوەندیی نیشتمان

وەزارەتی نەوت لە کۆتایی ڕاگەیێنراوەکەدا دەشڵێت، "داواکارییەکەمان بۆ وەزارەتی سامانە سروشتییەکان نوێ دەکەینەوە کە دەستبەجێ هەناردەکردن دەستپێبکاتەوە، لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی باڵای نیشتمانی و لە چوارچێوەی یاسای بودجەدا".

وەزیری دەرەوەی ئێران چەند مەرجێکی بۆ ڕاگرتنی شەڕ و هێرشەکان دیاری دەکات و هۆشداری توند دەداتە ئەمریکا لەبارەی بە ئامانجگرتنی کەرتی وزەی وڵاتەکەی.

مەرجەکانی ڕاگرتنی شەڕ

عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "العربی الجدید" ڕایگەیاند، ڕاگرتنی ئەم شەڕە لە ناوچەکەدا تەنیا لەو کاتەدا دەبێت کە گەرەنتی بدریت هێرشەکان دووبارە نابنەوە و هەروەها قەرەبووی زیانەکان بکرێتەوە.

هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا

عێراقچی جەختی لەوە کردەوە کە هێرشەکانی ئێران تەنیا دژی بنکە و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا. هۆشداریشیدا کە ئەگەر ژێرخانی وزەی ئێران بکرێتە ئامانج، ئەوا ئەوان دەستبەجێ ژێرخانی کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا دەکەنە ئامانج.

پێکهێنانی لیژنەی ڕاستی وەرگرتن

وەزیری دەرەوەی ئێران ئامادەیی وڵاتەکەی نیشاندا بۆ پێکهێنانی لیژنەیەکی هاوبەشی ڕاستی وەرگرتن لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لەو ئامانجانەی کە لە هێرشەکاندا کراونەتە ئامانج.

تۆمەتبارکردنی ئەمریکا و ئیسرائیل

عێراقچی دەڵێت ئەمریکییەکان درۆنێکی هاوشێوەی درۆنە ئێرانییەکانیان بە ناوی "Lucas" دروستکردووە و لە ڕێگەیەوە هێرش دەکەنە سەر ئامانجەکان لە وڵاتانی عەرەبی. ئاماژەی بەوەش کرد، ئەگەری زۆر هەیە ئیسرائیل لە پشت هێرشکردنە سەر ئامانجە مەدەنییەکان بێت لە وڵاتانی عەرەبی، بە مەبەستی تێکدانی پەیوەندییەکانی ئەو وڵاتانە لەگەڵ ئێران.

پاراستنی ناوچە مەدەنییەکان

وەزیری دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند کە وڵاتەکەی تا ئێستا هیچ ناوچەیەکی مەدەنی یان نیشتەجێبوونی لە وڵاتانی ناوچەکە نەکردووەتە ئامانج و هێرشەکانیان تەنیا بۆ سەر ئامانجە سەربازییەکان بووە.

دوای برینداربوونی لە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، سەرچاوە میدیاییەکان زانیاری نوێ لەسەر گواستنەوەی موجتەبا خامنەیی بۆ ڕووسیا و دۆخی تەندروستی بڵاودەکەنەوە.

گواستنەوە بۆ مۆسکۆ

ڕۆژنامەی "جەریدە"ی کوەیتی لە زاری سەرچاوەیەکی باڵاوە بڵاویکردەوە، موجتەبا خامنەیی بە فڕۆکەیەکی سەربازیی تایبەت و بە پرۆسەیەکی توندی ئەمنی گواستراوەتەوە بۆ مۆسکۆ. لەوێ لە نەخۆشخانەیەکی تایبەت لە ناو یەکێک لە کۆشکە سەرۆکایەتییەکانی ڕووسیا، نەشتەرگەرییەکی سەرکەوتووی بۆ کراوە و لەژێر چاودێری وردی پزیشکیدایە.

کاتی برینداربوون و جۆری برینەکە

موجتەبا خامنەیی لە 28ی شوبات و لە یەکەم ڕۆژی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران بریندار بووە. بەپێی زانیارییەکان، بەهۆی کەوتنی پاشماوەی بیناکان لە نزیک شوێنی مانەوەی، لای چەپی جەستەی لە سەرەوە بۆ خوارەوە زەبری بەرکەوتووە و قاچی شکاوە، لەگەڵ چەند بریندارییەکی دیکەی سووک.

پێشنیازەکەی ڤلادیمێر پوتن

بڕیاری گواستنەوەی ڕێبەری نوێی ئێران بۆ دەرەوەی وڵات دوای پەیوەندییەکی تەلەفۆنیی ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی ڕووسیا لەگەڵ مەسعوود پزیشکیان هات. پوتن پێشنیازی هاوکاریی پزیشکیی پێشکەش بە تاران کردووە و بەرپرسانی ئێرانیش دوای تاوتوێکردنی پێشنیازەکە، ڕەزامەندییان نیشانداوە.

هۆکارە ئەمنییەکان

لایەنە ئەمنییەکانی ئێران لە ترسی ئاشکرابوونی شوێنی مانەوەی موجتەبا خامنەیی لە ڕێگەی تیمی پزیشکییەوە، بڕیاریانداوە لە دەرەوەی وڵات چارەسەر بکرێت. هەروەها بەهۆی بەردەوامیی بۆردومانەکان و تێکچوونی ژێرخانی تەندروستی، دابینکردنی چاودێریی پێویست لە ناوخۆی ئێراندا بە مەحاڵ زانراوە.

گومانەکانی ترەمپ و ناتانیاهوو

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکدا گومانی خستە سەر زیندوومانەوەی موجتەبا خامنەیی و ڕایگەیاند کە بیستوویەتی لە ژیاندا نەماوە، بەڵام پێیوایە تەنیا پڕوپاگەندەیە. لە لایەکی دیکەوە، بنیامین ناتانیاهوو ئاماژەی بەوە دا کە زانیارییان لەسەر دۆخی تەندروستی ئەو هەیە و ئامادە نییە هیچ گەرەنتییەک بۆ پاراستنی ژیانی بدات.

گومان لە پەیامە بڵاوکراوەکان

سەرچاوە ئێرانییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، یەکەم پەیام کە بە ناوی موجتەبا خامنەیی بڵاوکرایەوە، لە لایەن عەلی لاریجانییەوە نووسراوە و ناوەڕۆکەکەی لەگەڵ لێدوانەکانی پێشووی لاریجانی هاوشێوە بووە. نەبوونی هیچ دەنگ و ڕەنگێکی نوێی موجتەبا خامنەیی، گومانی ئەوەی دروستکردووە کە تەنانەت ئاگاداری ناوەڕۆکی پەیامەکەش نەبووبێت.

پاش 15 ڕۆژ لە دەستپێکردنی جەنگ و زیادبوونی ژمارەی قوربانیان، تاران بۆ یەکەمجار داوای هاوکاریی پزیشکی لە مۆسکۆ دەکات و بە فەرمانی پوتین بڕی 13 تۆن دەرمان گەیەندراوەتە ناوخۆی ئێران.

هاوکارییەکی پزیشکی بەپەلە

میدیاکانی ئێران پشتڕاستیان کردەوە کە بڕی 13 تۆن دەرمان و پێداویستیی پزیشکی لە ڕووسیاوە گەیشتووەتە وڵاتەکەیان. ئەم هەنگاوە دوای ئەوە دێت کە تاران بەهۆی پەرەسەندنی بارودۆخی جەنگ و کەمبوونەوەی دەرمان، بە فەرمی داوای هاوکاریی لە مۆسکۆ کردبوو.

هۆکاری داواکردنی هاوکارییەکە

بەهۆی بەردەوامیی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئامانجە جیاوازەکانی ئێران و زیادبوونی ئاماری کوژراو و برینداران، کەرتی تەندروستیی وڵاتەکە تووشی گوشار بووە. هەر بۆیە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا تاران داوای هاوکاریی بەپەلەی لە بواری پێداویستیی پزیشکیدا لە مۆسکۆ کردووە.

ڕێڕەوی گەیاندنی دەرمانەکان

دوای داواکارییەکەی ئێران، بە فەرمانی ڤلادیمیر پوتین سەرۆکی ڕووسیا، بارە دەرمانەکە بە فڕۆکەیەکی تایبەت گواستراوەتەوە. پێداویستییەکان لە ڕێگەی ئاسمانیی وڵاتی ئازەربایجانەوە گەیەندراونەتە ئێران بۆ ئەوەی بە خێرایی بگەنە دەست تیمە پزیشکییەکان.

یەکەم داواکاری لە دوای دەستپێکی جەنگ

نزیکەی 15 ڕۆژە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئامانجە گرنگەکانی ئێران بەردەوامە. ئەمە یەکەم جارە لە دوای دەستپێکردنی ململانێ سەربازییەکان، ئێران بە فەرمی داوای هاوکاریی پزیشکی لە وڵاتێکی دەرەکی بکات بۆ چارەسەرکردنی قوربانیانی جەنگ.

لە چوارچێوەی پلانی ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی بەهۆی داخرانی گەرووی هورمزەوە دروستبووە، کەنەدا بڕیاریدا بڕێکی زۆر لە بەرهەمهێنانی نەوتەکەی بخاتە بازاڕەکانی جیهانەوە.

هەوڵێک بۆ سەقامگیرکردنی بازاڕی وزە

حکومەتی کەنەدا بڕیاریدا بڕی 23,600,000 بەرمیل نەوت بخاتە بازاڕەوە، ئەم هەنگاوەش لە چوارچێوەی پلانێکی فراوانتری ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتییە بۆ سەقامگیرکردنی نرخەکان. بەگوێرەی ڕاگەیەندراوی نووسینگەی سامانە سروشتییەکانی کەنەدا، ئەو نەوتەی دەخرێتە ڕوو، سەرەتا بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی کەرتی پیشەسازی ناوخۆ و پاشان بۆ بازاڕەکانی جیهان دەبێت.

پلانی وڵاتانی گرووپی 7 و ئاژانسی وزە

ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی بە ڕەزامەندی وڵاتانی گرووپی 7 بڕیاریداوە 400,000,000 بەرمیل نەوت بخاتە بازاڕەکانەوە، ئەمەش دوای ئەوەی وڵاتانی بەکاربەر بەهۆی داخرانی گەرووی هورمزەوە دەستیان بە نەوتی کەنداو ناگات. ئاژانسەکە کە 32 ئەندامی هەیە، لە ئێستادا زیاتر لە یەک ملیار و 200 ملیۆن بەرمیل نەوتی فریاگوزاری و 600 ملیۆن بەرمیل پشکی پیشەسازی لەبەردەستدایە.

بەرپرسیارێتی کەنەدا وەک بەرهەمهێنەر

نووسینگەی مارک کارنی، سەرۆکوەزیرانی کەنەدا بڵاویکردەوە کە وڵاتەکەی بەرپرسیارێتییەکانی لە چوارچێوەی ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی جێبەجێ دەکات. کەنەدا وەک هەناردەکارێکی سەرەکی نەوت بۆ جیهان ڕۆڵ دەبینێت، هەرچەندە تاکە وڵاتی گرووپی حەوتە کە یەدەگی ستراتیژی نەوت ناپارێزێت، چونکە پشت بە بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆ و هەناردەکردن لە ڕێگەی بۆرییەکانەوە دەبەستێت.

ڕاکێشانی نەوت لە یەدەگە نێودەوڵەتییەکان

بڕیار دراوە لە ماوەی 120 ڕۆژدا بڕی 172,000,000 بەرمیل لە یەدەگی نەوتی ستراتیژی جیهانی ڕابکێشرێت. وڵاتانی وەک ئەڵمانیا، نەمسا و ژاپۆن ئاماژەیان بەوە کردووە کە سوود لە کۆگاکانیان وەردەگرن بۆ ڕێگریکردن لە هەر قەیرانێکی کتوپڕی سووتەمەنی کە ڕەنگە بەهۆی جەنگەکەوە توندتر بێت.

هەناردەکردن بەرەو بازاڕەکانی ئاسیا

لە ئێستادا هێڵی بۆری "ترانس ماونتێن" بەرەو ناوچەی ڤانکۆڤەر بە توانای 90% کاردەکات. ئەمەش دەرفەتێک بۆ کەنەدا دەڕەخسێنێت کە لە ڕووی تیۆرییەوە بڕێکی زیاتری نەوتی خاو بگەیەنێتە کەناراوەکانی زەریای هێمن و لەوێوە لە ڕێگەی کەشتییە زەبەلاحەکانەوە ڕەوانەی وڵاتانی ئاسیای بکات، بۆ پڕکردنەوەی ئەو کورتهێنانەی بەهۆی پەککەوتنی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دروستبووە.

سەرۆکی ئۆکرانیا ئاشکرای دەکات کە ڕووسیا فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی "شاهید" دەداتە تاران بۆ هێرشکردنە سەر ئەمریکا و ئیسرائیل، دەشڵێت تاران بە ڕێژەی 100% ئەو درۆنانەی لە هێرشەکانیدا بەکارهێناوە.

تۆمەتبارکردنی ڕووسیا بە ناردنی درۆن

ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی سەرۆکی ئۆکرانیا لە دیمانەیەکی تەلەفزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی CNN ڕایگەیاند، ڕووسیا درۆنی جۆری شاهید بۆ ئێران دابین دەکات. بە گوتەی زێلێنسکی، مەبەستی مۆسکۆ لەم کارە ئەوەیە کە تاران ئەو درۆنانە لە دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ناوچەکەدا بەکاربهێنێت.

دڵنیایی لە بەکارهێنانی درۆنەکان

سەرۆکی ئۆکرانیا جەختی کردەوە کە بە ڕێژەی 100% دڵنیان لەوەی ئێران فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی "شاهید"ی بۆ هێرشکردنە سەر بنکەکانی ئەمریکا بەکارهێناوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئاژانسی ڕۆیتەرز ئاماژەی بەوە کردووە، ئێران لە هێرشەکانی ئەم دواییەی بۆ سەر وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پشتی بەو درۆنانە بەستووە وەک جێگرەوەیەکی هەرزان بۆ مووشەکەکان.

مێژووی بەکارهێنانی شاهید لە جەنگدا

بەپێی گوتەی بەرپرسانی ئۆکرانیا، ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانە بۆ یەکەمجار لە کاتی شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیادا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنراون. لە پاییزی 2022ەوە تاوەکو ئێستا، هێزەکانی ڕووسیا هەزاران فڕۆکەی لەو جۆرەیان ئاڕاستەی خاک و ژێرخانی ئۆکرانیا کردووە.

گۆڕانکاری لە دابینکردنی تەکنەلۆژیادا

هەرچەندە لە سەرەتای جەنگی ئۆکرانیادا ئێران ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی بۆ ڕووسیا دابین دەکرد، بەڵام ئێستا هاوکێشەکە گۆڕاوە. لە ئێستادا ڕووسیا توانای هەیە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی شاهیدی تایبەت بە خۆی دروست بکات و بەپێی گوتەی زێلێنسکیش، ئێستا مۆسکۆ ئەو تەکنەلۆژیایە بۆ هێزەکانی ئێران دەنێرێتەوە.

پاش 15 ڕۆژ لە جەنگی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، سەرجەم دەروازە سنوورییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئێران بەڕووی بازرگانان و گەشتیاراندا کرانەوە و دۆخەکە ئاسایی بووەتەوە.

کردنەوەی دەروازەی حاجی ئۆمەران

ئەمڕۆ یەکشەممە، دەروازەی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران بە فەرمی بەڕووی بازرگانان و گەشتیاراندا کرایەوە. ئەم هەنگاوە پاش ئەوە دێت کە بەهۆی بارودۆخی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران داخرابوو. هەروەها دوێنێ شەممە، دەروازەی سەیرانبەن بە هەمان شێوە بەڕووی جووڵەی بازرگانیدا کرایەوە.

ئاساییبوونەوەی جووڵەی بازرگانی

بەهۆی دەستپێکردنی جەنگ لە 28ی شوباتەوە، بەشێک لە دەروازە سنوورییەکان بۆ پاراستنی گیانی بازرگانان و شۆفێری بارهەڵگرەکان داخرابوون یان جووڵەیان تێدا خاو ببووەوە. پاش تێپەڕبوونی 15 ڕۆژ بەسەر جەنگەکەدا، ئێستا دەروازەکان ئاسایی بوونەتەوە و ئاڵوگۆڕی کاڵا و شمەک دەستی پێکردووەتەوە.

دەروازە فەرمییەکانی نێوان هەرێم و ئێران

هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی 3 دەروازەی فەرمی و نێودەوڵەتییەوە (پەروێزخان، باشماخ، و حاجی ئۆمەران) پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ ئێران هەیە. جگە لەم دەروازانە، هەردوو دەروازەی سەیرانبەن و تەوێڵە وەک ڕێڕەوی گرنگ بۆ هاتوچۆی گەشتیاران و بازرگانی بەکاردەهێنرێن.

داهاتی دەروازە سنوورییەکان

بەپێی داتا فەرمییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، داهاتی مانگانەی دەروازە سنوورییەکان دەگاتە نزیکەی 130 ملیار دینار. ئەم داهاتە لە باجی گومرگی ئەو کاڵا و شمەکانە پێکدێت کە لە وڵاتی ئێرانەوە هاوردەی بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان دەکرێن.

وەزارەتی دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند، هەر هێرش و دەستدرێژییەک بۆسەر نێردە دیپلۆماسییەکان و کونسوڵخانەکانی ناو عێراق ڕەتدەکاتەوە.

پابەندیی حکومەت بە پاراستنی نێردە دیپلۆماسییەکان

لە راگەیینراوێکیدا وەزارەتی دەرەوەی عێراق بڵاویکردووەتەوە، ڕەتیدەکەنەوە هەر هێرشێک یاخود دەستدرێژییەک نێردە دیپلۆماسییەکان یاخو کونسوڵخانەکان لەسەر خاکی عێراق بکاتە ئامانج، وەزارەتەکە دڵنیاییشیداوە لە پابەندیی حکومەتی عێراق بە پاراستنی ئاسایشی و سەلامەتی سەرجەم نێردە دیپلۆماسی و کونسوڵخانەکانبەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکان.

دەستکراوە بە لێکۆڵینەوە لە دەستدرێژییەکان

وەزارەتەکە ڕاشیگەیاندووە، دەسەڵاتی پەیوەندیدار لەسەر ڕێنمایی محەممەد شیاع سوودانی سەرۆکوەزیران دستکراوە بە لێکۆڵینەوە لە دەستدەرێژییەکانی کراوەتەسەر نێردە دیپلۆماسی و کونسوڵخانەکان و دواتر ئەنجامەکانی دەدرێتە لایەنی پەیوەندیدار و ڕێکاری یاسایی پەیوەندیدار دەگیرێتەبەر.

چاوپۆشی لە هیچ دەستدرێژییەک ناکرێت

وەزارەتی دەرەوەی عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە، لایەنە ئەمنییەکان چاوپۆشی لە هیچ کارێکی گرژیی و دەستدەرێژی بۆسەر  نێردە دیلپماسییەکان ناکات و بەردەوام دەبێت لە سەرجەم ڕێکاری پێویست بۆ پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری وڵاتەکە.

هێرش بۆ سەر باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەی ئەمریکا

ئەوە لەکاتێکدایە لەپاش دەستپێکی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران، چەندین جار هێرشکراوەتەسەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عێراق و کونسوڵخانەکەیان لە هەرێمی کوردستان و هەروها هێرشیشکراوەتە کونسوڵخانەی ئیمارات لە هەرێمی کوردستان ئەوەش نیگەرانی لێکەوتووەتەوە.

لە وەڵامی داواکەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمريکادا، وەزارەتی دەرەوەی فەڕەنسا ڕەتيکردەوە کەشتیی جەنگی بنێرێت بۆ گەرووی هوورمز، ژاپۆنيش دەڵێت، ئەگەری زۆرە کەشتی بنێرن بۆ گەرووەکە.

کەشتییە جەنگییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەمێننەوە

وەزارەتی دەرەوەی فەڕەنسا ڕایگەیاندووە، کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی فەڕەنسا لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە جێگیری دەمێننەوە، جەختیشی لەوە کردووەتەوە، ئەرکی فەڕەنسا لە ناوچەکەدا بەرگریکردن و پاراستنە.

دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ناوچەکە

وەزارەتی دەرەوەی فەڕەنسا لەبارەی ئامانجی مانەوەی کەشتییە جەنگییەکانیان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەشڵێت، "هەڵوێستی سەربازیی ئێستایان بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ناوچەکەیە نەک پەرەپێدانی ململانێکان".

ژاپۆن ناردنی کەشتیی جەنگی تاوتوێ دەکات

ڕاوێژکارێکی باڵای سیاسیی ژاپۆن کە نزيکە لە سانای تاکايچی سەرۆکوەزيران ڕایگەیاند، ئەگەری زۆرە تۆکيۆ کەشتیی جەنگی بنێرێت بۆ يارمەتيدانی پاراستنی هێڵی کەشتيوانیی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. گوتیشی "لەڕووی یاساییەوە ئەگەری ناردنی کەشتی بەدوور ناگرن، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخەی ئێستا هەيە، دەبێت ئەم بابەتە بە وریاییەوە لەبەرچاو بگیرێت".

ترەمپ و نەوتی گەرووی هورمز

دۆناڵد ترەمپ لە پۆستێکيدا لە تۆڕی کۆمەڵايەتیی تروس ڕايگەياندووە، پێويستە ئەو وڵاتانەی جيهان کە لە ڕێگەی گەرووی هوورمزەوە نەوتيان بەدەست دەگات لە خەمی ئەو ڕێڕەوەدا بن، ئەمريکا لەگەڵ ئەو وڵاتانە هەماهەنگی دەکات.

داوای ترەمپ بۆ ڕەوانەکردنی کەشتیی جەنگی

پێشتريش ترەمپ لە پۆستێکی ديکەدا لەو تۆڕە داوای لە چین، فەڕەنسا، ژاپۆن، کۆریای باشوور، بەریتانیا و ئەو وڵاتانە کرد کەکاريگەری داخستنی گەرووەکەيان لەسەرە کەشتی بنێرن بۆ ناوچەکە بۆ ئەوەی بە گوتەی ترەمپ، "گەرووی هورمز چیتر نەبێتە هەڕەشە لەلایەن نەتەوەیەکەوە کە بە تەواوی سەربڕدراوە".

بەمزووانە گەرووی هورمز دەکرێتەوە

سەرۆکی ئەمریکا دەشڵێت، "ئەمريکا کەناراوەکانی ئێران بۆردوومان دەکات و بەبەردەوامی تەقە لە کەشتی و بەلەمە ئێرانييەکان دەکات کە لە کەناراوەکاندان، بە هەر شێوەيەک بێت بەمزووانە گەرووی هوورمز بە کراوەیی، سەلامەتی و ئازادانە بەدەست دەهێنينەوە".

بانگەشەکانی کوژرانی بنیامین نەتانیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵمیدیا دەستاودەستی پێدەکرێت و ئۆفیسی ناوبراویش دەنگۆکانی ڕەتکردەوە و ڕایگەیاند نەتانیاهوو سەلامەتە.

بانگەشەی کوژرانی نەتانیاهوو

ماوەی دوو ڕۆژە، لە ژمارەیەک هەژماری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەتایبەت لە پلاتفۆرمی ئێکس، بانگەشەی ئەوە دەکرێت، بنیامین نەتانیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە ئەنجامی هێرشێکی سوپای پاسدارانی ئێراندا کوژراوە و لە ژیاندا نەماوە.

ژیریی دەستکرد بۆ وتاردان

بە گوتەی ئەو هەژمارانەی بانگەشەکان بڵاودەکەنەوە، دوایین وتاری سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، کە ڕۆژی 13ی ئەم مانگە بڵاوکرایەوە، لە ڕێگەی ژیریی دەستکردەوە درووستکراوە بەهۆی ئەوەی ناوبراو لە ژیاندا نەماوە.

سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل سەلامەتە

لەبەرامبەردا ئۆفیسی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، لە وەڵامی پرسیارێکی ئاژانسی ئەنادۆڵدا دەڵێت، بانگەشەکان لەبارەی نەتانیاهوو دوورن لە ڕاستییەوە. ئۆفیسی نەتانیاهوو دەشڵیت: "سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل سەلامەتە و لە دۆخێکی باشی تەندروستیدایە".

 سوپای پاسداران و کوشتنی نەتانیاهوو

هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی جەنگی وڵاتەکەیان لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا، سوپای پاسدارانی ئێران دەڵێن بەڵێنیان داوە، نەتانیاهوو بە ئامانج بگرن و بیکوژن. 

دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی گشتیی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا (مەهەپە) باسی لە هەوڵەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەرلەنوێ دیزاینکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد و گوتی لەدوای جەنگی یەکەمی جیهانییەوە جارێکی دیکە هەوڵدەدرێت خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای ستراتیجی ئەمریکا و ئاسایشی ئیسرائیل، دیزاین بکرێتەوە. 

دووبارە دیزاینکردنەوەی نەخشەی ناوچەکە

دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی گشتیی مەهەپە گوتیشی، "ئەم دۆخەی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست هەیە، مەترسی نوێ بۆ تەواوی کارەکتەرەکان لەناوچەکە لەنێویاندا تورکیا لەگەڵ خۆی دەهێنێت. ئەو دۆخە ناوچەییەی لەدوای جەنگی یەکەمی جیهانییەوە لەلایەن بەریتانیا و فەڕەنساوە دامەزرێنرا، لەسەر بنەمای سنوورە بە ڕاستەهێڵ کێشراوەکان و شیرازەیەکی ئاسایش کە چەقەکەی لە دەرەوە بوو، بنیاتنرابوو. ئەمڕۆش هەوڵدەدرێت دۆخی هەمان ناوچەی جوگرافی جارێکی دیکە لەسەر بنەمای بۆچوونی ستراتیژیی ئەمریکا و شیرازەیەکی ئەمنی کە تیایدا ئیسرائیل چەق بێت، جارێکی دیکە دیزاین بکرێتەوە. بەوشێوەیەش چارەنووسی جوگرافیای دێرینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ جاری دووەم بەرەوڕووی دیزاینکردنەوە لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە دەبێتەوە".

کاریگەریی لاوازبوون و هەڵوەشانەوەی ئێران لەسەر تورکیا

دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی گشتیی مەهەپە لەبارەی لاوازبوون، یان هەڵوەشاندنەوەی ئێرانەوە باسی ئەوەشیکرد، "لاوازبوونێکی کۆنترۆڵنەکراوی ئێران یان هەڵوەشانەوەی وڵاتەکە، تەنیا وەک پرسی ناوخۆی ئێران نامێنێتەوە بەڵکو توانای هەیە شەپۆل شەپۆل پشتێنەیەکی ناسەقامگیریی لە وڵاتانی ناوچەکە درووستبکات. پرسەکەش بە تەواوەتی ئەمەیە. ئەو پرسەی تورکیا بەرەوڕووی دەبێتەوە، قەیرانێکی سنوور نییە کە لە دوورەوە تەماشای بکەین بەڵکو بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر ئاسایشی نیشتمانی و ئاسایشی سنوورەکان هەیە و دۆسییەی سەقامگیریی ناوچەکەیە".

هێرشە درۆنییەکانى سەر هەرێمى کوردستان بەردەوامە و درەنگای شەوی ڕابردوو زنجیرەیەک هێرشى درۆنى کرایە سەر هەولێر، سلێمانى.

دڵنیایی دەزگای ئاسایش

دوای کاتژمێر 12ـی شەوی ڕابردوو، دوو دەنگى بەهێز لە شارى سلێمانى بیستران و زۆربەى دانیشتوانى شارەکە هەستیان بەدەنگەکەى کردووە. دەزگاى ئاسایشى هەرێمى کوردستان سەبارەت بە دەنگەکان بە کەناڵ8ـی ڕاگەیاند، هێرشى درۆنى بووە و تێکشکێنراوە. دەزگای ئاسایش، دانیشتوانى شارى سلێمانى دڵنیادەکاتەوە کە شار ئارامە، ئەوەی کە ڕوویداوە تێکشکاندنی دوو درۆن بووە لە ئاسمانی فەرماندەیی و پارچەکانی کەوتووەتە زەوی و خۆشبەختانە هیچ زیانێکی نەبووە.

چارەسەری پێویست بۆ 13 بریندارکراوە

هەروەها شەوى ڕابردوو و بەرەبەیانى ئەمڕۆش جارێکى دیکە زنجیرەیەک هێرشى درۆنى کرایە سەر چەند ناوچەیەکى شارى هەولێر و یەکێک لە درۆنەکان لە ناوچەیەکى نیشتەجێبوون کەوتووەتە خوارەوە و سێ خانوو زیانیان پێگەیشتووە. بەگوێرەى زانیارییەکانى کەناڵ8، بەهۆى هێرشەکانەوە 13 کەس بریندار بوون و ڕەوانەى نەخۆشخانەى فریاکەوتنی ڕۆژئاوا کراون و چارەسەرى پێویستیان بۆکراوە. هەربەگوێرەى زانیارییەکان چەند هێرشێکى درۆنى لە ئاسمانى هەولێر بەرپەرچ دراونەتەوە و دەنگى چەند تەقینەوەیەکیش لە نزیک فڕۆکەخانەکانى هەولێر بیستراوە بەڵام هێرشەکان هیچ زیانێکیان نەبووە.

سەرجەمیان تێکشکێنراون

ڕۆژى پێنج شەممە، 12ى ئازارى 2026، ئومێد خۆشناو، پارێزگاری هەولێر ڕایگەیاند، تەنیا لە یەک شەودا 17 هێرش بۆ سەر سنووری پارێزگای هەولێر ئەنجامدراون و سەرجەمیان لەلایەن سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی هاوپەیمانان تێکشکێنراون و هیچ زیانی گیانی نەبووە.

هێرشەکەی سەر مەخموور

ئێوارەى ڕۆژى پێنجشەممە هێرشکرایە سەر بنکەیەکى هێزەکانى پێشمەرگە لە سنوورى مەخموور و بەهۆیەوە ژمارەیەک لە ئەندامانى هێزەکانى فەرەنسا کەلەوێ بوون برینداربوون و یەکێکیشیان گیانى لەدەستدا.

پەیوەندیی نێچیرڤان بارزانی و ماکرۆن

نێچیرڤان بارزانی، سەرەخۆشی و هاوخەمیی خۆی و گەلی کوردستانی ئاراستەی ماکرۆن و گەل و حکوومەتی فەرەنسا کرد، هەروەها دووپاتی کردووەتەوە، کە پێویستە حکومەتی عێراق ئەرکی خۆی جێبەجێ بکات بۆ ڕێگەگرتن لە هێرشی ئەو گرووپانە و سزادانیان، تاکوو چیتر بەرژەوەندییەکانی وڵات و پەیوەندییەکان لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەکەونە مەترسییەوە.

پەیوەندیی سوودانی و ماکرۆن

هاوکات، محەمەد شیاع سوودانى، سەرۆکوەزیرانى عێراق و ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکى فەڕەنسا بە تەلەفۆن قسەیان کرد و باسیان لە پەرەسەندنەکانى ناوچەکە و هەوڵەکان بۆ ڕاگرتنى جەنگ کرد.  سەرۆکوەزیرانى عێراق نیگەرانى خۆى بۆ سەرۆکى فەڕەنسا دەربڕیوە لەبارەى بوونى قوربانى لەنێو ئەو هێزە فەڕەنسییەى کە لە پارێزگاى هەولێر کرایە ئامانج، جەختیشى لەسەر ئەوە کردەوە، لێکۆڵینەوە لە ڕووداوەکە دەکرێت و ڕێوشوێنى پێویست دەگیرێتەبەر بۆ دووبارەنەبوونەوەى ئەو بەئامانجگرتنەى هێزەکانى فەڕەنسا.

5 شەهید

ئەمە لە کاتێکدایە، لە سەرەتای هەڵگیرسانی جەنگی هاوبەشى ئەمریکا و ئیسرائیل بەرامبەر ئێران، هەرێمی کوردستان چەندین جار ڕووبەڕووی هێرشی درۆن و مووشەک بووەتەوە، بەهۆیانەوە پێنج کەس شەهید بوون و زیاتر لە 20 کەسی دیکەش برینداربوون.

177 هێرش

بەگوێرەى ئامارەکان لەسەرەتاى دەستپێکردنى هێرشەکانى ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، تاوەکو ئێستا زیاتر لە 177 هێرش کراونەتەسەر شارى هەولێر و ژمارەیەک هێرشى دیکەى درۆنیی کراونەتەسەر شار و ناوچەکانى دیکەى هەرێمى کوردستان.

کۆمپانیای گشتیی هێڵی ئاسمانیی عێراق ڕایگەیاندووە، دەستکراوە بە ئەنجامدانی گەشتی گەڕاندنەوەی ئەو عێراقییانەی لە دەرەوە گیریان خواردووە و بەیانی ئەمڕۆ یەکەم گەشت ئەنجامدراوە و گەیشتوونەتە عەرعەر لە سعودیە. 

پرۆسەی گواستنەوەکە چۆن دەبێت؟

بەگوێرەی ڕاگەیێنراوێکی هێڵی ئاسمانیی عێراق دەستکراوە بە ئەنجامدانی گەشتی گەڕاندنەوەی ئەو عێراقییانەی لە دەرەوە گیریان خواردووە و لەوچوارچێوەیەشدا لە فڕۆکەخانەی ئەنقەرەوە فڕۆکەیەک چووەتەوە قاهیرەی میسڕ بۆ هەڵگرتن و گواستنەوەی ئەو عێراقییانەی کە لە میسڕ گیریان خواردووە، دواتر کۆمپانیاکەیان سەرنشینانی ئەو فڕۆکەیە دەگوازێتەوە بۆ فڕۆکەخانەی عەرعەر لە سعودیە و پاشان لەڕێگەی وشکانییەوە دەگەیێنرێنەوە دەروازەی عەرعەری وشکانی کە هاوسنوورە لەگەڵ عێراق و ئاودیوی عێراق دەکرێنەوە.

گرنگیپێدان بە هاوڵاتییانی عێراق

ئەوەشهاتووە ئەو هەنگاوە بە ئامانجی گەڕاندنەوەی هاوڵاتیانی عێراقە بە سەلامەتی.  مەناف عەبدولمونعم بەڕێوەبەری کۆمپانیای هێڵی گواستنەوەی عێراق ڕایگەیاندووە، ئەم دەستپێشخەرییە جەختکردنەوەیە لە گرنگیپێدانی زۆر بە هاوڵاتیانی عێراق لە هەر کوێ بن، جگەلەوەی وەڵامدانەوەی بەپەلەیە بۆ ئەو ڕۆڵەی کۆمپانیاکەیان لە بارودۆخێکی هاوشێوەدا دەیگڕێن.

وەزارەتی دادی عێراق ئاشکرایکرد، چەندینجار هێرشکراوەتەسەر دەوروبەری گرتووخانەی کەرخ لە نزیک فڕۆکەخانەی بەغدادی نێودەوڵەتی و هۆشداریش دەدات، بەهۆی هێرشەکانەوە مەترسی لەسەر ئاسایشی گرتووخانەکە دروستبووە کە تیرۆریست و کەسانی مەترسیداری تێدایە.

بۆردومانەکانی دەورووبەری فڕۆکەخانە و گرتووخانە

ئەحمەد لعێبی، گوتەبێژی وەزارەتی دادی عێراق ڕایگەیاند، ناوچەکانی دەوروبەری فڕۆکەخانەی بەغدادی نێودەوڵەتی و گرتووخانەی فڕۆکەخانە (کەرخی مەرکەزی)، چەندینجار ڕووبەڕووی بۆردوومان بوونەتەوە کە هەندێکیان زۆر نزیک بوون لە زیندانەکە.

سەدان تیرۆریست و کەسانی مەترسیداری تێدایە

گوتەبێژی وەزارەتی دادی عێراق ئاماژە بەوەش کراوە، بەهێزترین هێرشەکان لە ڕۆژی ڕابردوو بووە لە کاتژمێر شەشی ئێوارە کە شەش جار نزیک ئەو ناوچەیە کراوەتە ئامانج و مەترسی لەسەر ئاسایشی گرتووخانەکە دروستکردووە کە سەدان تیرۆریست و کەسانی مەترسیداری تێدایە.

دڵنیایی و گرتنەبەری ڕێکاری گونجاو

وەزارەتی داد دڵنیایی داوەتە هاوڵاتییانی عێراق، ڕێکاری گونجاو گیراوەتەبەر بۆ پاراستنی ئاسایشی گرتووخانەکە، بەڵام ئەوەیان خستووەتەڕوو کەوتنەخوارەوەی درۆن یاخود هەر هێرشێکی دیکە بۆ نزیک گرتووخانەکە جێگەی نیگەرانییە ئەوەش بەهۆی دروستکردنی کاریگەریی لەسەر ئاسایش و ژێرخانی گرتووخانەکە.

گواستنەوەی داعشەکان لە سووریاوە بۆ عێراق

ئەوەش لە کاتێکدایە لە ماەی ڕابردوودا، ئەمریکا پێنج هەزار و 700 زیندانیی داعش لە سووریا و ڕۆژئاوای کوردستانەوە گواستەوە بۆ عێراق و بەشێکیان خرانە ئەو گرتووخانەیەی بەغدادەوە.

وەزارەتی جەنگی ئەمريکا (پنتاگۆن) ناسنامەی شەش سەربازی هێزی ئاسمانیی وڵاتەکەی ئاشکرا کرد کە لە تێکشکانی فڕۆکەکەياندا لە عێراق گيانيان لەدەستداوە.

ناو تەمەنی فڕۆکەوانەکان

فڕۆکەوانەکان بريتی بوون لە؛

فڕۆکەی هەڵگری سوتەمەنیی کەی سی 135

سوپای ئەمریکا ڕایگەیاندووە، ئەندامانی تیمی فڕۆکەوانی لەناو فڕۆکەیەکی هێزی ئاسمانیی ئەمریکی جۆری (کەی سی 135 ستراتۆتانکەردا بوون)، کە سووتەمەنی بۆ فڕۆکەيەکی ديکە پڕدەکرد کاتێک لە ڕۆژئاوای عێراق کەوتە خوارەوە، فڕۆکەی دووەم بە سەلامەتی نيشتووەتەوە.

لێکۆلینەوە لە ڕووداوەکە بەردەوامە

 سوپای ئەمریکا لەبارەی هۆکاری کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکە دەڵێت، ڕووداوەکە بەهۆی هێرشی دوژمنکارانەوە نەبووە، لێکۆڵينەوەکان بەردەوامن.

ماتەمینی لە ئۆهایۆ

حاکمی ئۆهايۆ ڕايگەياندووە ماتەمينی بۆ سەربازە کوژراوەکانی خۆيان و ئەوانی ديکەش دەگێڕن، دەشڵێت "ئەو سەربازانە ڕاهێندرابوون بۆ گواستنەوەی سوتەمەنی لە فڕۆکەيەکەوە بۆ فڕۆکەيەکی ديکە لە هەوادا، هەر ئەرکێک کە ئەنجامیان دەدا مەترسی تێدابووە و ئامادەبوون بیگرنە ئەستۆ".

لە 16 ڕۆژدا 13 سەربازی ئەمریکی کوژراون

بە ڕاگەياندنی کوژرانی ئەو شەش سەربازە ئەمريکييە ژمارەی سەربازە کوژراوەکانی ئەمريکا لە شەڕی 16 ڕۆژەی ئێراندا گەيشتە 13 سەرباز.

هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا داوای دەستبەجێ ڕاگرتنی پێکدادانە سەربازییەکانی نێوان ئێران لە لایەک و ئیسرائیل و ئەمریکا لە لایەکی دیکەوە کرد و گوتی، وڵاتەکەی ڕێگە نادات ئاسایشی نیشتمانیی تورکیا ببێتە قوربانیی ئەو گرژییانە و جەختی کردەوە کە "هەڵوێستی بنیاتنەرانەی ئەنقەرە نابێت وەک سازش لێکبدرێتەوە."

مووشەک لە ئاسمانی تورکیا و هەڵوێستی ئەنقەرە

وەزیری دەرەوەی تورکیا ئاشکرای کرد کە جارێکی دیکە سیستمە بەرگرییەکانی وڵاتەکەی مووشەکێکیان لە ئاسماندا تێکشکاندووە کە ئاڕاستەی خاکی تورکیا کرابوو. فیدان ڕایگەیاند: "پێویستە ئەم جەنگە دەستبەجێ ڕابگیرێت. هەوڵە سەرڕاستەکانی ئێمە بۆ پاراستنی ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە، بەو مانایە نییە کە لە بەرژەوەندییە باڵاکانمان خۆش دەبین."

پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران

ناوبراو ئاماژەی بەوەش کرد کە دەربارەی ئەو "ڕووداوە مەترسیدارانە" و کێشەی ئەو مووشەکانەی دەێنە ناو سنووری تورکیا، لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و بەردەوامدان لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئێران.

شەڕی "گۆڕینی هاوسەنگییەکان"

ئەم لێدوانانەی هاکان فیدان لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لەناو جەرگەی ئاگرێکی گەورەی جەنگدایە. دوای زنجیرەیەک هێرشی پێچەوانەی نێوان تاران و تەلئەڤیڤ، دۆخەکە گۆڕاوە بۆ هێرشی بەردەوام. شەڕەکە جگە لەلایەنی سەربازی لایەنی ئابووری و وڵاتانی ناوچەکە و داخستنی گەشتە ئاسمانییەکان و ڕێڕەوە بازرگانییە دەریاییەکانی وەک گەرووی هورمز گرتووەتەوە.

ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی قەرارگەی ناوەندی خاتەمولئەنبیا هۆشداری بە خەڵکی ئیمارات دەدات و داوا دەکات نزیک ئەو شوێنانە نەکەون کە بنکەکانی ئەمریکای لێیە.

هێرش لە بنکەکانی ئەمریکاوە

گوتەبێژی قەرارگەی ناوەندی خاتەمولئەنبیا دەڵێت، چەندین هێرشی جیاواز لە بنکەکانی ئەمریکا لە ئیماراتەوە کراوەتە سەر وڵاتەکەی بە تایبەتی دوورگەی ئەبو موسا ئەوانیش لە بەرامبەردا بە مافی خۆیان دەزانن وەڵامی هێرشەکان بدەنەوە.

بۆردومانکردنی ئەبو موسا

ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی قەرارگەی ناوەندی خاتەمولئەنبیا  زیاتر ڕوونیکردەوە و گوتی، "هێزە داگیرکەرەکانی ئەمریکا بە هۆی وێرانبوونی بنکە سەربازییەکانیان لە ناوچەکە، لە پێگەو بنکەکانیان لە ئیماراتەوە دوورگەی ئەبوو موسای ئێرانیان بۆردوومان کردووە".

هۆشداری لە ئیمارات

زولفەقاری لە بەشێکی دیکەی گوتەکانیدا هۆشداریی بە ئیمارات دا و گوتی، "بە بەرپرسانی وڵاتی ئیمارات ڕادەگەینین ، کۆماری ئیسلامیی ئێران بە مافی یاسای خۆی دەزانێت پارێزگاری لە سەروەری و خاکی خۆی بکات، بنکەو پێگەکانی ئەمریکا لە شوێن و ناوچە جیاوازەکانی ئیمارات بکاتە ئامانج بۆیە داوا لە خەڵک و دانیشتوانی ئیمارات دەکەم لە نزیک ئەو بەندەر وشوێنانە دووربن کە بنکەکانی ئەمریکای لێیە".

سێ دوورگە ناکۆکی لەسەرەکە

دوورگەی ئەبو موسا شانبەشانی دوورگەکانی تونبی گەورە و تونبی بچووک دەکەونە کەناراوەکانی کەنداو لە نزیک گەرووی هوورمز لە پارێزگای هورمزگانی ئێران، بەریتانیا دوای دەرچوونی لەو دوورگانە لە دوای ساڵی 1971 ڕادەستی ئێرانی کردن، لەوکاتەشەوە ئیمارات چەندین جار داوای لە تاران کردووە لەو دوورگانە بکشێتەوە و بە دوورگەی عەرەبی ناوی بردووە.

سەرۆکی ئەمریکا مەرجی هەر ڕێککەوتنێکی داهاتوو لەگەڵ تاران بە وازهێنانی یەکجاری لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی دەبەستێتەوە و گومانی خۆشی لە مانەوەی موجتەبا خامنەیی لە ژیاندا دەردەبڕێت.

مەرجەکانی ڕێککەوتن لەگەڵ تاران

یەکشەممە 15ی ئازاری 2026، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ تۆڕی (NBC News) ڕایگەیاند، ئێران دەیەوێت ڕێککەوتن بکات بەڵام ئەو ئامادە نییە، چونکە مەرجەکان هێشتا وەک پێویست بەهێز نین. ترەمپ جەختی کردەوە کە وازهێنانی یەکجارەکیی ئێران لە هەموو خواستێکی بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی، مەرجێکی بنەڕەتی و نەگۆڕی هەر ڕێککەوتنێکی داهاتوو دەبێت.

وێرانکردنی ژێرخانی سەربازی و پاراستنی وزە

سەبارەت بە هێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا، ترەمپ ئاشکرای کرد کە لە بۆردوومانەکاندا دوورگەی خارگیان بە تەواوی وێران کردووە. ئاماژەی بەوەش دا کە بە ئەنقەست هێڵەکانی وزە و نەوتیان نەکردووەتە ئامانج، چونکە نایانەوێت زیان بە بازاڕی نەوتی جیهانی بگات و دروستکردنەوەی ئەو ژێرخانانە ساڵانێکی زۆری دەوێت.

گومان لە چارەنووسی موجتەبا خامنەیی

سەرۆکی ئەمریکا گومانی خۆی لە مانەوەی موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی ئێران لە ژیاندا دەربڕی و گوتی: "نازانم ئایا لە ژیاندا ماوە یان نا، چونکە کەس نەیتوانیوە نیشانی بدات". ترەمپ داوای لە ڕێبەری ئێران کرد ئەگەر لە ژیاندا ماوە کارێکی ژیرانە بۆ وڵاتەکەی بکات و خۆی بەدەستەوە بدات. ئەمە لە کاتێکدایە وەزیری بەرگری ئەمریکا ڕایگەیاندبوو پێدەچێت موجتەبا خامنەیی بریندار بێت و لە ترساندا هەڵات بێت.

ئاسایشی گەرووی هورمز و هێرشەکان

ترەمپ ڕایگەیاند کە لەگەڵ چەندین وڵات لە هەماهەنگیدان بۆ ناردنی کەشتیی جەنگی و ڕاماڵینی مینە دەریاییەکان لە گەرووی هورمز بۆ پاراستنی هاتوچۆی بازرگانی. هەروەها سەرسوڕمانی خۆی نیشاندا کە ئێران هێرشی کردووەتە سەر وڵاتانی وەک سعودیە، ئیمارات و قەتەر. ئاماژەی بەوەش دا کە لە دەستپێکی ئۆپەراسیۆنەکانەوە تا ئێستا 13 سەربازی ئەمریکی گیانیان لەدەستداوە.

نرخی سووتەمەنی و دۆخی ناوخۆی ئەمریکا

سەبارەت بە بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین لە ئەمریکا، ترەمپ ڕایگەیاند کە نیگەران نییە لە کاریگەریی نرخەکان لەسەر هەڵبژاردنەکان. بەڵێنیشی دا کە دوای کۆتاییهاتنی جەنگ، نرخەکان لە جاران زیاتر دابەزن. گوتیشی ئامانجی سەرەکی ئەو ئەوەیە دڵنیابێتەوە کە ئێران چیتر ناتوانێت ببێتە مەترسی بۆ سەر ناوچەکە.

هەڵوێست بەرانبەر ڕووسیا و ئۆکرانیا

ترەمپ بەرگری لە بڕیاری هەڵگرتنی کاتیی سزاکانی سەر نەوتی ڕووسیا کرد و ڕەخنەی توندی لە ڤلۆدیمیر زێلێنسکی گرت. سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ڕێککەوتن لەگەڵ زێلێنسکی زۆر قورسترە بەراورد بە پوتین، هەروەها پێشنیازێکی ئۆکرانیای بۆ ناردنی تیمی شارەزا بۆ هاوکاریکردنی ئەمریکا لە خستنەخوارەوەی درۆنە ئێرانییەکان ڕەتکردەوە.

سەرەڕای هۆشدارییە توندەکان لەبارەی داخرانی گەرووی هورمز و تێچووە مرۆییەکان، سەرۆکی ئەمریکا لەسەر بەردەوامیی هێرشەکان بۆ سەر ئێران سوورە و تەنیا بازنەیەکی بچووکی راوێژکارەکانی بڕیاری جەنگیان داوە.

هۆشدارییەکان پێش دەستپێکردنی جەنگ

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشکرای کردووە، پێش دەستپێکردنی هێرشەکان لە 28ی شوبات، دان کەین سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکا چەندین جار ترەمپی ئاگادار کردووەتەوە کە هێرشەکە دەبێتە هۆی داخرانی گەرووی هورمز. سەرەڕای ئەوەی 20%ی نەوتی جیهان بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت، ترەمپ بڕیاری جەنگی داوە بەو هیوایەی تاران زوو خۆی بەدەستەوە بدات.

زیانە گیانییەکان و وەڵامدانەوەکانی ئێران

تا ئێستا 13 سەربازی ئەمریکی و 1300 ئێرانی لەم جەنگەدا کوژراون، کە ئەمە بە کوشندەترین ئۆپەراسیۆنی سەردەمی ترەمپ دادەنرێت. سوپای ئەمریکا بۆ گوشارخستنە سەر تاران دوورگەی "خارک"ی بۆردوومان کردووە، بەڵام بەرپرسانی واشنتن بە فراوانیی هێرشە درۆنییەکانی ئێران سەرسام بوون کە لە عومانەوە تا ئازەربایجانی گرتووەتەوە.

گۆڕانکاری لە دەسەڵاتی ئێران

پلانەکەی ترەمپ بۆ گۆڕینی خێرای دەسەڵاتی ئێران هاوشێوەی ڤەنزوێلا وەک خۆی نەڕۆیشت. دوای کوژرانی عەلی خامنەیی، "موجتەبا خامنەیی" وەک ڕێبەری نوێ دەستنیشانکرا و سوێندی خواردووە کە گەرووی هورمز بە داخراوی بهێڵێتەوە، ئەمەش ئاڵۆزییەکان بۆ قۆناغێکی مەترسیدارتر دەبات.

داڕێژەرانی پلانی جەنگ

بەپێی راپۆرتەکە، تەنیا بازنەیەکی زۆر بچووک لە دەوروبەری ترەمپ پلانی جەنگەکەیان داڕشتووە کە پێکهاتبوون لە جەی دی ڤانس جێگری سەرۆک، مارکۆ روبیۆ وەزیری دەرەوە و پیت هێگسێس وەزیری بەرگری. ئەمەش وای کردووە ترەمپ گوێ لە هۆشداریی ئاژانسەکانی تری دەوڵەت نەگرێت و تەنانەت پلانی بۆ چۆڵکردنی هاووڵاتییانی ئەمریکیش دانەنێت.

بەردەوامی جەنگ و فشارەکان

سەرەڕای فشارە ناوخۆییەکان و نیگەرانی وڵاتانی کەنداو لە هێرشەکانی ئێران بۆ سەر هۆتێل و کێڵگە نەوتییەکان، ترەمپ پلانەکەی بۆ 4 تا 6 هەفتە داناوە. ئێستا جەنگەکە لە هەفتەی سێیەمدایە و سەرۆکی ئەمریکا سوورە لەسەر ئەوەی تا گەیشتن بە سەرکەوتنی تەواوەتی کۆتایی بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکە ناهێنێت.

تاران سوپای ئەمریکا تۆمەتبار دەکات بەوەی درۆنی ئێرانی کۆپی کردووە و بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ بەکاری دەهێنێت، بە ئامانجی دروستکردنی دووبەرەکی و تێوەگلانی ئێران لەو هێرشانەدا.

تۆمەتبارکردنی ئەمریکا بە کۆپیکردنی درۆن

گوتەبێژی فەرمیی "ناوەندی خاتەمولئەنبیا"ی ئێران، سوپای ئەمریکای تۆمەتبار کرد بەوەی لاسایی درۆنی ئێرانی جۆری "شاهید 136"یان کردووەتەوە و ناویان ناوە "لوکاس". بە گوتەی ئەو بەرپرسە، ئەمریکا ئەم درۆنانە بۆ ئەنجامدانی هێرش لە ناوخۆی وڵاتانی ناوچەکە بەکاردەهێنێت تاوەکو تاران تێوەگلێنێت و دووبەرەکی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دروست بکات.

پەرەپێدانی درۆنی "لوکاس" لەلایەن ئەمریکاوە

سوپای ئەمریکا نزیکەی 9 مانگ لەمەوبەر رایگەیاندبوو کە پەرەی بە درۆنێکی هێرشبەری خۆکوژ داوە بە ناوی "لوکاس" و تەکنەلۆژیاکەی لە درۆنی شاهیدی ئێرانییەوە وەرگرتووە. ئەمریکا لە 3ی ئازاری ئەمساڵدا بۆ یەکەمجار ئەم درۆنەی لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی "داستانی تووڕەیی" دژی ئێران بەکارهێناوە.

هەڵوێستی تاران لەسەر هێرشەکان

ناوەندی خاتەمولئەنبیا جەختی کردەوە، کۆماری ئیسلامی بە فەرمی بەرپرسیارێتی هەر هێرشێک رادەگەیەنێت کە ئەنجامی بدات و ئامانجەکانی تەنیا بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلن. گوتەبێژی ناوەندەکە ئەو هێرشانەی لە رۆژانی رابردوودا کراونەتە سەر وڵاتانی دراوسێ بە "هەوڵێکی شکستخواردوو" ناوبرد بۆ تۆمەتبارکردنی هێزە چەکدارەکانی ئێران.

رەتکردنەوەی هێرش بۆ سەر تورکیا و عومان

ئێران هێرشکردنە سەر تورکیای رەتکردەوە، سەرەڕای ئەوەی ناتۆ و وەزارەتی بەرگریی تورکیا رایانگەیاندبوو موشەکێکی بالیستییان تێکشکاندووە کە لە خاکی ئێرانەوە ئاڕاستە کرابوو. هاوکات، تاران هێرشکردنە سەر بەندەری "سەڵاڵە" لە سوڵتاننشینی عومانیشی بە کارێکی "گوماناوی" وەسف کرد و رەتیکردەوە دەستی لەو هێرشەدا هەبێت.

ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە و زیانی مەدەنی

لە 28ی شوباتەوە، وڵاتانی کەنداو رووبەڕووی زنجیرەیەک هێرشی موشەکی و درۆن بوونەتەوە. ئێران دەڵێت تەنیا بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا دەکاتە ئامانج، بەڵام ئەم هێرشانە زیانیان بە ژێرخانی مەدەنی وەک فڕۆکەخانە، بەندەر و باڵەخانەی نیشتەجێبوون گەیاندووە. وڵاتانی کەنداویش بە توندی ئەو هێرشانەیان شەرمەزار کردووە و جەختیان لە مافی خۆیان بۆ وەڵامدانەوە کردووەتەوە.

دوای پەرەسەندنە ئەمنییەکانی ئەم دواییە، چوارچێوەی هەماهەنگی بە بەشداری سەرکردە سەربازییەکان کۆبوونەوەیەکی بەپەلەی لە بەغداد ئەنجامدا و هۆشداریی لەبارەی هێرشکردنە سەر هێزە ئەمنییەکان و نێردە دیپلۆماسییەکان دەدات.

کۆبوونەوەیەکی بەپەلە لە کۆشکی حکومی

چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەکان بە بەشداری فەرماندەیی گشتیی هێزە چەکدارەکان، سەرۆک و سەرۆک ئەرکانی دەستەی حەشدی شەعبی کۆبوونەوەیەکی نائاساییان ئەنجامدا. کۆبوونەوەکە لە کۆشکی حکومی لە شاری بەغداد بەڕێوەچوو، تێیدا هەڵسەنگاندنی ورد بۆ دۆخی ئەمنیی عێراق و گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییە کرا.

سەرکۆنەکردنی هێرشەکان بۆ سەر بارەگاکان

لە ڕاگەیێنراوی کۆتایی کۆبوونەوەکەدا، بەشداربووان بە توندی سەرکۆنەی ئەو هێرشانەیان کرد کە کراونەتە سەر بارەگاکانی حەشدی شەعبی و هێزە ئەمنییەکان. ئاماژە بەوە دراوە کە بەهۆی ئەو هێرشانەوە ژمارەیەک کارمەندی هێزە ئەمنییەکان لە کاتی ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانیاندا بۆ پاراستنی ئاسایشی وڵات، شەهید و بریندار بوون.

پێشێلکاریی سەروەریی عێراق

چوارچێوەی هەماهەنگی جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەنجامدانی ئەم جۆرە دەستدرێژییانە بە پێشێلکارییەکی ڕوونی سەروەریی خاکی عێراق دادەنرێت. هەروەها ئاماژەیان بەوە داوە کە ئەم کردەوانە هەڕەشەی ڕاستەقینەن بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیریی وڵات و دەبێت ڕێگرییان لێ بکرێت.

پاراستنی نێردە دیپلۆماسییەکان

بەشداربووانی کۆبوونەکە بە ئامانجگرتنی دامەزراوە گرنگەکانی دەوڵەت و نێردە دیپلۆماسییەکانی وڵاتانیان ڕەتکردەوە. لە کۆبوونەوەکەدا بڕیار دراوە ڕێوشوێنی ئەمنی توندتر بۆ پاراستنی بارەگای نێردە نێودەوڵەتییەکان بگیرێتە بەر و لێپرسینەوەی یاسایی لەگەڵ ئەو کەس و لایەنانە بکرێت کە دەبنە هۆی تێکدانی ئاسایشی ئەو شوێنانە.

لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی ئێران، بازاڕە داراییەکانی کەنداو بە ئاراستەی جیاواز دەجووڵێن؛ پشکەکانی سعودیە بەهۆی پاڵپشتی ناوخۆیی و نەوتەوە بەرزبوونەتەوە، لە بەرانبەردا بۆرسەی دوبەی بەهۆی کاریگەریی جەنگ لەسەر گەشتیاری و بازرگانی پاشەکشەی گەورەی تۆمار کردووە.

بەرزبوونەوەی پێوەرەکانی تاداول

سەرەڕای هەڵگیرسانی جەنگ و دابەزینی گشتیی بازاڕەکانی کەنداو، پێوەرە سەرەکییەکانی بازاڕی ڕیاز (تاداول) بە ڕێژەی نزیکەی 1.7% بەرزبوونەوەی تۆمار کردووە بە بەراورد بە ئاستی پێش دەستپێکردنی جەنگ. ئەمە لەکاتێکدایە بازاڕی سعودیە پێشتر لەنێو لاوازترین ئاستەکانی ناوچەکەدا بوو، بەڵام ئێستا بەهۆی سەرنجی وەبەرهێنەرانی ناوخۆ بۆ پاڵپشتی پشکەکان، باشترین ئەنجامی هەیە.

ڕۆڵی ئارامکۆ لە بازاڕی سعودیە

یەکێکی دیکە لە هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی پێوەرەکانی تاداول، گەشەی پشکەکانی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودییەیە. پشکی ئەم کۆمپانیایە کە 16%ـی بازاڕی وڵاتەکە پێکدەهێنێت، لە مانگی ئازاردا بەڕێژەی 7.6% بەرزبووەتەوە. ئەمەش وای کردووە بازاڕەکە لە بەرانبەر شۆکە ئەمنییەکان خۆڕاگر بێت.

کڕینی پشکەکان و پاڵپشتی حکومی

نارێش بیلاندانی، بەرپرسی توێژینەوەی پشکەکان لە کۆمپانیای جێفریز ڕایگەیاندووە، کۆمپانیا سعودییەکان و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە حکومەت، کڕیاری پشکی ناوخۆیی بوون بە بەهای نزیکەی 3 ملیار ڕیاڵ (800 ملیۆن دۆلار) لە هەفتەی کۆتایی هاتنی 5ی ئازاردا. ئەم هەنگاوە وەک ئاماژەیەکی بەهێزی پاڵپشتی بۆ بازاڕی دارایی وڵاتەکە هەژمار دەکرێت.

دابەزینی 17%ـی پێوەرەکانی دوبەی

بەپێچەوانەی سعودیە، پێوەرە داراییەکانی دوبەی بەڕێژەی 17% دابەزینیان تۆمار کردووە. هۆکاری سەرەکی ئەم پاشەکشەیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بازاڕی ئیمارات زیاتر کراوەیە بەڕووی وەبەرهێنەری بیانی و لە کاتی جەنگدا سەرمایە دەرەکییەکان بە خێرایی دەچنە دەرەوە. سەرەڕای ئەوەی هاووڵاتیانی ئیمارات بە بەهای 2.2 ملیار درهەم (611 ملیۆن دۆلار) پشکیان کڕیوە لە 13 ڕۆژی یەکەمی ئازاردا، بەڵام نەیانتوانیوە ڕێگری لە دابەزینەکە بکەن.

جیاوازیی پێکهاتەی ئابووری

ئابووری ئیمارات زیاتر پشت بە بازرگانی نێودەوڵەتی و گەشتیاری دەبەستێت، کە هەردوو کەرتەکە ڕاستەوخۆ بەهۆی جەنگەوە زیانیان بەرکەوتووە. لە بەرانبەردا، ئابووری سعودیە پشت بە نەوت دەبەستێت و سوود لە بەرزبوونەوەی نرخەکەی دەبینێت، هەروەها سعودیە دەتوانێت لە ڕێگەی کەناراوەکانی دەریای سوورەوە بەردەوام بێت لە هەناردەکردن و گەرووی هورمز تێپەڕێنێت.

جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران و داخرانی گەرووی هورمز، کەرتی وزەی ڕووسیای بوژاندووەتەوە و مۆسکۆ بووەتە سوودمەندی یەکەمی بەرزبوونەوەی نرخەکان، بەجۆرێک داهاتی زیادەی ئەو وڵاتە گەیشتووەتە ئاستێکی پێوانەیی.

داهاتی چاوەڕواننەکراوی مۆسکۆ

ڕووسیا بووەتە سوودمەندی سەرەکی لە ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژانە نزیکەی 150 ملیۆن دۆلاری زیادە دەخاتە نێو بودجەکەیەوە. بەگوێرەی خەمڵاندنەکانی ڕۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز، مۆسکۆ تاوەکو ئێستا قازانجێکی چاوەڕواننەکراوی لە نێوان 1.3 بۆ 1.9 ملیار دۆلار دەستکەوتووە، پێشبینی دەکرێت داهاتی زیادەی وڵاتەکە تا کۆتایی مانگی ئازار بگاتە نزیکەی 5 ملیار دۆلار.

بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی ئۆڕاڵ

نرخی نەوتی خاوی ئۆڕاڵی ڕووسی لە بازاڕەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە و ئێستا لە نێوان 80 بۆ 90 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک مامەڵەی پێوەدەکرێت. ئەمە لە کاتێکدایە لە ماوەی 2 مانگی ڕابردوودا تێکڕای نرخی ئەم جۆرە نەوتە لە نێوان 40 بۆ 50 دۆلاردا بووە. زیادبوونی هەر 10 دۆلارێک لە نرخی نەوتی ئۆڕاڵ، مانگانە نزیکەی 1.6 ملیار دۆلار بۆ گەنجینەی ڕووسیا زیاد دەکات.

کۆنتڕۆڵکردنی بازاڕەکانی ئاسیا

داخرانی گەرووی هورمز و بێبەشبوونی وڵاتانی کەنداو لە هەناردەکردنی نەوت، دەرفەتێکی زێڕینی بۆ مۆسکۆ ڕەخساندووە. هەناردەی نەوتی ڕووسیا بۆ هیندستان بە ڕێژەی 50% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 1,500,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا. سومیت ڕیتولیا، شرۆڤەکاری کۆمپانیای کلێر ڕایگەیاندووە، ئەگەر جووڵەی کەشتییەکان بەم شێوەیە بەردەوام بێت، هەناردەی ڕووسیا لەم مانگەدا دەگاتە 2,000,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا.

زیندووبوونەوەی پارەی جەنگ

ئەم بوژانەوەیە لە کاتێکدایە کە داهاتی وزەی ڕووسیا لە سەرەتای ساڵی 2026 بە ڕێژەی 50% کەمیکردبوو و خەرجییەکانی حکومەت 10% کەمکرابوونەوە. کردنەوەی دەروازەکانی هەناردەکردن و چاوپۆشی واشنتۆن لە هەندێک سزا، دەرفەتێکی نوێی داوەتە مۆسکۆ بۆ زیادکردنی پارەی جەنگ، ئەمەش نیگەرانی لای هاوپەیمانانی ئەمریکا دروستکردووە کە هەوڵەکانی گۆشەگیرکردنی ڕووسیا پەککەوتوون.

بۆشایی لە دابینکردنی وزەی جیهانی

پچڕانی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز بووەتە هۆی لادرانی مانگانەی 60 ملیۆن تۆن نەوتی خاو و 7 ملیۆن تۆن گازی سروشتی شل لە بازاڕەکاندا. ڕۆناڵد سمیس، دامەزرێنەری کۆمپانیای ئیمێرجینگ مارکێتس دەڵێت، ڕووسیا توانای هەیە بە شێوەیەکی خێرا 400,000 بەرمیل نەوتی دیکەی ڕۆژانە لە یەدەگەکەیەوە بخاتە بازاڕەکانەوە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی دروستبووە.

پاش پەرەسەندنی ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تیشک خراوەتە سەر گەرووە ستراتیژییەکانی جیهان کە بەشێکی زۆری بازرگانی وزە و کاڵایان پێدا تێدەپەڕێت و هەر پشێوییەک تێیاندا کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری جیهان دەبێت.

پێگەی جوگرافی و ستراتیژی گەرووی باب ئەلمەندەب

گەرووی باب ئەلمەندەب دەکەوێتە دەروازەی باشووری دەریای سوور و کەنداوی عەدەن و زەریای هیندی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پانی گەرووەکە لە نێوان 26 بۆ 32 کیلۆمەتردایە، بەڵام ڕێڕەوی کەشتیوانی لە تەسکترین خاڵدا بۆ نزیکەی 2 میل دەریایی کەم دەبێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە وایکردووە ببێتە ڕێڕەوێکی هەستیار کە هەر پشێوییەکی ئەمنی تێیدا دەبێتە هۆی پەککەوتنی هاتوچۆی دەریایی.

مەترسییە ئەمنییەکان لەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکان

لەگەڵ پەرەسەندنی هەڕەشەکانی گروپی حوسییەکان لە یەمەن بۆ سەر کەشتییەکانی دەریای سوور، نیگەرانییەکان لەبارەی گواستنەوەی گرژییە سەربازییەکان بۆ ئەم ناوچەیە زیادیان کردووە. ململانێی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەلایەک و ئێران لەلایەکی دیکە، مەترسی داخرانی گەرووی هورمز و باب ئەلمەندەبی وەک دوو گرنگترین ڕێڕەوی بازرگانی وزە و کاڵا لە جیهاندا بەرزکردووەتەوە.

کاریگەری ئابووری باب ئەلمەندەب لەسەر بازرگانی جیهانی

ئەم گەرووە وەک دەروازەی باشووری نۆکەندی سوێس کاردەکات، کە ساڵانە نزیکەی 10%ی بازرگانی دەریایی جیهانی و 22%ی بازرگانی کۆنتێنەرەکانی پێدا تێدەپەڕێت. بەپێی داتاکانی بانکی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان، نزیکەی 30%ی بازرگانی نەوت و 40%ی کۆنتێنەرەکان لە دەریای سوور و نۆکەندی سوێسەوە دەگوازرێنەوە، ئەمەش گرنگییەکی یەکلاکەرەوە بەم ڕێڕەوە دەبەخشێت.

گەرووی جەبەل تاریق و بەستنەوەی زەریاکان

گەرووی جەبەل تاریق یەکێکی دیکەیە لە ڕێڕەوە ستراتیژییەکان کە لە نێوان نیمچە دوورگەی ئیبیریا لە باکوور و ئەفریقا لە باشوور هەڵکەوتووە. ئەم گەرووە زەریای ئەتڵەسی بە دەریای ناوەڕاستەوە دەبەستێتەوە و هەریەکە لە مەغریب و ئیسپانیا سەرپەرشتی دەکەن، هاوکات ناوچە ئۆتۆنۆمییەکەشی سەر بە بەریتانیایە و ڕووبەرەکەی 6.8 کیلۆمەترە.

گرنگی ئابووری و لۆجستی جەبەل تاریق

ساڵانە زیاتر لە 100,000 کەشتی لە گەرووی جەبەل تاریقەوە تێدەپەڕن، کە ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە گواستنەوەی نەوت، گاز و کاڵا جیاوازەکان لە نێوان کیشوەرەکانی ئەوروپا، ئەفریقا و ئەمریکا. جگە لەوەی خوێنبەرێکی ئابوورییە، گەرووەکە ناوەندێکی لۆجستی گرنگە بۆ پڕکردنەوەی سووتەمەنی کەشتییەکان و بەندەرێکی سەرەکییە بۆ بازرگانی نێودەوڵەتی.

بەهۆی تێوەگلانی عێراق لە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران و داخستنی گەرووی هورمز، ژێرخانی ئابووری وڵاتەکە زیانی گەورەی بەرکەوتووە و هەناردەی نەوت بە نزیکەیی پەکیکەوتووە.

زیانە داراییە ڕاستەوخۆکان

بەردەوامی جەنگی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران کاریگەری توندی لەسەر ئابووری عێراق هەبووە. بەهۆی داخستنی گەرووی هورمز و پەککەوتنی بازرگانی، عێراق ڕۆژانە 295 ملیۆن دۆلار زیانی دارایی پێدەگات. ئەم ململانێیانە ئاسایشی نیشتمانی و سەقامگیری ئابووری وڵاتەکەیان خستووەتە مەترسییەکی جدییەوە.

ئامانجی هێرشەکان و زیانە گیانییەکان

هێرشەکان تەنها زیانی ماددییان نەبووە، بەڵکو فڕۆکەخانە سەربازییەکانی عێراقیان کردووەتە ئامانج. لە ئەنجامی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، 15 کەس گیانیان لەدەستداوە و دەیان کەسی دیکە بریندار بوون. هەروەها هێرش کراوەتە سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە کەناراوەکانی عێراق و فڕۆکەخانەکانی بەغداد و هەولێر بەهۆی بوونی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا کراونەتە ئامانج.

پەککەوتنی هەناردەی نەوت

عێراق بۆ دابینکردنی 90%ی داهاتەکەی پشت بە نەوت دەبەستێت. داخستنی گەرووی هورمز بووەتە هۆی ڕاوەستانی هەناردەی 3,400,000 بەرمیل نەوتی ڕۆژانە لە باشووری وڵاتەوە. ئێستا عێراق تەنها دەتوانێت 200,000 بەرمیل نەوت لە ڕێگەی هەرێمی کوردستانەوە هەناردە بکات، ئەمەش وای کردووە وڵاتەکە بێبەش بێت لە سوودوەرگرتن لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت کە گەیشتووەتە 102 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک.

زیانی کەرتە نانەوتییەکان

جگە لە نەوت، کەرتەکانی تری وەک گەشتیاری و ئاڵوگۆڕی بازرگانی کە 10%ی داهاتی ساڵانەی عێراق پێکدەهێنن، زیانیان بەرکەوتووە. داهاتی نانەوتی عێراق ساڵانە دەگاتە 20 تریلیۆن دینار، بەڵام لە ماوەی 2 هەفتەی جەنگدا 770 ملیار دینار زیان بەو کەرتە گەیشتووە. عێراق ڕۆژانە 55 ملیار دینار داهاتی نانەوتی لەدەستدەدات.

زیانەکانی کەرتی تایبەت

ئەم ئامار و داتایانە تەنها زیانەکانی کەرتی حکومی و داهاتی دەوڵەت دەردەخەن. لەولایەوە کەرتی تایبەت، کۆمپانیا و کارگەکان ڕۆژانە زیانی زۆر دەکەن کە تا ئێستا ئامارێکی ورد لەبەردەستدا نییە، بەڵام مەزەندە دەکرێت قەبارەی زیانەکانی کەرتی تایبەت شانبەشانی زیانەکانی کەرتی حکومی بێت.

بە فەرمانى محەممەد شیاع سوودانى، فەرماندەى گشتیی هێزە چەکدارەکان، کەسوکارى شەهیدان و بریندارانى هێرشەکانى ئەمدواییەى هەرێمى کوردستان، هاوشێوەى شەهید و بریندارانى عێراق پاداشت دەیانگرێتەوە.

پاداشتی کەسوکاری شەهیدان و بریندارانی هەرێمی کوردستان

لیوا تەحسین خەفاجى، نوێنەرى فەرماندەى گشتیی هێزە چەکدارەکان لە میانى بەسەرکردنەوەى برینداران و کەسوکارى شەهیدان لە کەرکووک ڕایگەیاند، فەرمانێکى ڕاستەوخۆ لەلایەن فەرماندەى گشتیی هێزە چەکدارەکانەوە دەرچووە بۆ پاداشتکردنی کەسوکارى شەهید و بریندارانى هەرێمى کوردستان، هاوشێوەى شەهید و بریندارانى سیستمى ئەمنى و بەرگریی عێراق.

قوربانیانی هێرشەکانی ئەمدواییە

نوێنەرى فەرماندەى گشتیی هێزە چەکدارەکانی عێراق ئاماژەى بەوەشکردووە، شەهیدان و بریندارانى هەرێمى کوردستان کە بەهۆى هێرشەکانى ئەم دواییەوە بوونەتە قوربانى پاداشتەکە دەیانگرێتەوە، بە مەرجێک بە فەرمى لە فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان و لە رێگەى نوێنەرى هێزى پێشمەرگەوە تۆمارکرابن.

ناوی قوربانییانی سڤیلیش ڕەونەی بەغداد دەکرێت

لەبارەى قوربانییانى سڤیلیش تەحسین خەفاجى ڕایگەیاندوە، لە ڕێگەى وەزارەتى تەندروستیی هەرێمى کوردستانەوە ناوەکانیان دەنێردرێت بۆ وەزارەتى دارایی حکومەتى فیدراڵ.

بڕی هاوکارییەکە

بەگوێرەى بڕیارى حکومەتى عێراق، کەسوکارى شەهید 10 ملیۆن دینارو بریندارانیش پێنج ملیۆن دینار وەردەگرن.

محەمەد شیاع سوودانى، سەرۆکوەزیرانى عێراق ڕایگەیاند، "جەنگ لە ناوچەکە تەشەنەی سەندووە و دەوڵەت بە دامەزراوەکانیەوە لایەنی پەیوەندیدارە بە بڕیاری شەڕ" ئاماژەی بەوەش کرد "بۆردوومانکردنی بارەگاى نێردە دیپلۆماسییەکان و هاوپەیمانان، عێراق ڕووبەڕووی لێکەوتەی مەترسیدار دەکاتەوە".

عێراق بە ئاڵنگارییەکی گەورەدا تێدەپەڕێت

لەمیانەى پێشوازیکردن لە ژمارەیەک مامۆستاى ئایینى و بەشداریکردن لە ئێوارە بەربانگێک، محەمەد شیاع سوودانى، سەرۆکوەزیرانى عێراق ئاماژەى بەوە کرد "ئەمڕۆ عێراق بە ئاڵنگارییەکى گەورەدا تێدەپەڕێت و حکومەت بە هەماهەنگى هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان کار بۆ تێپەڕاندنى دەکات".

جەنگ لە ناوچەکە تەشەنەی سەندووە

بە گوێرەى ڕاگەیێنراوێکى نووسینگەى ڕۆژنامەوانى سەرۆکوەزیران "سوودانى ئاماژەى بەوە کردووە کە جەنگ لە ناوچەکە تەشەنەى سەندووە و هەمووان لە دۆخێکى مەترسیداردان و هەڕەشە لە سەرجەم پڕۆژەکانى ژێر خانى ناوچەکە دەکات".  سوودانى ڕوونیشیکردەوە "بەهۆى بەردەوامى ئۆپراسیۆنە سەربازییەکان دۆخى ئەمنى لە ناوچەکە زیاتر بەرەو خراپى دەچێت".

عێراق ڕووبەڕووی لێکەوتەی مەترسیدار دەکاتەوە

ئاماژەى بەوەش کردووە "بۆردوومانکردنى بارەگاى نێردە دیپلۆماسییەکان و هاوپەیمانان عێراق ڕووبەڕووى لێکەوتەى مەترسیدار دەکاتەوە و حکومەت و دامەزراوە دەستوورییەکانى بەردەوام دەبن لە ڕاوەدوونانى ئەوانەى لەم کارە نایاساییەدا تێوەگلاون".

هێرشی سەر حەشدی شەعبی سەرکۆنە دەکات

سەرۆکوەزیران هێرشى سەر هێزە ئەمنییەکانى حەشدى شەعبى سەرکۆنە کرد و گوتى "قبوڵى ناکەین ڕۆڵەکانمان ڕووبەڕووى مەترسى بەئامانجگرتن ببنەوە و بۆ پاراستنیان هەموو هەوڵێکى خۆمان دەدەین".  

داوا ڕێگریکردن لە فیتنە

ئەوەشى ڕوونکردەوە کە هەوڵەکانیان لەگەڵ لایەنە هەرێمایەتى و نێودەوڵەتییەکان بەردەوامە بۆ ڕاگرتنى ئەم جەنگە وێرانکەرە.  داواشى لە زانایان و مامۆستایانى ئایینى کرد کە بەشداربن لە ڕێگریگرتن لەو فیتنەیەی کە ڕەنگە هەموو شتێک لەناوبەرێت.

بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراوە

نەتەنیاهووشی تاوانبار کرد بەوەى ناوچەکەی پەلکێشی ئەم شەڕە کردووە لە پێشهاتێکدا کە پێشتر وێنەی نەبووە و گوتى "تەنانەت سڵ ناکاتەوە لە بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراو و دەستی چووەتە خوێنی موسڵمانان و بێتاوانەکانەوە".

وەزارەتی پێشمەرگە ڕایگەیاند، تەواوی ئەو دەنگۆ و هەواڵانە بە توندی ڕەتدەکەنەوە، کە باس لەوە دەکەن، هێزی پێشمەرگە دەستی لە هێرەشەکانی سەر بارەگاکانی حەشدی شەعبی دا هەبوو بێت و ڕاشیگەیاند، پێشمەرگە بەشێک نییە لە گرژی و ململانێ سەربازییەکانی ناوچەکە.

هەواڵی ناڕاست بڵاوکراوەتەوە

لە ڕاگەیەندراوەکەی وەزارەتی پێشمەرگەدا هاتووە، "​ئەمڕۆ لە چەند کەناڵ و پەیجێکی ڕاگەیاندندا، هەواڵێکی ناڕاست بڵاوکراوەتەوە کە گوایە هێزەکانی پێشمەرگە دەستیان هەبووە لە هێرشکردنە سەر بارەگایەکی حەشدی شەعبی لە سنووری پارێزگای سەلاحەدین".

پێشمەرگە بەشێک نییە لە گرژی و ململانێ سەربازییەکانی ناوچەکە

وەزارەتی پێشمەرگە ئاماژەی بەوەشکردووە، "​تەواوی ئەم دەنگۆ و هەواڵانە بە توندی ڕەت دەکەینەوە. ڕایدەگەیەنین کە هێزی پێشمەرگە بە هیچ شێوەیەک بەشێک نییە لەو گرژی و ململانێ سەربازییانەی لە ناوچەکەدا هەن، پێشمەرگە بەشداریی هیچ جۆرە کردەیەکی سەربازیی دژ بە هیچ لایەنێک نەکردووە".

ئەرکی پێشمەرگە پاراستنی ئاسایش و سەقامگیرییە

لە کۆتایی ڕاگەیاندراوەکەی وەزارەتی پێشمەرگەدا باسی ئەوەشکراوە، "ئەرکی سەرەکی هێزەکانمان پاراستنی ئاسایش و سەقامگیرییە و پابەندین بە هەماهەنگی و کاری هاوبەش لە گەڵ هێزە ئەمنیە عێراقیەکاندا".

عەباس عێراقچی وەزيری دەرەوەی ئێران ڕايگەياند، موجتەبا خامنەیی ڕابەری نوێی باڵای ئێران هيچ کێشەيەکی تەندروستی نييە، ئەوەش دوای ئەوەی بەرپرسانی ئەمريکا ڕايانگەياند بريندارە.

"لە دەستپێکی شەڕەکەدا برینداربووە"

ڕۆژی هەينی، پيت هێگسێت وەزيری بەرگریی ئەمريکا ڕايگەياند، بۆچوونى وايە موجتەبا خامنەیی کە دوای باوکی دەسەڵاتی گرتەدەست لە دەستپێکی هێرشەکانی ئەمريکا و ئيسرائيلدا بۆسەر ئێران بريندار بووە يان ديارنەماوە.

"هیچ کێشەیەکی نییە"

عەباس عێراقچی لە لێدوانێکيدا بۆ کەناڵی "ئێم ئێس ناو" ڕايگەياندووە، ڕێبەری نوێ هیچ کێشەیەکی نییە، دوێنێ پەيامی ناردووە و ئەرکەکانی خۆی جێبەجێ دەکات.

"ڕابەری نوێ بريندارە"

پێشتر بەرپرسانی ئێران ئەوەيان پشتڕاستکردەوە، کە ڕابەری نوێ بريندارە، بەڵام هيچ وردەکارييەکيان نەخستەڕوو.

لەبەردەم خەڵکدا دەرنەکەوتووە

موجتەبا خامنەیی تەمەن 56 ساڵ کە دوای کوشتنی باوکی 8ـی ئەم مانگە وەک ڕابەری نوێی ئێران هەڵبژێردرا تاوەکو ئێستا لە بەردەم خەڵکدا دەرنەکەوتووە.

سوێندی تۆڵەکردنەوە

بەڵام ڕۆژی پێنجشەممەی ڕابردوو ڕاگەيێنراوێکی نووسراوی بڵاوکردەوە تیایدا ڕایگەیاندووە، هاوسەرەکەی و خوشکەکەی و منداڵەکەی و زاواکەی کوژراون، سوێندی خوارد تۆڵەی ئەوانە بکاتەوە کە لە سەرەتای شەڕەوە کوژراون.

ئێران چی دەکات؟

هەروەها جەختی لەوەکردەوە، ئێران لە ڕێگەی فشاری سەر کەرتی نەوت و هەروەها بەکارهێنانی بریکارەکانی وێرانکاری لە سەرانسەری ناوچەکەدا دروست دەکات.

حکومەتى هەرێمى کوردستان ڕایگەیاند، دووشەممە 16ـى ئازار بۆ یادی قوربانییانی تاوانەکانی حکومەتی بەعس بەرامبەر هەڵەبجە و هەڵمەتی ئەنفال و گۆڕە بەکۆمەڵەکان، لە سەرجەم دامودەزگا فەرمییەکان پشووی فەرمی دەبێت، پارێزگارى هەڵەبجەش ڕەخنە لە بڕیارەکە دەگرێت.

دەوام بەشێوەی ئێشکگری بەردەوام دەبێت

حکومەت دەڵێت پشووەکە بەگوێرەى یاسای ژمارەی (12)ـی ساڵی 2024 دیاریکراوە، ئاماژەى بەوەشکردووە، دەوام لە فەرمانگە خزمەتگوزارییەکان بەشێوەی ئێشکگری بەردەوام دەبێت و سێشەممە دەوامی فەرمی دەست پێدەکاتەوە.

دەست بە سنگەوە یادی پێنج هەزار شەهید

لە کاردانەوەى ئەم پشووەدا نوخشە ناسیح پارێزگارى هەڵەبجە لە فەیسبووکى خۆى ڕاگەیێنراوەکەى پەیجى حکومەتى هاوپێچ کردووە و نووسیویەتى "دەبوایە هەموو دەست بە سنگەوە یادی پێنج هەزار شەهید بکەنەوە نەك پشوو".

بۆردومانی کیمیایی هەڵەبجە و یادی ساڵانە

لە 16ـى ئازارى 1988دا حکومەتى بەعس بە چەکى کیمیایى هەڵەبجە و دەوروبەرى بۆردوومان کرد و بەهۆیەوە پێنج هەزار هاونیشتمانى شەهیدبوون و هەزارانى دیکەش برینداربوون. ساڵانە لەسەر ئاستى پارێزگاى هەڵەبجە بە چالاکى جۆراوجۆر یادى جینۆسایدەکە دەکرێتەوە.

ئەمریکا و ئێران، هەوڵى نێوەندگیرەکان بۆ ڕاگرتنى جەنگ ڕەتدەکەنەوە، ئەمریکا سوورە لەسەر لاوازکردنى توانا سەربازییەکانى ئێران، سوپاى پاسدارانیش لەدەستدانى کۆنترۆڵى گەرووى هوورمز بە شکست لە جەنگەکەدا دەزانێت.

کۆشکی سپی گرنگی بە بابەتەکە نەداوە

ئاژانسى ڕۆیتەرز لە سێ سەرچاوەى دیپلۆماسى ئەمریکى و دوو سەرچاوەى ئێرانییەوە، دوا هەڵوێستى هەردوولاى لەبارەى جەنگى نێوانیان و هەوڵەکانى نێوەندگیریی بۆ ڕاگرتنى جەنگ ئاشکراکردووە و ئاماژەى بەوەکردووە، سوڵتانشینى عوممان، کە بەر لە جەنگ ڕۆڵى نێوەندگیریی گێڕا لە دانوستانە ئەتۆمییەکان، هەوڵیداوە کەناڵى پەیوەندى بکاتەوە، بەڵام کۆشکى سپى گرنگى بە بابەتەکە نەداوە.

تەنیا گرنگی بە بەرەوپێشچوونی جەنگەکە دەدات

بەرپرسێکى باڵا لە کۆشکى سپى ئاشکرایکردووە، ترەمپ هەوڵى هاوپەیمانەکانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بۆ دەستپێکردنى گفتوگۆ ڕەتکردووەتەوە و تەنیا گرنگى بە بەرەوپێشچوون لە جەنگەکە دەدات بۆ لاوازکردنى توانا سەربازییەکانى ئێران.

ئۆپراسیۆنى "تووڕەیی ئەفسانەیی" بەبێ بچڕان بەردەوام دەبێت

بەرپرسێکى دیکەى کۆشکى سپى، لەبارەى ئەگەرى دانوستان لە نێوان هەردوو وڵات ڕایگەیاندووە، ترەمپ گوتوویەتى، سەرکردایەتیی نوێى ئێران، ئاماژەى بۆ نیازى گفتوگۆ پیشانداوە و لە کۆتاییدا گفتوگۆ دەکەن، بەڵام لە ئێستادا ئۆپراسیۆنى "تووڕەیی ئەفسانەیی" بەبێ بچڕان بەردەوام دەبێت.

ئێرانیش ڕاگرتنی جەنگی ڕەتکردووەتەوە

سەرچاوەیەکى ئێرانى بە ئاژانسى ڕۆیتەرزى ڕایگەیاندووە، بەهەمانشێوەى ئەمریکا، ئێرانیش هەوڵى چەند وڵاتێکى بۆ ڕاگرتنى جەنگ ڕەتکردووەتەوە و سوورە لەسەر ئەوەى دەبێت سەرەتا ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشەکانیان ڕابگرن و بەدەم داواکارییەکانى ئێرانەوە بێن کە بریتین لە ڕاگرتنى هەمیشەیی هێرشەکان و قەرەبووکردنەوەى زیانەکان وەک بەشێک لە ڕاگرتنى جەنگ.

لەدەستدانی گەرووی هورمز یەکسانە بە دۆڕان

سەرچاوەیەکى ئێران بە ڕۆیتەرزى گوتووە، هەڵوێستى تاران تووندتر بووە و گرنگى نادات بەو پەیامانەى لە ڕێگەى کەناڵە دیپلۆماسییەکانەوە پێى دەگەن. ئاشکراشیکردووە، سوپاى پاسداران، بڕواى تەواوى بەوەیە ئەگەر کۆنترۆڵى گەرووى هوورمز لەدەستبدات جەنگەکە دەدۆڕێنێت.

سوپای پاسداران دانوستان قبوڵناکات

سەرچاوە ئێرانییەکە جەختیکردووەتەوە، سوپاى پاسداران هیچ جۆرە ئاگربەستێک یاخود دانوستان و هەوڵێکى دیپلۆماسى قبوڵناکات.

کاریگەری لەسەر بازاڕی وزە

لە 28ـى شوباتەوە هێرشى ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران دەستیپێکردووە، کاریگەرییەکانى لەسەر بازاڕى وزە، وایکردووە تێچوونەکان بۆ ئەمریکا بە شێوەیەکى بەرچاو زیاد بکات.

ئەگەری باجدانی سیاسیی کۆمارییەکان

بەگوێرەى زانیارییەکانى ڕۆیتەرز، ژمارەیەک لە ڕاوێژکارەکانى ترەمپ، هانى کۆتاییهێنانى بەپەلەى جەنگەکە دەدەن، هۆشدارییان داوە لەوەى بەرزبوونەوەى نرخى بەنزین لە ئەمریکا وادەکات حیزبى کۆمارییەکان باجێکى سیاسى گەورە بدات، بەتایبەت لەگەڵ نزیکبوونەوەى هەڵبژاردنى نیوەیی کۆنگرێس.

داوای بەردەوامی بە جەنگ

بەڵام بەشێکى دیکەى ڕاوێژکار و یاریدەدەرەکانى ترەمپ لەگەڵ بەردەوامى جەنگەکەدان بۆ لەناوبردنى پرۆگرامى مووشەکى ئێران و ڕێگریکردن لە بەدەستهێنانى چەکى ئەتۆمى.

وەزارەتى بەرگریى کوەیت ڕایگەیاند، بە دوو درۆن هێرشکرایە سەر بنکەى ئاسمانی ئەحمەد جابر کە هێزێکى ئەمریکاى تێدایە و نزیکە لە سەربازگەی عریفجانى ئەمریکا و لە ئەنجامدا سێ سەربازى کوەیت بە سووکى بریندار بوون.

سێ سەرباز برینداربوون

سعود عەبدولعەزیز عەتوان، گوتەبێژى وەزارەتى بەرگریى کوەیت ئاماژەى بەوەکرد، لە ئەنجامى هێرشى دوو درۆنەکەدا بۆ سەر بنکە سەربازییەکە زیان بە دەوروبەرى بنکەکە گەیشتووە و سێ سەربازى هێزە چەکدارەکانیش بە سووکى بریندار بوون و چارەسەریان بۆ کراوە و دۆخى تەندروستییان جێگیرە.

سێ درۆنیش خراونەتەخوارەوە

گوتەبێژى وەزارەتى بەرگریى کوەیت ڕوونیدەکاتەوە بەرگریى ئاسمانییان لەبەرەبەیانى شەممەوە حەوت درۆنى لە ئاسمانى ئەو وڵاتە دەستنیشانکردووە و سێ دانەیان لەناوبراون و دووانیان لە دەرەوەى ناوچەى هەڕەشەلێکراو کەوتونەتە خوارەوە و هیچ مەترسییەکى دروست نەکردووە.

ئەنتۆنیۆ گوتیرێس، سکرتێرى گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان لە میانی سەردانیدا بۆ لوبنان گوتی، چیرۆکى ئاوارە لوبنانییەکان دڵتەزێنە و پێویستە جەنگ کۆتایی بێت.  

شەڕ ڕابگرن

ئەنتۆنیۆ گوتیرێس، سکرتێرى گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان لەبارەی ڕاگرتنی شەڕەکەوە گوتی، "شەڕ ڕابگرن، بۆردوومانەکان ڕابگرن، هیچ چارەسەرێکى سەربازیی بوونى، تەنیا چارەسەر دیپلۆماسییەت و دیالۆگ و جێبەجێکردنى تەواوەتى پەیماننامەى نەتەوەیەکگرتووەکان و بڕیارەکانى ئەنجوومەنى ئاسایشە، کەناڵە دیپلۆماسییەکان کراوەن.

هاوکاریی حکومەتی لوبنان بکەن

سکرتێرى گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان گوتیشی "پەیامەکەم بۆ کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى ڕوونە، بەشدارییتان زیاد بکەن و دەوڵەتى لوبنانى توانادار بکەن، پشتیوانیی هێزە چەکدارەکانى لوبنان بکەن بۆ دابینکردنى پێداویستییەکانى، بەدڵفراوانییەوە وەڵامى ئەو بانگەوازە مرۆییە بدەنەوە کە کردوومانە بۆ هاوکاریکردنى حکومەتى لوبنان تاوەکو بتوانێت پاڵپشتییەکانى بۆ دانیشتووانە زەرەرمەندەکەى چڕ بکاتەوە، گەلى لوبنان و ئیسرائیل و سەرجەم گەلانى ناوچەکە شیاوى ژیانن لە ئارامیدا."

حیزبوڵای لوبنان و تۆڵەی عەلی خامنەیی

لە دواى هێرشەکانى ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، حیزبوڵاى لوبنانیش، بۆ تۆڵەکردنەوەى کوشتنى عەلى خامنەیی ڕابەرى پێشووى ئێران، هێرشە مووشەکییەکانى بۆ سەر ئیسرائیل دەستپێکردەوە، ئیسرائیلیش بە چڕى بۆردوومانى باشوورى لوبنان دەکات، ئەوەش وایکردووە ژمارەیەکى زۆرى لوبنانى ئاوارە ببن.

عەباس عێراقچى، وەزیرى دەرەوەى ئێران، دەڵێت، هەر هێرشێک بۆ سەر دامەزراوە نەوتییەکانیان، بە هێرشکردنە سەر کۆمپانیا و دامەزراوەکانى ئەمریکا لە ناوچەکەدا وەڵامدەدرێتەوە.

هۆشدارییەکەی عێراقچی

عێراقچى لە لێدوانێکدا بۆ تەلەڤزیۆنى فەرمى وڵاتەکەى، هۆشداریی داوە لە کردنە ئامانجى دامەزراوە نەوتییەکانى ئێران و ڕایگەیاندووە، هەر هێرشێک بۆ سەر دامەزراوەکانیان، هێزەکانیان کۆمپانیاکانى ئەمریکا لە ناوچەکەدا و ئەو کۆمپانیایانەشى ئەمریکا پشکى تێیاندا هەیە دەکەنە ئامانج.

"لە وڵاتانی دراوسێ مووشەکی هیمارس هەڵدەدەن"

وەزیری دەرەوەی ئێران گوتیشى "ئەو هێرشەى کرایە سەر دوورگەى خارگى وڵاتەکەى لە خاکى وڵاتانى دراوسێیانەوە بووە و ئەمریکییەکان لە وڵاتانى دراوسێیانەوە مووشەکى هیمارس هەڵدەدەن". ئاشکراشیکرد، ئەو هێرشەى دوێنێ کرایە سەر وڵاتەکەى لە شارى ڕەئسولخەیمە و لە نزیک دوبەیەوە کراوە.

"گەرووی هورمز بەڕووی کەشتیی دوژمندا داخراوە"

وەزیرى دەرەوەى ئێران، دووپاتیشیکردەوە، گەرووى هوورمز کراوەیە، بەڵام بەڕووى کەشتى دوژمنەکانیان داخراوە. ئەوەش لەکاتێکدایە، شەوى هەینى، ئەمریکا بە چڕى بۆردوومانى دوورگەى خارگى ئێران کرد، کە لە 90%ـى نەوتى ئەو وڵاتەى لێوە هەناردە دەکرێت.

هەڕەشەکەی ترەمپ

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکى ئەمریکا، دواى هێرشەکەى سەر دوورگەى خارگ هەڕەشەى کردنە ئامانجى دامەزراوە نەوتییەکانى ئێرانى کرد، ئەگەر بێتوو ئەو وڵاتە ئاستەنگى بۆ هاتوچۆى بازرگانى لە گەرووى هوورمز دروست بکات.

سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان و نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمەریکا، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا پێشهاتەکانی ناوچەکەیان تاوتوێ کرد و پێکەوە هەڵوێستی توندی خۆیان دژی هێرشەکانی سەر هەرێمی کوردستان و باڵیۆزخانەی ئەمەریکا لە بەغدا ڕاگەیاند.

پەیوەندییەکی تەلەفۆنیی گرنگ

ئێوارەی ئەمڕۆ شەممە 14ـی ئازاری 2026، مەسرور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لە باڵیۆز تۆم بەڕاک، نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمەریکا بۆ سووریا و باڵیۆزی ئەمەریکا لە تورکیا پێگەیشت.

هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی ناوچەکە

لە میانی گفتوگۆکەیاندا، هەردوو بەرپرس بە وردی باسیان لە بارودۆخی گشتیی هەرێمی کوردستان، عێراق و گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە بە گشتی کرد و بیروڕایان لەبارەی پێشهاتەکانەوە ئاڵوگۆڕ کرد.

یەک هەڵوێستی دژی هێرشەکان

تەوەری سەرەکیی پەیوەندییەکە تایبەت بوو بە پرسی ئەمنییەت؛ مەسرور بارزانی و باڵیۆز تۆم بەڕاک، بە توندی سەرجەم ئەو هێرشانەیان شەرمەزار کرد کە کراونەتە سەر هەرێمی کوردستان و باڵیۆزخانەی ئەمەریکا لە بەغدا.

هەنگاوی داهاتوو

لە کۆتایی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا، هەردوولا لەسەر ئەوە کۆک بوون و جەختیان لەوە کردەوە کە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێشهاتەکان و چاودێریکردنی دۆخەکە، پێویستە لە پەیوەندیی و هەماهەنگیی بەردەوامدا بن.

سێ دوورگەی بچووکی گەرووی هوورمز زياتر لە 50 ساڵە ناکۆکییەکانی ئێران و ئیماراتیان قووڵکردووەتەوە، کە بریتین لە دوورگەکانی: "ئەبو موسا، تونبی گەورە و تونبی بچووک". ئەم دوورگانە بەشێوەیەکی ستراتیجی لە دەمی گەرووی هوورمزدا هەڵکەوتوون، کە خاڵێکی ئابووریی ستراتیجیی گرنگە و نزیکەی 40%ـی بازرگانی نەوتی دەریایی جیهان پێياندا تێدەپەڕێت.

ئێران و ئیمارات چی لەسەر دوورگەکان دەڵێن؟

ئێران بەردەوام جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەو دوورگانە لە مێژوودا بەشێک بوون لە خاکی فارس و ئامادەنییە دانوستانیان لەسەر بکات، لەکاتێکدا ئیمارات دەڵێت، لە سەردەمی میرنشینەکانی شاریقە و ڕەئسولخەیمەدا، دوورگەکان بەشێک بوون لە وڵاتەکەی و داوا دەکەن بگەڕێتەوە سەری.

مێژووی ناکۆکییەکە بۆ کەی دەگەڕێتەوە

مێژووی ناکۆکی نێوان ئێران و ئيمارات لەسەر ئەو سێ دوورگەيە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1971، کاتێک لە 30ـی تشرینی دووەمی ئەو ساڵەدا واتە تەنیا دوو ڕۆژ پێش دامەزراندنی دەوڵەتی ئیمارات و ڕاگەياندنی سەربەخۆی دوای کشانەوەی بەریتانیا، هێزەکانی ئێران دەستیان بەسەر دوورگەکاندا گرت.

دوورگەی ئەبو موسا

ئەبو موسا؛ ڕووبەرەکەی نزيکەی 12 کيلۆمەتر چوارگۆشەيە و تەنيا ئەم دوورگەيەيان دانيشتووانی هەيە کە نزيکەی هەزار کەسە، کەسانى سڤيل و سەربازيشی تێدايە، ژێرخانێکی کەمی مەدەنيشی هەيە وەک فڕۆکەخانەيەکی بچووک. دوورگە کە لە ساڵی 1992ـەوە بەتەواوی لەلايەن ئێرانەوە کۆنترۆڵکراوە.

دوورگەی تونبی گەورە

تونبی گەورە؛ ڕووبەرەکەی نزيکەی هەشت کيلۆمەتر چوارگۆشەيە، دانيشتووانی سڤيلی لێ نييە، بەڵام ئێران هەوڵی ئەوە دەدات خەڵکی لێ نيشتەجێ بکات بۆ ئەوەی دەسەڵاتی زياتر بێت بەسەريدا، بنکەيەکی سەربازی و ژمارەيەک سەربازی ئێرانی لێيە، فڕۆکەخانەیەکی بچووکی هەیە.

دوورگەی تونبی بچووک

تونبی بچووک؛ ڕووبەرەکەی 2.5 کيلۆمەتر چوارگۆشەيە هاوشێوەی تونبی گەورە دانيشتووانی نييە و چەند يەکەيەکی سەربازی ئێرانی لێيە، لە دوو دوورگەکەی کە بچووکترە، گرنگی سەربازی و ستراتيجی هەيە.

ڕێڕەوی کەشتییە بازرگانییەکان

ئێران لە ساڵی 1971ـەوە ئامادەیی سەربازیی خۆی لە دوورگەکاندا پاراستووە، ئێستاش کە جەنگی ئەمریکا ئیسرائیل دەستیپێکردووە، گرنگی و ستراتیجییەتی گەرووی هوورمز وادەکات چاوەکان بخرێنەوە سەر ئەو دوورگانە چونکە زۆرێک لە کەشتييە بازرگانييەکان بە تەنيشتی ئەو دوورگانەدا تێدەپەڕن، ڕەنگە ئیمارات جارێکی دیکە چاوی لەوە بێت بەدەستیان بهێنێتەوە و لەگەڵ ئەمریکا بە هاوبەشی بەڕێوەی ببەن.

ئێران پێشنیازەکان ڕەتدەکاتەوە

هەرچەندە ئیمارات بەردەوام داوای چارەسەری ئاشتیانە دەکات لە ڕێگەی دانوستانی ڕاستەوخۆ یان ڕەوانەکردنی دۆسییەکە بۆ دادگای دادی نێودەوڵەتی، بەڵام ئێران چەندین جار ئەو پێشنیازانەی ڕەتکردووەتەوە.

پەیامنێرى کەناڵ8 ڕایگەیاند "درۆنێک خۆى بە کۆگاکانى پاڵاوگەى لاناز کێشاوە و ئاگرێکى زۆرى دروست کردووە".

 کارەکانی پاڵاوگەکە ڕاگیراوە

پەیامنێرى کەناڵ8 ئاماژەى بەوە کرد "بەهۆى هێرشەکەوە کارکردن لە پاڵاوگەکە ڕاگیراوە و سەرجەمى بارهەڵگرەکان شوێنەکەیان بەجێهێشتووە".

مەترسی لەسەر کارمەندە بیانییەکان

هێرشەکان مەترسیی بۆ سەر کارمەندە بیانییەکان دروستکردووە و لەبارەیەوە پەیامنێری کەناڵ8 گوتیشى "هێرشەکان مەترسیى لەسەر کارمەندە بیانییەکان دروست کردووە و بەو هۆیەوە کارکردنیان لە پاڵاوگەکە کەم کردبووەوە".

سەرجەم کارمەندەکان پاڵاوگەکەیان بەجێهێشتووە

 پەیامنێرى کەناڵ8 ئەوەشی ڕوونکردەوە " زانیاریمان هەیە لەدواى هێرشەکە بەڕێوەبەرایەتیى پاڵاوگەکە کارمەندەکانى ئاگادار کردووەتەوە کە پاڵاوگەکە بەجێبهێڵن و سەرجەمى کارمەندەکانیش لە ئێستادا پاڵاوگەکەیان جێهێشتووە".

هێرشە درۆنییەکان

لەدواى هێرشە هاوبەشەکانى ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران ناوبەناو چەند ناوچەیەکى هەرێمى کوردستان ڕووبەڕووى هێرشى درۆنى و بۆردوومانکردن دەبێتەوە و ئەمە دووەمین جارە ئەو پاڵاوگەیە دەکرێتە ئامانج.

لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ ئێران، بەگشتی بازاڕەکانی بۆرسەی کەنداو بە ناچاری دابەزینیان تۆمارکرد، بەڵام پشکەکانی سعودیە بە پێچەوانەوە سەرەڕای ململانێکان بەرزبوونەوە، چونکە لەلایەن وەبەرهێنەرە ناوخۆییەکانەوە پاڵپشتی بازاڕەکە کرا.

دابەزین بەڕێژەی 17%

لەگەڵ داخستنی بازاڕەکان، پێوەرە داراییەکانی دوبەی بەڕێژەی 17٪ دابەزین، هۆکاری سەرەکی دابەزینەکانیش ئەو قورساییەبوو، کەبەهۆی مانەوەی پارەی وەبەرهێن و بازرگان لە وڵاتەکەدا ماوەتەوە.

بەرزبوونەوە بە ڕێژەی 1.7%

هاوکات پێوەرە سەرەکییەکانی بازاڕی ڕیاز، تەداول بە ڕێژەی نزیکەی1.7% بەرزبوونەوەی تۆمارکردووە بە بەراورد بە ئاستی پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران لە دوو هەفتە پێشتر.

پشتگیریکردنی پشکەکانی ناوخۆ

ئەوە لە کاتێكدایە، بازاڕی سعودیە پێش جەنگ لەنێو لاوازترین ئاستەکانی ناوچەکەدا بوو، بەڵام ئێستا لەنێویاندا باشترینە، چونکە وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی وڵاتەکە سەرنجیان لەسەر پشتگیریکردنی پشکەکانی ناوخۆ بوو نەک وەبەرهێنان لە دەرەوەی وڵات.

ڕۆڵی ئارامکۆ لە بەرزبوونەوەکەدا

پێوەرەکانی تاداول بەهۆی بەرزبوونەوەی پشکەکانی ئارامکۆی سعودیە بەرزبوونەوەی بەدەستهێناوە کە نزیکەی 16%ـی پشکەکانی سعودیە پێکدەهێنێت، لەکاتێكدا پشکی کۆمپانیاکە لە مانگی ئازاردا بەڕێژەی 7.6% بەرزبووەتەوە.

پشتیوانی بۆ کڕینی پشکی ناوخۆ

نارێش بیلاندانی، بەرپرسی توێژینەوەی پشکەکان لە کۆمپانیای جێفریز، ڕایگەیاندووە، کۆمپانیاکانی سعودیە و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە حکومەتی ڕیاز، کڕیاری پشکی ناوخۆیی بوون بە بەهای نزیکەی 3 ملیار ڕیال (800 ملیۆن دۆلار) لە هەفتەی کۆتایی هاتنی 5ی ئازاردا ئەمەش وەک ئاماژەیەکی پشتیوانی سەیر دەکرێت”.

ڕێگەکەی سعودیە لە ئیمارات کاریگەر نەبوو

لەبەرامبەردا هاوڵاتییانی ئیماراتیش کڕینی پشکەکانیان لە دوبەی زیاد کرد، بەڵام کاریگەرییەکانیان سنووردارتر بوو. بەگوێرەی زانیارییەکانی بۆرسە، ئەوان کڕیاری پاکی پشکەکان بوون بە بەهای 2.2 ملیار درهەم (611 ملیۆن دۆلار) لە ماوەی 13 ڕۆژی یەکەمی مانگی ئازاردا. بەڵام بەرزبوونەوەی ڕێژەی خاوەندارێتی بیانی لە بازاڕی ئیمارات بە بەراورد لەگەڵ سعودیە وای لێدەکات زیاتر بەرەوڕووی دەرچوونی سەرمایە ببێتەوە.

بەرکەوتەی بازرگانی و گەشتیاری

ئابووری ئیمارات زیاتر بەرکەوتەی بازرگانیی نێودەوڵەتی و گەشتیارییە، هەردوو کەرتەکەش کاریگەری جەنگەکە بەسەریانەوە زاڵە، لەکاتێکدا لە ئابووری سعودیەدا بازاڕی نەوت زاڵە و تێیدا دەتوانێت سوود لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی خاو و توانای ناردنی پێداویستی لە ڕێگەی کەناراوەکانی دەریای سوورەوە ببینێت.

بارەگایەکى حەشدى شەعبى لە نێوان شارەدێى سلێمان بەگ و ئامرلى بۆردوومانکرا و جگە لە زیانى ماددى چەند کەسێک بریندار بوون.

فەوجی یەکی لیوای 25ـی حەشدی شەعبی

سەرچاوەیەکى ئەمنى بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند، فڕۆکەیەکى جەنگیى بۆردوومانى فەوجى یەکـى لیواى 52ـى حەشدى شەعبى لە نزیک گوندى بروجلى لە شارۆچکەى ئامرلى لە پارێزگاى سەڵاحەدین کردووە.

بە پێنج مووشەک کراوەتە ئامانج

بەگوێرەی گوتەکانی ئەو سەرچاوەیە، "بارەگاکە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکەوە بە پێنج مووشەک کراوەتە ئامانج".

سێ کەس گەیەندراونەتە نەخۆشخانە

سەرچاوەیەک لەنەخۆشخانەی گشتیی دووزخورماتوو بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند "سێ بریندار گەیەنراونەتە نەخۆشخانە، دوو کەسیان دۆخیان جێگیرە و کەسی سێیەم رەوانەی کەرکوک کراوە".

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمريکا ڕايگەياند، %100 توانای سەربازیی ئێرانيان لەناوبردووە، داواش لە وڵاتان دەکات کەشتی بنێرن بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەڵێت، بەمزووانە گەرووی هورمز دەکەنەوە".

ناردنی کەشتیی جەنگی بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز

ترەمپ لە پۆستێکيدا لە تۆڕی کۆمەڵايەتیی تروس ڕايگەياندووە، زۆرێک لە وڵاتان، بە تایبەت ئەوانەی کە کاریگەریی داخستنی گەرووی هوورمزیان لەسەرە، کەشتیی جەنگی دەنێرن، بە هاوبەشی لەگەڵ ئەمریکا، بۆ ئەوەی گەرووەکە بکرێتەوە و پارێزراو بێت.

هەڵدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ئاسانە

ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا دەشڵێت، " %100ـی توانای سەربازیی ئێرانيان لەناوبردووە، بەڵام ئاسانە بۆیان کە یەک دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەڵبدەن، مینێک بخەنە خوارەوە، یان مووشەکێکی مەودا نزیک هەڵبدەن هەرچەندە بە خراپیش شکستیان هێنابێت".

داوایەک لە چین و فەڕەنسا و بەریتانیا

سەرۆکی ئەمريکا داوا لە چین، فەڕەنسا، ژاپۆن، کۆریای باشوور، بەریتانیا و ئەو وڵاتانە دەکات کە کاريگەریی داخستنی گەرووەکەيان لەسەرە کەشتی بنێرن بۆ ناوچەکە بۆ ئەوەی بە گوتەی ترەمپ، "گەرووی هوورمز چیتر نەبێتە هەڕەشە لەلایەن نەتەوەیەکەوە کە بە تەواوی سەربڕدراوە".

بەمزووانە گەرووی هورمز دەکرێتەوە

ترەمپ باسی ئەوەش دەکات، "ئەمريکا کەناراوەکانی ئێران بۆردوومان دەکات و بە بەردەوامیی تەقە لە کەشتی و بەلەمە ئێرانييەکان دەکات کە لە کەناراوەکاندان، بە هەر شێوەيەک بێت بەمزووانە گەرووی هوورمز بە کراوەیی، سەلامەتی و ئازادانە بەدەست دەهێنينەوە."

بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتی لەگەڵ کونسوڵی گشتیی هۆڵەندا کۆبووەوە و دووپاتیکردەوە کە دەیانەوێت هەرێمی کوردستان لەو جەنگ و ئاڵۆزییانەی لە ناوچەکەدا هەن، بەدوور بگرن و ئارامیی هەرێمەکە بپارێزن.

پێشوازییەکەی دەباشان

بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە مەقەڕی خۆی لە دەباشان پێشوازی لە ئادریان ئایسڵستاین، کونسوڵی گشتیی هۆڵەندا لە هەرێمی کوردستان کرد و پێکەوە گفتوگۆیان لەسەر دۆخی ئێستای ناوچەکە کرد.

مەترسی و کاریگەرییەکانی جەنگ

لە بەشێکی دیدارەکەدا، هەردوولا بە وردی باسیان لە دوایین پێشهاتەکانی جەنگ و ئاڵۆزییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد. هەروەها تیشکیان خستە سەر ئەو کاریگەرییانەی کە ئەم ململانێیانە دەکرێت لە داهاتوودا لەسەر هەرێمی کوردستان و عێراق دروستی بکەن.

هەرێم لە ململانێکان بەدوور دەگیرێت

لەبارەی پاراستنی ئاسایشی هەرێمەوە، سەرۆکی یەکێتی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت هەرێمی کوردستان لە هەر جۆرە ململانێ و کێشەیەک دوور بخرێتەوە. بۆ دڵنیاییش سەبارەت بە کارەکانیان، بافڵ  جەلال تاڵەبانی وتی: "تەواوی هەوڵەکانمان تەنیا بۆ پاراستنی سەقامگیریی هەرێمی کوردستان و خەڵکە خۆشەویستەکەمانە".

سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان بە توندی سەرکۆنەی هێرشەکەی سەر کونسوڵخانەی ئیمارات لە هەولێر دەکات و پەیامێکی تووند ئاراستەی بەغدا دەکات تاوەکو ئەرکی خۆی لە پاراستنی دیپلۆماتکاران جێبەجێ بکات.

چی ڕوویداوە؟

ئەمڕۆ شەممە 14ـی ئازاری 2026، هێرشێک کرایە سەر کونسوڵخانەی گشتیی دەوڵەتی ئیمارات لە شاری هەولێر. بەپێی ڕاگەیەندراوەکەی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان، بەهۆی هێرشەکەوە دوو پاسەوانی کونسوڵخانەکە بریندار بوون و زیانێکی زۆریش بە باڵەخانەی کونسوڵخانەکە گەیشتووە.

هەڵوێستی هەرێمی کوردستان

سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان بە توندی ئەم هێرشەی سەرکۆنە کردووە، هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی پاڵپشتیی خۆیان بۆ کونسوڵخانەکە، هیوای زوو چاکبوونەوەی بۆ پاسەوانە بریندارەکان خواستووە.

داواکارییەکی جدی لە حکومەتی عێراق

لە بەشێکی دیکەی ڕاگەیەندراوەکەدا، سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان پەیامێکی ئاراستەی حکومەتی فیدراڵی کردووە و جەخت دەکاتەوە، کە پێویستە حکومەتی عێراق ئەرکی خۆی بۆ پاراستنی نێردە دیپلۆماسییەکان جێبەجێ بکات و بە هەموو شێوەیەک ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە هێرشانە بكات.

"ئەنجامدەران بدۆزرێنەوە و سزا بدرێن"

لە کۆتایی پەیامەکەیدا، سەرۆکایەتیی هەرێم هۆشداری دەدات و داوا دەکات بە زووترین کات بکەران و ئەنجامدەرانی ئەم هێرشە بدۆزرێنەوە و سزای یاسایی خۆیان بدرێن، تاوەکو چیتر ئاسایش و بەرژەوەندییەکانی وڵات نەکەونە مەترسییەوە.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمريکا ڕەتيکردەوە پێنج فڕۆکەی سووتەمەنی هەڵگری ئەمريکی لە فڕۆکەخانەيەکی سعوديە خرابنەخوارەوە و ئەو هەواڵەی بە "ساختە" ناوبرد.

هێرشکراوەتە سەر بنکەیەکی ئەمریکا

ترەمپ لە پۆستێکيدا لە تۆڕی کۆمەڵايەتی تروس ڕايگەياندووە، بنکەکە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر هێرشی کراوەتە سەر، بەڵام فڕۆکەکان لێيان نەدراوە و لەناونەچوون.

یەکێک لە فڕۆکەکان زیانێکی کەمی بەرکەوتووە

سەرۆکی ئەمريکا دەڵێت، "چوار لەو پێنج فڕۆکەيە هیچ زیانێکیان بەر نەکەوتووە و لە ئەرکدان، يەکێک لە فڕۆکەکان زيانێکی کەمی بەرکەوتووە و بەمزووانە ئەويش دەست بە فڕينەکانی دەکاتەوە، هيچيان لەناو نەچوون وەک لە مانشێتی هەواڵە ساختەکاندا هاتووە".

"بەشێک میدیاکان دەیانەوێت ئێمە شەڕەکە بدۆڕێنین"

ترەمپ گوتيشی، "نیویۆرک تایمز و وۆڵ ستریت جۆرناڵ و ميدياکانی ديکە دەیانەوێت ئێمە شەڕەکە بدۆڕێنین، ڕاپۆرتە ترسناکەکانیان تەواو پێچەوانەی ڕاستییە". دەشڵێت "ئەوان کەسانی نەخۆش و شێتن کە هیچ نازانن لەبارەی ئەو زيانانەی کە دەیگەیەنن بە ئەمریکا".

هەواڵەکەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ

ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بە پشتبەستن بە دوو بەرپرسی ئەمریکی بڵاویکردەوەو لە هێرشێکی مووشەکی ئێراندا بۆ سەر بنکەی ئاسمانیی شازادە سوڵتان لە سعودیە پێنج فڕۆکەی KC-135ـى سووتەمەنیی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا زیانیان بەرکەوتووە.

هەواڵەکە چی دەڵێت؟

ئاماژەی بەوەشکردووە، "پێنج فڕۆکەکە لە هێزی ئاسمانیی ئەمریکا کاریان کردووە و لەکاتێکدا لە بنکەی ئاسمانیی شازادە سوڵتان لە سعودیە ڕاگیرابوون و چاوەڕوانى وەرگرتنى ئەرک بوون، بەڵام لەلایەن ئێرانەوە بە مووشەک بەئامانج گیراون."

کۆریای باکوور 10 مووشەکی بالیستیکی بە ئاڕاستەی دەریای ڕۆژهەڵات تاقیکردەوە، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ ئەنجامدانی مانۆڕە سەربازییە هاوبەشەکانی کۆریای باشوور و ئەمریکا لەو ناوچانە.

سێیەم تاقیکردنەوەی مووشەکی

سوپای کۆریای باشوور ئاماژەی بەوەکرد لە ناوچەی سونان لە باکوورەوە چاودێریی هەڵدانی 10 مووشەکی بالیستیکییان کردووە، ئەمەش سێیەمجارە کە لەمساڵدا کۆریای باکوور مووشەکی بالیستیکی هەڵبدات، کە ئامانج لێی تاقیکردنەوە و وروژاندنی کۆریای باشوور. بەم هۆیەوە سوپای کۆریای باشوور دۆخی ئامادەباشی ڕاگەیاند و گوتی، لە نزیکەوە چاودێریی دۆخەکە دەکەن و هەڵدانی 10 مووشەکیان لە یەککاتدا بە پێشهاتێکی نوێ ناوبرد.

مانۆڕەکانی ئەمریکا و کۆریای باشوور

تاقیکردنەوی مووشەکەکانی کۆریای باکوور دوای ئەوەهات کە سەرکۆنەی مانۆڕە سەربازییە هاوبەشەکانی ئەمریکا و کۆریای باشووریان کرد و وەکو ڕاهێنانێک بۆ لەشکرکێشی لێکی دایەوە، لەکاتێکدا سیئۆل و واشنتن پێداگری لەوە دەکەن کە مەبەست لە مەشقەکان تەنیا بەرگرین.

ترەمپ داوای کۆبوونەوەی لەگەڵ کیم جۆن ئون کردووە

ئەم پێشهاتانە لەکاتێکدایە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە سەردانەکەی ڕابردوویدا بۆ چین و دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ شی جینپینگ، سەرۆکی چین، داوای دیداری لە کیم جۆن ئون، سەرۆکی کۆریای باکوور کردبوو، بەگوێرەی میدیای ئەمریکا، ترەمپ بەنیازە لە کۆتایی ئەم مانگە یان سەرەتای مانگی نیسان جارێکی دیکە سەردانی چین بکاتەوە.

سوپای ئیسرائیل بۆردوومانکردنی ئاژانسی توێژینەوەی بۆشایی ئاسمانی و چەند ناوەندێکی بەرهەمهێنانی سیستمی بەرگریی ئاسمانی لە تارانی پایتەختی ئێران ڕاگەیاند.

بە فڕۆکەی جەنگی کراونەتە ئامانج

سوپای ئیسرائیل لە تۆڕی ئێکس نەخشەی چەند شوێنێکی لە تاران بڵاوکردەوە و گوتی "لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانیانەوە کراونەتە ئامانج".

تاقیگەی ستراتیجیی تێدا بووە

بە گوتەی سوپای ئیسرائیل ئەو ناوەندەی بۆردوومانیان کردووە، تاقیگەی ستراتیجی تێدا بووە، کە بۆ چەندین کاری توێژینەوە و سەربازی بەکاردەهێنرا، لەوانە دروستکردن و پەرەپێدانی مانگی دەستکردی سەربازی، کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگری و ئاراستەکردنی درۆن و مووشەک بەرەو ئامانجەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەهێنران.

ناوەندەکانی سیستمی بەرگریی ئاسمانی

سوپای ئیسرائیل باسیلەوەشکردووە، چەندین ناوەندی بەرهەمهێنانی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی ئێرانیان لەناوبردووە، لە نێویاندا کارگەیەکی سەرەکیی دروستکردنی ئەو سیستمە هەبووە.

هاوکات، حکومەتى هەرێمى کوردستان لە ڕاگەیێنراوێکدا سەرکۆنەى هێرشى سەر کونسوڵخانەى ئیماراتى لە هەولێر کرد و داواى لە حکومەتى عێراق کرد بەرپرسیارێتى هەڵبگرێت و سنوورێک بۆ گرووپە لە یاسادەرچووەکان دابنێت.

هێرشەکان شەرمەزار دەکات

حکومەتى هەرێمى کوردستان، لە ڕاگەیێنراوێکدا لەبارەى ئەو هێرشە درۆنییەى ئەمڕۆ کرایە سەر کونسوڵخانەى ئیمارات لە هەولێر دەڵێت، بە تووندترین شێوە، هێرشکردنە سەر کونسوڵخانەی گشتیی دەوڵەتی ئیمارات لە هەولێر و هەموو هێرشێک بۆ سەر خاک و دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان و کونسوڵخانە و نێردە دیپلۆماسییەکان شەرمەزار دەکات.

"هێرشی تیرۆریستی و تێکدەرانە"

حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕاشیگەیاندووە، ئەو هێرشە تیرۆریستی و تێکدەرانەیانەى کە دەکرێنە سەر هەرێمی کوردستان، پێشێلکردنی ئاشکرای یاسای نێودەڵەتی و سەروەری خاکی هەرێمی کوردستان و عێراقە و هیچ پاساوێک هەڵناگرێت.

داوای بەرپرسیارێتی لە حکومەتی فیدراڵ

حکومەتى هەرێمى کوردستان بە پێویستى دەزانێت، حکومەتی فیدراڵ، بەرپرسیارێتى یاسایی خۆی هەڵبگرێت و سنوورێک بۆ ئەو هێز و گرووپ و میلیشیا لە یاسادەرچووانە دابنێت کە بوونەتە هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە بۆ خەڵکی هەرێمی کوردستان و عێراق بە گشتی و لە ئەنجامی پەلامار و هێرشە ناڕەواکانیان، دەیان کەس بوونەتە قوربانی و زیانێکی زۆر بە هەرێمی کوردستان و عێراق بە گشتی کەوتووە.

وەزارەتى دەرەوەى ئیمارات ڕایگەیاند، بۆ جارى دووەم لە ماوەى هەفتەیەکدا هێرشى درۆنى کراوەتە سەر کونسوڵخانەکەیان لە هەولێر و بەهۆیەوە دوو کارمەندى ئاسایش برینداربوون.

لە هەفتەیەکدا دوو هێرش

وەزارەتەکە لە ڕاگەیێنراوێکدا سەرکۆنەى هێرشە درۆنی سەر کونسوڵخانەکەیان لە هەولێر دەکات، کە جارى دووەمە لەماوەى هەفتەیەکدا و بەهۆیەوە دوو کارمەندى ئاسایش برینداربوون و زیانى زۆریش بەر باڵەخانەى کونسوڵخانەکەیان کەوتووە.

پێشێلکارییەکی ڕوون

وەزارەتى دەرەوەى ئیمارات، دووپاتیکردووەتەوە، کردنە ئامانجى نێردە و باڵەخانە دیپلۆماسییەکان پێشێلکارییەکى ڕوونى هەموو نەریت و یاسا نێودەوڵەتییەکانە، بەتایبەت ڕێککەوتنامەى ڤییەننا بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، کە گرەنتى پارێزبەندیی تەواو بۆ باڵەخانە دیپلۆماسییەکان و کارمەندەکانیان دەکات.

داوایەک لە حکومەتەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق

ئیمارات، داوا لە هەردوو حکومەتى عێراق و هەرێمى کوردستان دەکات، لێکۆڵینەوە لە هێرشەکان بکەن بۆ دۆزینەوەى ئەنجامدەرانى هێرشەکان، هەموو ڕێکارێک بگرنەبەر بۆ گرەنتى لێپرسینەوە لە بەرپرسیاران.

بزووتنەوەی حەماس داوا لە ئێران دەکات هێرش نەکاتە سەر وڵاتانی کەنداو و دراوسێکانی لە ناوچەکەدا، هاوکات دەشڵێن، ئێران مافی خۆیەتی وەڵامی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بداتەوە.

وڵاتانی دراوسێ و کەنداو نەکاتە ئامانج

بزووتنەوەی حەماسی فەڵەستینی لە ڕاگەیێنراوێکدا داوای لە ئێران کرد، لە ململانێ سەربازییەکانی ئەمدواییەدا خۆی بەدوور بگرێت لە بەئامانجگرتنی وڵاتانی دراوسێ و کەنداو. ئەم داوایەش لە کاتێکدایە کە ئێران بەردەوامە لە بەئامانجگرتنی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا و بەشێک لە ژێرخانەکانی چەند وڵاتێکی کەنداو و ناوچەکە.

سەرکۆنەی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران

حەماس هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر خاکی ئێران بە توندی سەرکۆنە دەکات و بە پێشێلکارییەکی ڕوونی یاسا نێودەوڵەتییەکانی ناوی دەبات، هاوکات داوا لە سەرجەم وڵاتانی ناوچەکە دەکەن، هەوڵەکانیان یەکبخەن بۆ ڕاگرتنی جەنگ و ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی زیاتری گرژییەکان.

ئێران بە هەموو ئامرازەکان وەڵامی هێرشەکان بداتەوە

لە بەشێکی دیکەی ڕاگەیێنراوەکەدا دەڵێن: "ئێران مافی خۆیەتی بە هەموو ئامرازەکانی بەردەستی و بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکان وەڵامی دەستدرێژییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بداتەوە"، هەروەک جەخت لەوە دەکەنەوە کە پاراستنی سەقامگیریی وڵاتانی ناوچەکە لەم دۆخەدا پێویستە.

وەزارەتی بەرگریی عێراق پارە دەداتە ئەو ئەندامانەی هێزە ئەمنییەکان و حەشدی شەعبی کە لەم دواییەدا کوژراون و بریندابوون و ئەوەی کوژرابێت 10 ملیۆن دینارە و ئەوەی برینداربێت پێنج ملیۆن دینارە.

لیژنە بۆ قەرەبوو دروستکراوە

تەحسین خەفاجی، بەڕێوەبەری ڕاگەیاندنی وەزارەتی بەرگریی عێراق ڕایگەیاندووە، فەرماندەی هێزە چەکدارەکان فەرمانی کردووە بە دروستکردنی لیژنەیەکی تایبەت بۆ ئەو ئەندامانەی حەشدی شەعبی کە لەم دواییەدا کوژراون و برینداربوون، دەشڵێت، لیژنەکە دەستی کردووە بەسەردانی خێزانەکانیان و لێکۆڵینەوە لە بارودۆخیان.

10 ملیۆن دینار بۆ هەر کوژراوێک

ئاماژەی بەوەشکردووە، لیژنەکان دەستیان کردووە بە سەردانی بریندارەکان لە هێزە ئەمنییەکانی عێراق و حەشدی شەعبی و ڕاشیگەیاندووە، هەر ئەندامێکی حەشدی شەعبی کە کوژرابێت بڕی 10 ملیۆن دیناری دراوەتە کەسوکارەکەی و ئەوەشی بریندار بووە بڕی پێنج ملیۆن دیناری پێدراوە.

قۆناغەکانی دابەشکردنی هاوکارییەکە

خەفاجی ڕاشیگەیاندووە، پرۆسەی دابەشکردنی ئەو هاوکارییە داراییە لە قۆناغی یەکەمیدا لە بەغداد و ناوچەی سەدر دەستی پێکردووە و دواتر سەردانی پارێزگاکانی دیالە و کەرکووک، موسڵ و پارێزگاکانی باشوور دەکەن.

يسرائيل کاتز، وەزيری بەرگریی ئيسرائيل ڕايگەياند، شەڕی ئێران چڕبووەتەوە و چووەتە قۆناغی گرنگ و چارەنوسسازەوە و هەرچەند پێويست بێت بەردەوام دەبێت.

"هەوڵەکانی ڕژێم بۆ مانەوە و خۆڕادەستکردن"

کاتز لە پەيامێکی ڤيديۆيدا دەڵێت، "چووينەتە قۆناغی چارەنووسسازەوە لە ململانێکان، لەنێوان هەوڵەکانی ڕژێمی ئێران بۆ مانەوە و خۆڕادەستکردنداین".

داوای کاتز لە خەڵکی ئێران

کاتز، داواش لە خەڵکی ئێران دەکات، لە پێناو "ڕزگارکردنی" وڵاتەکەياندا دەسەڵات بڕوخێنن، دەشڵێت "تەنیا گەلی ئێران دەتوانێت لە ڕێگەی خەباتەوە کۆتایی بەم کارە بهێنێت، ئەو کاتەی ئەو دەسەڵاتە دەڕوخێت و ئێران ڕزگاری دەبێت."

ناوەندی توێژینەوەی بۆشایی ئاسمانی

هێزەکانی بەرگریی ئيسرائيل ڕايگەياندووە، شەوی ڕابردوو هێرشيان کردووەتە سەر ناوەندێکی توێژينەوەی بۆشایی ئاسمانی ئێران و کارگەيەکی بەرهەمهێنانی کەرەستەی بەرگریی ئاسمانی. باسی لەوەشکردووە، هێرشەکە توانای ڕژێمی ئێران بۆ نۆژەنکردنەوەی بەرگریی ئاسمانی بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز دەکات.

هاوپه‌یمانیی هێزه‌ سیاسیه‌کانی کوردستانی ئێران ڕایانگەیاند، لە شەڕی ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل سێ پێشمەرگەیان شەهید بووە و داواش لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەن هەڵوێستیان هەبێت.

سەدان هێرشی مووشەکی و درۆنی

هاوپه‌یمانیی هێزه‌ سیاسیه‌کانی کوردستانی ئێران لە ڕاگەیێنراوێکیان ئاماژەیان بەوەکردووە، لە سەرەتای شەڕی ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسڕائیلەوە تاوەکو ئێستا سەدان جار بە مووشەک و درۆن هێرشکراوەتە سەر عێراق، هەروەها بنکەکانی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران و کەمپە مەدەنییەکانی ئەم حیزبانەش لە هەرێمی کوردستان چەندین جار بەئامانج گیراون.

سێ پێشمەرگە شەهید بوون

لە بەشێکى راگەیێندراوەکەى هاوپەیمانیی هێزە سیاسیەکانى کوردستانى ئێران ئاماژە بەوەکراوە، لەمیانی هێرشەکاندا پێشمەرگەیەکی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بە ناوی ئۆمید وەیسی و دوو پێشمەرگەی سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران بە ناوی فەخرەدین مورادی و ئیقباڵ ساڵحی شەهید بوون.

داوایەک لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی

لەکۆتاییدا داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەن کە هەڵوێستیان هەبێت بەرامبەر بەو هێرشانەى ئێران بۆسەر هەرێمى کوردستان.

جەنگى هاوبەشى ئەمریکا و ئیسڕائیل لەگەڵ ئێران هەناردەى نەوتى ڕاگرتووە و داهاتى نانەوتیشى کەمکردووەتەوە، بەرپرسانى وەزارتى دارایى چاوەڕوانى ئەوەن، سوودانى تێگەیشتنى بۆ دۆخەکە هەبێت و بەبێ ناردنى 120 ملیار دینارەکە، مووچە ڕەوانە بکات.

جەنگ داهاتی ڕاگرتووە

بەرپرسێک لە وەزارەتى دارایی و ئابوورى هەرێمى کوردستان بە کەناڵ8ـى ڕاگەیاند" بەهۆى جەنگەوە حکومەتى عێراق تێگەیشتنى بۆ دۆخەکە هەیە هەناردەى نەوتى خاوى هەرێمى کوردستان و عێراقیش ڕاگیراوە و داهاتى نانەوتی لە هەردوولا کەمبووەتەوە".

هییچ برە نەوتێک هەناردە نەکراوە

هەروەها باسى لەوەشکرد، بەگوێرەى ڕێککەوتنى هەولێر و بەغداد، هەرێمى کوردستان پێویستە مانگانە بە سیستمى پەیڕۆڵ لیستى مووچە ڕەوانە بکات و تەرازووى پێداچوونەوەش بنێرێت، هاوکات داهاتى نانەوتیی فیدڕاڵى 120 ملیار دینار بەکاش بنیرێت و نەوتیش هەناردە بکات، گوتیشى "بۆ مانگى سێ هیچ بڕە نەوتێک ڕەوانە نەکراوە و زۆریش قورسە بتوانرێت داهاتى نانەوتی دابین بکرێت، چونکە داخستنى دەروازەکان و ڕاگرتنى دەوام، کاریگەرى لەسەر کەمبوونەوەى داهات هەبووە".

ڕەنگە 120 ملیارەکە نەنێردرێت

ئەو بەرپرسەى وەزارەتى دارایى باسى لە ئەگەرى ڕەوانەکردنى مووچە بەبێ ڕەوانەکردنى 120 ملیار دینارى داهاتى نانەوتى کرد یاخود ئەوەى ئامادەیە ڕەوانە بکرێت، گوتیشى "مەرج نییە 120 ملیارەکە بێت".

سوودانی تێگەیشتنی بۆ دۆخەکە هەیە

ڕوونیشیکردەوە، بڕیارى کۆتایى لەمبارەیەوە لە دەستى محەممەد شیاع سوودانییە و گوتیشى "سوودانى تێگەیشتنى بۆ پابەندییەکانى هەرێمى کوردستان دەبێت و لەوبارەیەوە گفتوگۆ لە نێوان هەردوو حکومەتدا دەبێت کە بەهۆى جەنگەوە هیچ گرفتێک بۆ مووچە دروست نەبێت و لەم هەفتەیەدا بەرچاوڕوونیى زیاتر دەبێت".

لیستی مووچەی مانگی سێ لە تەواوبووندایە

ئەمە لەکاتێکدایە، لیستى مووچەى مانگى سێى مووچەخۆرانى هەرێمى کوردستان بە سیستمى پەیڕۆڵ نزیکبووەتەوە و لەتەواوکردنى کارەکانى و بڕیارە پاش وردبینى گەنجینەکان، لەلایەن وەزارەتى داراییەوە ڕەوانەى بەغداد بکرێت.

کۆمپانیاى نەوتى باکوور خۆى ئامادەکردووە بۆ ئەوەى لە کێڵگە نەوتییەکانى کەرکووکەوە، هەناردەى نەوت لەڕێگەى بۆریى نەوتى کوردستان بۆ بەندەرى جەیهان دەستپێبکات.

200 بۆ 250 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە

بەگوێرەى بەدواداچوونى کەناڵ8، کە لە بەرپرسێکى کۆمپانیاکەوە دەستیکەوتووە، وەزارەتى نەوتى عێراق داواى ڕێککەوتنى لە هەرێمى کوردستان کردووە تاوەکو ڕۆژانە 200 بۆ 250 هەزار بەرمیل نەوتى کەرکووک لەڕێگەى بۆرى نەوتى کوردستان بۆ تورکیا هەناردە بکرێت.

هەرێمی کوردستان دیراسەی دەکات

ئەو بەرپرسە لە کۆمپانیای نەوتی باکوور گوتیشى "هەرێمى کوردستان دیراسەى بڕیارەکەى وەزارەتى نەوتى عێراق دەکات و پاش یەکلابوونەوەى نەوت لە بۆریى هەرێمى کوردستانەوە، نەوتى کەرکووک بۆ بەندەرى جەیهان هەناردەدەکرێت".

فڕۆکە سووتەمەنییەکان ڕۆڵی سەرەکی لە بەردەوامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا دەگێڕن، بەڵام لە ململانێکانی ئەم دواییەدا زیانی بەرچاویان بەرکەوتووە.

بەنزینخانە گەڕۆکەکان لە ئاسماندا

فڕۆکەکانی سووتەمەنی بە بڕبڕەی پشتی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا دادەنرێن و وەک عەمبارێکی گەورەی سووتەمەنی لە ئاسماندا کار دەکەن. ئەم فڕۆکانە توانای هەڵگرتنی نزیکەی 120,000 لیتر سووتەمەنییان هەیە و لە ڕێگەی سیستەمی "بووم" و تەکنەلۆژیای "فڵای بای وایەر" لە بەرزاییە زۆرەکاندا تانکیی فڕۆکە جەنگییەکان پڕ دەکەنەوە.

جۆر و مێژووی فڕۆکەکان

ئەم فڕۆکانە لە ساڵی 1957ـەوە لەلایەن هێزی ئاسمانیی ئەمریکاوە بەکاردەهێنرێن. ئێستا دوو جۆری سەرەکییان هەیە کە بریتین لە KC-46Aی نوێ و KC-135ی کۆن، هەروەها جۆری KC-10 لە ساڵی 2024ـدا لە کارکردن ڕاگیراوە. ئەو فڕۆکەیەی لەم دواییانە لە ئاسمانی عێراق کەوتەخوارەوە لە جۆرە کۆنەکە (KC-135) بووە.

خێرایی و توانای بەرزبوونەوە

ئەم فڕۆکانە دەتوانن بە خێرایی 1,225 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا بفرن و تاوەکو بەرزی 50,000 پێ بەرز ببنەوە. ئەم تایبەتمەندییە یارمەتی فڕۆکە جەنگییەکانی وەک F-18 و F-35 دەدات بەبێ نیشتنەوە لەسەر زەوی، سووتەمەنی وەربگرن و بە خێرایی دەست بکەنەوە بە هێرشکردن.

ڕۆڵی فڕۆکەکان لە هێرش بۆ سەر ئێران

لەم دواییانەدا و لە کاتی هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، سوودی زۆر لەم فڕۆکانە بینراوە، چونکە پێویستیان بە بنکەی جێگیر نییە و لە ئاسماندا دەمێننەوە. سەرەڕای کاراییان، تاوەکو ئێستا لانی کەم 7 فڕۆکەی سووتەمەنیی ئەمریکا زیانیان پێگەیشتووە یان لەناوچوون.

گیانلەدەستدانی تاقمی فڕۆکەیەک لە عێراق

دواین زیانی ئەم جۆرە فڕۆکانە، کەوتنەخوارەوەی یەکێکیان بوو لە ئاسمانی عێراق. لەو ڕووداوەدا تەواوی تاقمی فڕۆکەکە کە 6 سەربازی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا بوون، گیانیان لەدەستدا.

فڕۆکە سووتەمەنییەکان ڕۆڵی سەرەکی لە بەردەوامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا دەگێڕن، بەڵام لە ململانێکانی ئەم دواییەدا زیانی بەرچاویان بەرکەوتووە.

بەنزینخانە گەڕۆکەکان لە ئاسماندا

فڕۆکەکانی سووتەمەنی بە بڕبڕەی پشتی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا دادەنرێن و وەک عەمبارێکی گەورەی سووتەمەنی لە ئاسماندا کار دەکەن. ئەم فڕۆکانە توانای هەڵگرتنی نزیکەی 120,000 لیتر سووتەمەنییان هەیە و لە ڕێگەی سیستەمی "بووم" و تەکنەلۆژیای "فڵای بای وایەر" لە بەرزاییە زۆرەکاندا تانکیی فڕۆکە جەنگییەکان پڕ دەکەنەوە.

جۆر و مێژووی فڕۆکەکان

ئەم فڕۆکانە لە ساڵی 1957ـەوە لەلایەن هێزی ئاسمانیی ئەمریکاوە بەکاردەهێنرێن. ئێستا دوو جۆری سەرەکییان هەیە کە بریتین لە KC-46Aی نوێ و KC-135ی کۆن، هەروەها جۆری KC-10 لە ساڵی 2024ـدا لە کارکردن ڕاگیراوە. ئەو فڕۆکەیەی لەم دواییانە لە ئاسمانی عێراق کەوتەخوارەوە لە جۆرە کۆنەکە (KC-135) بووە.

خێرایی و توانای بەرزبوونەوە

ئەم فڕۆکانە دەتوانن بە خێرایی 1,225 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا بفرن و تاوەکو بەرزی 50,000 پێ بەرز ببنەوە. ئەم تایبەتمەندییە یارمەتی فڕۆکە جەنگییەکانی وەک F-18 و F-35 دەدات بەبێ نیشتنەوە لەسەر زەوی، سووتەمەنی وەربگرن و بە خێرایی دەست بکەنەوە بە هێرشکردن.

ڕۆڵی فڕۆکەکان لە هێرش بۆ سەر ئێران

لەم دواییانەدا و لە کاتی هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، سوودی زۆر لەم فڕۆکانە بینراوە، چونکە پێویستیان بە بنکەی جێگیر نییە و لە ئاسماندا دەمێننەوە. سەرەڕای کاراییان، تاوەکو ئێستا لانی کەم 7 فڕۆکەی سووتەمەنیی ئەمریکا زیانیان پێگەیشتووە یان لەناوچوون.

گیانلەدەستدانی تاقمی فڕۆکەیەک لە عێراق

دواین زیانی ئەم جۆرە فڕۆکانە، کەوتنەخوارەوەی یەکێکیان بوو لە ئاسمانی عێراق. لەو ڕووداوەدا تەواوی تاقمی فڕۆکەکە کە 6 سەربازی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا بوون، گیانیان لەدەستدا.

جەنگی نێوان ئێران و ئەمریکا بازاڕی نەوتی ڕووسیای گەرم کردووە و مۆسکۆ بووەتە سوودمەندی یەکەمی ناسەقامگیرییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجەکەی.

150 ملیۆن دۆلار داهاتی زیادەی ڕۆژانە

داتا نوێیەکان دەریانخستووە، ڕووسیا بووەتە سوودمەندی سەرەکی لە ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژانە نزیکەی 150 ملیۆن دۆلار داهاتی زیادە دەخاتە نێو بودجەکەی. بەگوێرەی خەمڵاندنەکانی ڕۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز، مۆسکۆ تاوەکو ئێستا قازانجێکی چاوەڕواننەکراوی لە نێوان 1.3 ملیار بۆ 1.9 ملیار دۆلار دەستکەوتووە و پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی مانگی ئازار بگاتە 5 ملیار دۆلار.

بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی ئۆڕاڵ

نرخی نەوتی خاوی ئۆڕاڵی ڕووسی لە بازاڕەکاندا بۆ 80 تا 90 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا لە دوو مانگی ڕابردوودا تەنیا بە 40 بۆ 50 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرا. زیادبوونی هەر 10 دۆلارێک لە نرخی نەوتی ئۆڕاڵ، مانگانە بڕی 1.6 ملیار دۆلار بۆ گەنجینەی ڕووسیا زیاد دەکات.

داخستنی گەرووی هورمز و هەلی مۆسکۆ

پەککەوتنی هەناردەی نەوتی وڵاتانی کەنداو بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە، دەرفەتێکی زێڕینی بۆ مۆسکۆ ڕەخساندووە. لەم چوارچێوەیەدا هاوردەی هیندستان بۆ نەوتی ڕووسی بە ڕێژەی 50% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 1.5 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا. سومیت ڕیتولیا، سەرۆکی شرۆڤەکاری کۆمپانیای کلێر دەڵێت: "ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، هەناردەی نەوتی ڕووسی لەم مانگەدا دەگاتە 2 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا".

بوژانەوە دوای قەیرانەکان

ئەم زیادبوونە لە داهات لە کاتێکدایە کە داهاتی وزەی ڕووسیا لە سەرەتای ساڵی 2026 بە ڕێژەی 50% کەمیکردبوو و هەناردەی نەوتیش لە مانگی شوباتدا بە ڕێژەی 11.4% دابەزیبوو بۆ 6.6 ملیۆن بەرمیل، کە نزمترین ئاست بوو لە دوای دەستپێکردنی جەنگی ئۆکرانیا. ئێستا کردنەوەی دەروازەکانی ئاسیا دەرفەتێکی نوێی داوەتە مۆسکۆ بۆ زیادکردنی پارەی جەنگ.

توانای یەدەگی ڕووسیا

ڕۆناڵد سمیس، دامەزرێنەری کۆمپانیای ئیمێرجینگ مارکێتس ئۆیل، ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووسیا توانای هەیە بە شێوەیەکی خێرا لایەنی کەم 400,000 بەرمیل نەوتی دیکەی یەدەگ بخاتە بازاڕەکانەوە. ئەم بوژانەوەیە نیگەرانیی واشنتۆن و هاوپەیمانانی لێکەوتووەتەوە، چونکە هەوڵەکانیان بۆ گۆشەگیرکردنی ئابووریی مۆسکۆ تێکدەدات.

بۆ بەرپەرچدانەوەی هێرشە بەردەوامەکانی سەر هێزەکانی، واشنتن سوود لە تەکنەلۆژیایەکی نوێی سەربازی وەردەگرێت و هەزاران درۆنی پێشکەوتوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێگیر دەکات.

جێگیرکردنی 10,000 درۆنی پێشکەوتوو

سوپای ئەمریکا نزیکەی 10,000 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی پێشکەوتووی خاوەن ژیریی دەستکردی ڕەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە. ئەم هەنگاوە وەک ڕێکارێکە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هێرشانەی لە دوای دەستپێکردنی گرژی و ململانێکان لەگەڵ ئێران، دەکرێنە سەر هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.

فڕۆکەی "مێرۆپس" بۆ ڕاوکردنی درۆن

بەرپرسێکی ئەمریکی بە ئاژانسی ABC Newsی ڕاگەیاندووە، سوپای وڵاتەکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی جۆری "Merops"ی لە ناوچەکە جێگیر کردووە. ئەم فڕۆکانە لەلایەن کۆمپانیای Perennial Autonomyی سەر بە ئێریک شمیت، بەڕێوەبەری پێشووی کۆمپانیای گوگڵ پەرەیان پێدراوە و ئەرکی سەرەکییان ڕاوکردن و تێکشکاندنی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی دوژمنە.

تاقیکردنەوەی سیستەمەکە لە ئۆکرانیا

بەپێی وتەی ئەو بەرپرسە ئەمریکییە، ئەم سیستەمە پێشتر لە بەرەی جەنگی ئۆکرانیادا تاقیکراوەتەوە و سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێناوە. لەوێ توانراوە زیاتر لە 1,000 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی "شاهێد"ی دروستکراوی ئێران تێکبشکێنن کە لەلایەن سوپای ڕووسیاوە لە جەنگەکەدا بەکارهێنراون.

سەرۆککۆماری فەڕەنسا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی عێراق ئەنجامدا و تێیدا باسی لە گیانلەدەستدانی سەربازێکی وڵاتەکەی و دۆخی ئەمنی ناوچەکە کرد.

هاوسۆزی بۆ گیانلەدەستدانی سەربازێکی فەڕەنسی

ئەمڕۆ 14ـی ئازاری 2026، ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆککۆماری فەڕەنسا ڕایگەیاند، لەگەڵ محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق قسەی کردووە. لەو پەیوەندییەدا سوودانی هاوسۆزی خۆی و گەلی عێراقی بۆ گیانلەدەستدانی فەرمانبەری پلە یەک (ئارنۆ فرێۆن) دەربڕیوە، کە بەهۆی هێرشێکەوە بۆ سەر کارمەندانی سەربازی فەڕەنسا گیانی لەدەستدا و چەند کارمەندێکی دیکەش بریندار بوون.

بەڵێنی لێکۆڵینەوە و پاراستنی هێزەکان

ماکرۆن سوپاسی سەرۆکوەزیرانی عێراقی کرد بۆ پابەندبوونی بە ئاشکراکردنی تەواوی بارودۆخی هێرشەکە و بەهێزکردنی ڕێکارەکان بۆ پاراستنی هێزەکانی فەڕەنسا لە عێراق. ئاماژەی بەوەش کرد، هێزەکانی وڵاتەکەی لە عێراق ماونەتەوە بۆ ئەوەی شانبەشانی عێراقییەکان دژی تیرۆر بجەنگن.

سەروەریی عێراق و هێورکردنەوەی ناوچەکە

سەرۆککۆماری فەڕەنسا جەختی لەوە کردەوە، وڵاتەکەی بەردەوام دەبێت لە هەماهەنگی هەوڵەکان بۆ مسۆگەرکردنی سەقامگیری عێراق و پاراستنی سەروەرییەکەی. هەروەها ئاماژەی بەوە دا کە ئامانجیان کەمکردنەوەی گرژییەکانە لە تەواوی ناوچەکەدا.

گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران هۆشداری توند دەداتە وڵاتانی ناوچەکە و ڕایدەگەیەنێت، واشنتن توانای پاراستنی ئاسایشی نەماوە و کاتی ئەوە هاتووە ناوچەکە جێبهێڵێت.

داواکارییەک بۆ وڵاتانی ئیسلامی

ئەبولفەزل شکارچی، گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران، داوا لە سەرکردەی وڵاتانی ناوچەکە دەکات لەجیاتی ئەمریکا پشت بە ئێران و گەلانی موسڵمان ببەستن. ناوبراو جەختی لە پێویستیی یەکڕیزیی جیهانی ئیسلامی کردەوە لە دژی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئەو دوو وڵاتەی بە "کوفر و دوڕوویی" ناوبرد.

"ئەمریکا ناتوانێت بەرگری لە سوپاکەی بکات"

گوتەبێژی هێزە چەکدارەکان دەڵێت، پشت بە هێزی لاوازی ئەمریکا مەبەستن، چونکە ئەو وڵاتە تەنانەت ناتوانێت بەرگری لە سوپا داڕماوەکەی خۆی بکات و توانای مسۆگەرکردنی ئاسایشی وڵاتانی ناوچەکەی نەماوە. شکارچی ئاماژەی بەوەش کرد، گەورەترین کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەمریکی بە ناوی "ئەبراهام لینکن" لەلایەن هێزەکانی ئێرانەوە تووشی شکستێکی مێژوویی بووە و ناچاری هەڵاتن کراوە.

وێرانکردنی بنکە سەربازییەکانی واشنتن

ئەبولفەزل شکارچی ئاشکرای کرد، سەرجەم ئەو بنکە سەربازییانەی ئەمریکا کە بە سامانی وڵاتانی ئیسلامی دروستکراون، وێران کراون و ژمارەیەک سەرباز و فەرماندەی ئەمریکی تێیاندا کوژراون. باسی لەوەش کرد کە وڵاتەکەی بە کردەوە سەلماندوویەتی دەتوانێت بەرپەرچی هەر دەستدرێژییەک بداتەوە و پێویستە ئەمریکا ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیا جێبهێڵێت.

زیانە قەرەبوو نەکراوەکان

گوتەبێژی هێزە چەکدارەکانی ئێران دڵنیایی دەدات کە وڵاتەکەی توانای نۆژەنکردنەوەی ژێرخانە وێرانکراوەکانی وەک قوتابخانە و بازاڕەکانی هەیە. بەڵام جەخت دەکاتەوە، ئەوەی هەرگیز چاک نابێتەوە، ناوبانگ و هێزی ئەمریکا و سوپا داڕماوەکەیەتی، لەگەڵ ئەو ئابڕووچوونەی کە بەسەر ئیسرائیلدا هاتووە.

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایدەگەیەنێت، وڵاتەکەی لە بەرگریکردن لە خۆی بەردەوام دەبێت و جەخت دەکاتەوە کە بوونی سەربازیی ئەمریکا تەنیا ناسەقامگیری بۆ ناوچەکە هێناوە.

پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان

ئەمڕۆ شەممە، 14ـی ئاداری 2026، ئیسماعیل بەقایی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، هیچ بیانوو و یاسایەکی نێودەوڵەتی ناتوانێت پاساو بۆ هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بهێنێتەوە. ڕوونیشی کردەوە، ئەم کارانە پێشێلکردنی ئاشتین و گەلی ئێرانیش تا پێویست بکات سوورە لەسەر بەرگریکردن لە خۆی.

بەرگریکردن لە جەنگێکی نادادپەروەرانە

ئیسماعیل بەقایی ئاماژەی بەوە دا، شارستانییەتێکی گەورەی وەک ئێران هەرگیز خۆی بەدەستەوە نادات، تەنانەت ئەگەر لە جەنگێکی نادادپەروەرانەشدا هێرشی بکرێتە سەر. ئەوەشی خستە ڕوو، گەلی ئێران بە درێژایی مێژوو فێربووە چۆن لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ستەمدا بە زیندوویی و بەهێزی بمێنێتەوە.

هۆکاری پێکانی بنکەکانی ئەمریکا

گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران هۆکاری هێرشکردنە سەر بنکەکانی ئەمریکای لە ناوچەکە ڕوونکردەوە و ڕایگەیاند، هۆکارەکەی بڵاوبوونەوەی ئەو بنکانەیە لە دەوروبەری ئێران و ئەمریکا بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتەکەی بەکاریان دەهێنێت. جەختی لەوەش کردەوە، وڵاتانی ناوچەکە تێگەیشتوون کە بوونی سەربازیی ئەمریکا نەبووەتە هۆی هێنانی ئاشتی و سەقامگیری.

پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ

بەقایی باسی لەوەش کرد، ئامانجی تاران بەهێزکردنی پەیوەندییەکانە لەگەڵ وڵاتانی کەنداو و وڵاتانی دراوسێ، چونکە ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە بە ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە هاوکاریی نێوان وڵاتەکان.

دوای پەککەوتنی بەهۆی تێکچوونی دۆخی ئەمنی ناوچەکە، دەروازەی نێودەوڵەتیی حاجی ئۆمەران بەشێکی چالاکییەکانی دەست پێ دەکاتەوە.

دەستپێکردنەوەی جووڵەی بازرگانی

سەرچاوەیەک لە دەروازەی حاجی ئۆمەران بە کەناڵ8ـی ڕاگەیاند، سبەی یەکشەممە ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە دەروازەکە دەست پێ دەکاتەوە. ئاماژەی بەوەش کرد، کردنەوەی دەروازەکە تەنیا بۆ مەبەستی بازرگانییە و هێشتا هاتوچۆی گەشتیاران دەستی پێنەکردووەتەوە و وادەی کردنەوەشی بۆ گەشتیاران دیار نییە.

هۆکاری داخرانی دەروازەکە

ڕۆژی 28-2-2026، بەهۆی دەستپێکی جەنگی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران، دەروازەی نێودەوڵەتیی حاجی ئۆمەران وەک ڕێکارێکی ئەمنی و خۆپارێزی بە ڕووی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا داخرا و سەرجەم جموجۆڵە بازرگانی و گەشتیارییەکان تێیدا ڕاگیران.

قەبارەی بازرگانی لە حاجی ئۆمەران

بەگوێرەی ئامارەکانی یەکێتیی هاوردە و ناردنکارانی هەرێمی کوردستان، ساڵی ڕابردوو قەبارەی بازرگانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئێران 6 ملیار دۆلار بووە. لەو بڕە، تەنیا لە دەروازەی حاجی ئۆمەرانەوە بە بەهای 4.4 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئەنجامدراوە.

رۆژنامەیەکی ئەمریکی ئاشکرای دەکات، بەهۆی هێرشە مووشەکییەکانی ئێرانەوە، ژمارەیەک فڕۆکەی سووتەمەنیپێدەری هێزی ئاسمانیی ئەمریکا لە ناوچەکە زیانیان پێگەیشتووە و لەکار کەوتوون.

زیانگەیشتن بە 5 فڕۆکە لە بنکەی شازادە سوڵتان

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریکی بڵاویکردەوە، لە ئەنجامی بۆردومانێکی مووشەکیی ئێران بۆ سەر بنکەی ئاسمانیی شازادە سوڵتان لە سعوودیە، 5 فڕۆکەی سووتەمەنیپێدەری هێزی ئاسمانیی ئەمریکا زیانیان پێگەیشتووە. بەگوێرەی لێدوانی بەرپرسانی ئەمریکی، ئەو فڕۆکانە لە چەند رۆژی رابردوودا پێکراون و لە ئێستادا لە قۆناخی چاککردنەوەدان. هێرشەکە هیچ زیانێکی گیانیی لێ نەکەوتووەتەوە و مۆدێلی فڕۆکەکان ئاشکرا نەکراوە.

تێکشکان و پێکدادانی فڕۆکەیەک لە عێراق

لەلایەکی دیکەوە، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) رایگەیاند، فڕۆکەیەکی سووتەمەنیپێدەری جۆری KC-135 لە رۆژئاوای عێراق بەهۆی رووداوی پێکدادان لەگەڵ فڕۆکەیەکی دیکەدا تێکشکاوە. سێنتکۆم جەختی کردووەتەوە، کە رووداوەکە بەهۆی هێرشی ئێران یان تەقە لێکردنەوە نەبووە و تەنیا رووداوێکی تەکنیکی یان هەڵەی فڕۆکەوانی بووە.

پەککەوتنی 7 فڕۆکەی ستراتیژیی ئەمریکی

بەهۆی ئەم رووداوانەوە، کۆی ژمارەی ئەو فڕۆکە سووتەمەنیپێدەرانەی هێزی ئاسمانیی ئەمریکا کە زیانیان پێگەیشتووە، گەیشتووەتە لانیکەم 7 فڕۆکە. ئەم جۆرە فڕۆکانە رۆڵێکی چارەنووسساز و ستراتیژییان هەیە، چونکە ئەرکیان دابینکردنی سووتەمەنییە لە ئاسماندا بۆ ئەو فڕۆکە جەنگییانەی کە بەشدارن لە هێرشە بەردەوامەکان بۆ سەر خاکی ئێران.

مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق بەرپرسیارێتی زنجیرەیەک هێرشی نوێی بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە ڕاگەیاند و جەخت لە بەردەوامی ئۆپەراسیۆنەکانیان دەکەنەوە.

8 ئۆپەراسیۆن لە 24 کاتژمێردا

سەرایا ئەولیا دەم، کە بەشێکە لە بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق ئاشکرای کرد، لە ماوەی 24 کاتژمێری ڕابردوودا 8 ئۆپەراسیۆنی جۆرییان دژی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات ئەنجامداوە و ئامانجەکانیان پێکاوە.

15 ڕۆژ لە جەنگی ناڕاستەوخۆ

جەنگی نێوان ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل پێ دەنێتە 15ـین ڕۆژ؛ لەم چوارچێوەیەدا گرووپە چەکدارەکانی عێراق کە وەک بەشێک لە بەرەی مقاوەی سەر بە ئێران هەژمار دەکرێن، چالاکییەکانیان دژی بنکە بیانییەکان لە عێراق و وڵاتانی دراوسێ بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کردووە.

تۆڵەکردنەوەی خوێنی کوژراوەکان

سەرایا ئەولیا دەم لە ڕاگەیێنراوەکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم هێرشانە لە چوارچێوەی ئەرکێکی شەرعی و بۆ تۆڵەکردنەوەی خوێنی عەلی خامنەیی و ئەو گەنجانەی مقاوەمەی عێراقی بووە کە لە ناوچە جیاوازەکان لەلایەن ئەمریکاوە کراونەتە ئامانج.

بەردەوامی هێرشەکان بۆ سەر واشنتن

گرووپەکە جەخت دەکاتەوە کە ئەم ئۆپەراسیۆنانە وەڵامێکی ڕاستەوخۆیە بۆ هێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا. هەروەها ڕایانگەیاندووە کە هێزەکانیان بەردەوام دەبن لە پێکانی ئامانجە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات.

دەزگای مۆسادی ئیسرائیلی کوژرانی ئەحمەد حمێداوی، ئەمینداری گشتیی کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراقی لە هێرشێکی ئاسمانیی نێو شاری بەغداد ڕاگەیاند.

مۆساد هەواڵی کوژرانی حمێداوی بڵاودەکاتەوە

هەژماری تایبەت بە مۆسادی ئیسرائیل لە پلاتفۆرمی "ئێکس" بڵاویکردەوە، ئەحمەد موحسین فەرەج حمێداوی، ئەمینداری گشتیی کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق کوژراوە. بەگوێرەی زانیارییەکان، هێرشەکە بەرەبەیانی ئەمڕۆ شەممە 14-03-2026 کراوەتە سەر ماڵێک لە ناوچەی عەرەساتی شاری بەغداد کە تێیدا ناوبراو کراوەتە ئامانج.

بێدەنگیی کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق

تاوەکو ئێستا کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق بە فەرمی هەواڵی کوژرانی ئەحمەد حمێداوییان پشتڕاست یان ڕەتنەکردووەتەوە. ئەم بێدەنگییە لە کاتێکدایە کە مۆساد و چەندین سەرچاوەی میدیایی باس لەوە دەکەن هێرشەکەی ناوچەی عەرەساتی پایتەخت بە وردی بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی ناوبراو بووە.

کورتەیەک لە ژیانی ئەحمەد حمێداوی

ئەحمەد حمێداوی لەدایکبووی ساڵی 1971ـە. لە ساڵی 2020 و دوای کوژرانی ئەبو مەهدی موهەندیس، وەک ئەمینداری گشتیی کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق دەستبەکاربوو. حمێداوی لە لیستی تیرۆری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادایە و گرووپەکەشی وەک یەکێک لە سەرەکیترین پێکهاتەکانی "مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق" دەناسرێت.

ڕۆڵی گرووپەکە لە ئاڵۆزییەکانی ناوچەکەدا

کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراق لە دوای دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بەشێوەیەکی کارا بەشدارن لەو هێرشانەی دەکرێنە سەر هەرێمی کوردستان، بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە عێراق و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە. ئەم گرووپە خۆی وەک بەشێک لە بەرەی "مقاوەمە" دەناسێنێت و بەردەوامە لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ بەهێزکردنی پێگەی سەربازیی خۆی و وەڵامدانەوەی گرژییەکان، یەکەیەکی نوێی هێزی مارینز و چەند کەشتییەکی جەنگی رەوانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات.

ناردنی 2,500 سەربازی مارینز بۆ ناوچەکە

راپۆرتە میدیاییەکان ئاشکرای دەکەن، ئەمریکا یەکەیەکی نوێی هێزەکانی مارینز و چەند کەشتییەکی جەنگی رەوانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە. ئەم هەنگاوە دوای 2 هەفتە دێت لە هەڵگیرسانی ئەو جەنگەی کە ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران دەستیان پێکردووە. نزیکەی 2,500 سەربازی مارینز لەسەر پشتی 3 کەشتی جەنگی لە ناوچەی زەریای هیندی و هێمنەوە بەرەو ناوچەکە بەڕێکەوتوون. هەروەها کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "یو ئێس ئێس تریپۆلی" کە بنکەکەی لە ژاپۆنە، لە ئێستادا لە رێگادایە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

وەڵامدانەوەی پەککەوتنی هاتووچۆی دەریاوانی

ئەم هێزە نوێیانە دەچنە پاڵ زیاتر لە 50,000 سەربازی ئەمریکی کە پێشتر لە ناوچەکەدا جێگیر کراون. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە هێرشەکانی ئێران بۆ سەر گەرووی هوورمز و دەوروبەری، بووە هۆی پەکخستنی هاتووچۆی دەریاوانی لەو رێڕەوە گرنگەدا و زیانی گەورەی بە ئابووریی جیهان گەیاند. بەپێی زانیارییەکان، ئەم یەکەیە 2,050 سەرباز و دەریاوان لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ناوچەی نێردراوی دەریایی جێگیر دەبن.

فەرماندەیی ناوەندی داوای هێزی زیاتری کردووە

داوای ناردنی ئەم هێزە لەلایەن فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (CENTCOM) کراوە و لەلایەن پیت هیگسێت، وەزیری جەنگییەوە پەسند کراوە. یەکەی 31ـی مارینز (31st MEU) کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ژاپۆن جێگیر بووە، فەرمانی پێدراوە بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بجوڵێت. بەرپرسانی سەربازی ئاماژە بەوە دەکەن، ناردنی ئەم یەکەیە مەرج نییە بۆ شەڕی زەمینی بێت لە ناوخۆی ئێران، بەڵکو توانا و بژاردەی جۆراوجۆری وشکانی، دەریایی و ئاسمانی دەخاتە دەست فەرماندەکان بۆ ئەوەی لە کاتی پێویستدا بەکاریان بهێنن.

گوتەبێژی عەلوەی سلێمانی دەنگۆی داخرانی دەروازە سنوورییەکان و گرانبوونی نرخی سەوزە و میوە ڕەتدەکاتەوە و جەخت لە بەردەوامیی جموجۆڵی بازرگانی دەکاتەوە.

بەردەوامیی جموجۆڵی بازرگانی لە دەروازە سنوورییەکان

عەتا محەممەد، گوتەبێژی عەلوەی سلێمانی ڕایگەیاند، سەرجەم دەروازە و سنوورەکانی دەوروبەری سلێمانی لەگەڵ ئێران، لەوانەش پەروێزخان، باشماخ، تەوێڵە و سەیرانبەن کراوەن و دانەخراون. ئاماژەی بەوەش کرد کە جموجۆڵێکی باشی بازرگانی لە بازاڕەکاندا دەبینرێت و بەرهەمێکی زۆر هاتووەتە ناو هەرێمی کوردستانەوە.

هۆکارەکانی گۆڕانکاری لە نرخی بەرهەمەکاندا

گوتەبێژی عەلوەی سلێمانی دڵنیایی دا کە نرخی زۆربەی بەرهەمەکان دابەزیوە. ڕوونیکردەوە، ئەو بەرهەمانەی کە نرخیان گرانە، هۆکارەکەی بۆ جیاوازیی بەهای نێوان تمەن و دۆلار و زیادبوونی کرێی گواستنەوە لە ناوخۆی شارەکانی ئێران دەگەڕێتەوە، نەک داخرانی سنوورەکان.

زیادبوونی بەرهەم و پشتبەستن بە بەرهەمی خۆماڵی

عەتا محەممەد ئاماژەی بەوە کرد کە بەرهەمی سەوزە و میوە لە بازاڕەکاندا کەمی نەکردووە، بەڵکو هەندێک بەرهەم زیادی کردووە و تەنانەت لە سلێمانییەوە بەرهەم بۆ هەولێر دەنێردرێت. باسی لەوەش کرد کە بەشێک لە بەرهەمەکان لە ئێستادا خۆماڵین، چونکە وەرزی پێگەیشتنیان لە هەرێمی کوردستان نزیک بووەتەوە و ئەمەش هاوکار بووە لە جێگیرکردنی نرخەکان.

گەورە بانکی جەی پی مۆرگان هۆشداری دەدات لە پەککەوتنی هەناردەی نەوتی ئێران لە ئەگەری هێرشکردنە سەر دوورگەی خارگ و دەڵێت ئەم هەنگاوە شۆکێکی گەورە لە بازاڕی وزەی جیهانی دروست دەکات.

دوورگەی خارگ وەک بڕبڕەی پشتی ئابووریی ئێران

دوورگەی خارگ دەکەوێتە ئاوەکانی کەنداوی فارس و بە بڕبڕەی پشتی ژێرخانی نەوتی ئێران دادەنرێت، چونکە نزیکەی 90%ـی هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئەو وڵاتە لەوێوە ئەنجام دەدرێت. ئەم دوورگەیە وەک ناوەندی گواستنەوەی نەوتی ئێران لە ڕێگەی بۆرییەوە کاردەکات و بە گەورەترین کێڵگە بەرهەمهێنەرەکانی وەک مارون، ئەهواز و گەچسارانەوە بەستراوەتەوە. ئێران کە سێیەم بەرهەمهێنەری ئۆپێکە، ڕۆژانە نزیکەی 3.3 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و 1.3 ملیۆن بەرمیل کۆندێنسات بەرهەم دەهێنێت.

بەرزکردنەوەی ئاستی هەناردە بۆ 3 ملیۆن بەرمیل

جەی پی مۆرگان ئاشکرای دەکات، ئێران لە چەند ڕۆژی پێش دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، هەناردەکردنی نەوتی لە دوورگەی خارگەوە بۆ ئاستێکی پێوانەیی بەرزکردووەتەوە کە زیاتر لە 3 ملیۆن بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا. ئەم بڕە نزیکەی سێ ئەوەندەی دۆخی ئاساییە کە پێشتر 1.3 بۆ 1.6 ملیۆن بەرمیل بووە. لە ئێستادا توانای کۆگاکردنی دوورگەکە 30 ملیۆن بەرمیلە و 18 ملیۆن بەرمیلی تێدا هەڵگیراوە، کە تەنیا بۆ 12 ڕۆژ هەناردەکردن لە بارودۆخی ئاساییدا بەسە.

مێژووی سەربازی و پاراستنی دوورگەکە

هێرشکردنە سەر دوورگەی خارگ کارێکی بێ وێنە دەبێت، چونکە تەنانەت جیمی کارتەر لە کاتی قەیرانی بارمتەکان و ڕۆناڵد ڕێگن لە کاتی شەڕی تانکەرەکاندا خۆیان لە هێرشکردنە سەر ئەم دوورگەیە بەدوور گرتووە. ئەگەرچی هێزەکانی عێراق لە ماوەی شەڕی هەشت ساڵەدا چەندین جار تێرمیناڵەکانیان کردە ئامانج، بەڵام خارگ تاڕادەیەکی زۆر لە کارکردن نەکەوت و زیانەکانی بە خێرایی چاک دەکرانەوە. ئەمەش دەری دەخات کە بۆ لەکارخستنی تەواوەتیی دوورگەکە، پێویست بە هێرشی بەردەوام و بەرفراوان دەبێت.

پێگەی ستراتیژی و توانای تێرمیناڵەکان

دوورگەی خارگ بە ناوەندی سەرەکیی هەناردەکردنی نەوتی ئێران ناسراوە و لەلایەن کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی ئێران (NIOC) بەڕێوەدەبرێت. درێژییەکەی 8 کیلۆمەتر و پانییەکەی 4 کیلۆمەترە و 483 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای گەرووی هوورمزەوە دوورە. تایبەتمەندیی شوێنەکەی و قووڵیی ئاوەکەی ڕێگە دەدات تانکەرە زەبەلاحەکان بە ئاسانی مامەڵەی تێدا بکەن، بە جۆرێک تێرمیناڵەکە توانای گواستنەوەی نزیکەی 7 ملیۆن بەرمیلی لە ڕۆژێکدا هەیە.

مەترسییەکانی پەککەوتنی هەناردە و کاردانەوەکان

جەی پی مۆرگان هۆشداری دەدات کە لێدانی ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی ڕاگرتنی بەشێکی زۆری هەناردەی نەوتی ئێران. ئەمەش پێدەچێت تۆڵەسەندنەوەی توندی تاران لە گەرووی هوورمز یان دژی ژێرخانی وزەی وڵاتانی ناوچەکەی لێ بکەوێتەوە. پاش هەفتەیەک لە جەنگ، ئێستا زانیارییە میدیاییەکان باس لەوە دەکەن کە ئەمریکا و ئیسرائیل چاویان لەسەر ئەم دوورگەیە و پەکخستنی تەواوەتیی تۆڕی نەوتی ئێرانە لەو ناوچەیەدا.

بەگوێرەی نوێترین داتاکانی پەیمانگای سیپری، ئەمریکا هەژموونی خۆی بەسەر بازاڕی چەکی جیهانیدا سەپاندووە و وڵاتانی ئەوروپاش هاوردەکردنی چەکیان بۆ سێ هێندە زیاد کردووە.

هەڵکشانی بازرگانیی چەک و ڕۆڵی ئۆکرانیا

قەبارەی گواستنەوەی چەکی قورس لەسەر ئاستی جیهان لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا (2021-2025) بە ڕێژەی 9.2% زیادی کردووە. هۆکاری سەرەکیی ئەم هەڵکشانە بۆ زیادبوونی خواست لەسەر چەک لەلایەن وڵاتانی ئەوروپاوە دەگەڕێتەوە، کە هاوردەکردنیان بۆ سێ هێندە زیاد کردووە. بەگوێرەی داتاکانی پەیمانگای نێودەوڵەتی ستۆکهۆڵم بۆ توێژینەوەی ئاشتی (سیپری)، لەو ماوەیەدا 9.7%ـی تەواوی گواستنەوەی چەک لە جیهاندا تەنیا بۆ وڵاتی ئۆکرانیا بووە.

ئەمریکا هەژموونی خۆی بەسەر بازاڕدا زیاد دەکات

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەک گەورەترین دابینکەری چەک لە جیهاندا ماوەتەوە و هەناردەکردنی بۆ ئەوروپا بە ڕێژەی 217% زیادی کردووە. پشکی ئەمریکا لە بازاڕی جیهانیی چەکدا لە 36%ـەوە بۆ 42% بەرزبووەتەوە و کۆی گشتیی هەناردەی وڵاتەکە بە ڕێژەی 27% زیادی کردووە. واشنتن لە پێنج ساڵی ڕابردوودا چەکی بۆ 99 وڵات هەناردە کردووە، کە بۆ یەکەمجار گەورەترین پشکی هەناردەکردنی بۆ ئەوروپا بووە بە ڕێژەی 38% و دوای ئەویش بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕێژەی 33% بووە.

فەڕەنسا و ئەڵمانیا لە ڕیزبەندییە پێشەنگەکاندا

فەڕەنسا بووەتە دووەم گەورەترین دابینکەری چەکی قورس لە جیهاندا و پشکی 9.8%ـی بازاڕی بەدەست هێناوە، هەناردەکردنی وڵاتەکە لە پێنج ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەی 21% زیادی کردووە. هیندستان بە ڕێژەی 24% گەورەترین کڕیاری چەکی فەڕەنسییە و دوای ئەویش میسر و یۆنان دێن. هاوکات ئەڵمانیا توانیویەتی جێگەی چین بگرێتەوە و بچێتە پلەی چوارەمی جیهانی بە پشکی 5.7%ـی هەناردەی جیهانیی چەک.

دابەزینی بەرچاوی هەناردەی چەکی ڕووسیا

ڕووسیا تاکە وڵاتە لەنێو 10 گەورەترین دابینکەری چەک کە هەناردەکردنی بە ڕێژەی 64% دابەزیوە. پشکی مۆسکۆ لە بازاڕی جیهانیی چەکدا لە 21%ـەوە بۆ تەنیا 6.8% دابەزیوە. لە پێنج ساڵی ڕابردوودا سێ لەسەر چواری هەناردەی چەکی ڕووسیا تەنیا بۆ سێ وڵات بووە، کە بریتین لە هیندستان بە ڕێژەی 48%، چین بە ڕێژەی 13% و بێلاڕووس بە ڕێژەی 13%.

جێگری سەرۆکی ئەمریکا زانیاریی نوێ لەبارەی برینداربوونی موجتەبا خامنەیی و لێکۆڵینەوە لە بۆردوومانکردنی قوتابخانەیەک لە ئێران ئاشکرا دەکات و جەخت لە یەکگرتوویی تیمی ئاسایشی نیشتمانیی وڵاتەکەی دەکاتەوە.

نادیاریی دۆخی تەندروستیی موجتەبا خامنەیی

جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند، موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی باڵای کۆماری ئیسلامیی ئێران بریندارە، بەڵام ئاماژەی بەوە کرد هێشتا ڕوون نییە هۆکاری برینداربوونەکەی هێرشی ئەمریکا بووە یان ئیسرائیل. ڤانس گوتی: "لەوێ ژینگەیەکی زۆر پشێو هەیە، ئیسرائیلییەکان هێرش دەکەن و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش چەندین ئامانجی پێکاوە؛ دەزانین بریندار بووە، بەڵام نازانین برینەکەی چەندە سەختە."

لێکۆڵینەوە لە هێرشەکەی سەر قوتابخانەی میناب

سەبارەت بە بۆردوومانکردنی قوتابخانەیەک لە شاری مینابی پارێزگای هورمزگان لە 28ـی مانگی ڕابردوو، کە بووەتە هۆی کوژرانی لانیکەم 175 کەس، جەی دی ڤانس جەختی کردەوە کە دەبێت سەرەتا لێکۆڵینەوەکان تەواو بن. ڤانس ئاماژەی بەوە کرد: "سەرۆک ترەمپ داوای کردووە لێکۆڵینەوەی ورد بکرێت، چونکە هێشتا وێنەکە بە تەواوی لای ئێمە ڕوون نییە." ئەمە لە کاتێکدایە بەرپرسانی ئێران ئەمریکا بە ئەنجامدانی هێرشەکە لە ڕێگەی مووشەکی تۆماهۆکەوە تۆمەتبار دەکەن.

هەڵوێستی ڤانس لەسەر جەنگ و پەیوەندی لەگەڵ ترەمپ

جێگری سەرۆکی ئەمریکا ئەو دەنگۆیانەی ڕەتکردەوە کە باس لە هەبوونی جیاوازی لە نێوان ئەو و ترەمپ دەکەن و ڕایگەیاند، شێوازی بڕیاردانی سەرۆک ترەمپ لەسەر بنەمای ڕاوێژ و گفتوگۆیە لەگەڵ زۆر کەس. ڤانس گوتی: "ئەوەی تیمی ئاسایشی نیشتمانیی ئێمە یەکگرتوو دەکات، متمانەی نێوانمان و گۆڕینەوەی ئازادانەی بیرۆکەکانە بێ ئەوەی زانیارییەکان بۆ میدیاکان ببرێنە دەرەوە، منیش دەمەوێت ئەم دۆخە بەردەوام بێت."

سوپای ئیسرائیل هۆشداریی بەپەلە دەداتە دانیشتووانی شاری تەورێز لە باکووری ئێران و داوا دەکات ناوچەیەکی پیشەسازی چۆڵ بکەن، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ هێرشێکی نوێ لە کاتژمێرەکانی داهاتوودا.

فەرمانی چۆڵکردنی بەپەلە بۆ تەورێز

سوپای ئیسرائیل، ئەمڕۆ شەممە 14-03-2026، فەرمانی چۆڵکردنی بەپەلەی بۆ دانیشتووانی ناوچەیەکی پیشەسازی لە ڕۆژئاوای شاری تەورێز لە باکووری ئێران دەرکرد. بەگوێرەی ڕاگەیەندراوەکە، ئەم هەنگاوە ئامادەکارییە بۆ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی کە بڕیارە لە کاتژمێرەکانی داهاتوودا لەو ناوچەیە ئەنجام بدرێت.

ئاگادارکردنەوە لە ڕێگەی نەخشەوە

سوپای ئیسرائیل لە ڕێگەی هەژماری فەرمیی خۆی لە پلاتفۆرمی "ئێکس"، پەیامێکی بڵاوکردەوە و نەخشەیەکی ناوچەکەی پێوە لکاندووە. لە پەیامەکەدا هاتووە: "لە پێناو سەلامەتی و پاراستنی گیانتان، داواتان لێدەکەین دەستبەجێ ناوچەکە چۆڵ بکەن."

مەترسیی پچڕانی هێڵەکانی ئینتەرنێت

لەگەڵ دەرکردنی ئەم هۆشدارییە، نیگەرانییەکی زۆر هەیە لەوەی کە هاووڵاتیانی ئەو ناوچەیە نەتوانن ئاگاداری فەرمانەکە بن؛ چونکە ماوەی 2 هەفتەیە هێڵەکانی ئینتەرنێت لە سەرانسەری ئێراندا بڕاون. ئەم پچڕانە لە ئەنجامی ئەو جەنگە سەختە دروست بووە کە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە دژی ئەو وڵاتە دەستیپێکردووە.

ئێران وەک یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیهان لە ڕووی سامانی سروشتییەوە، لە نێوان سزاکان و هەڕەشە سەربازییەکاندا خاوەنی یەدەگێکی زەبەلاحی نەوت، گاز و زێڕە کە ڕکابەریی هێزە جیهانییەکانی لەسەرە.

پێگەی ئێران لە یەدەگی نەوت و گازی جیهانی

ئێران لە ڕیزبەندی وڵاتانی خاوەن زۆرترین یەدەگی نەوت لە پلەی 3ـەمی جیهاندایە و بڕی 208 بۆ 209 ملیار بەرمیل نەوتی لە هەناوی خاکەکەیدا هەڵگرتووە. هاوکات لە دوای ڕووسیا، خاوەنی 2ـەم زۆرترین یەدەگی گازی سروشتییە لە جیهاندا کە بڕەکەی بە 34 تریلیۆن مەتر سێجا مەزەندە دەکرێت. سەرەڕای ئەم سامانە زۆرە، بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی "دۆیچە بانک"، یەک لەسەر سێی خەڵکی ئێران لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژین.

هەڵاوسانی 50% و داڕمانی ئابووری

ئابووریی ئێران لەبەردەم مەترسییەکی گەورەدایە؛ ڕێژەی هەڵاوسان لە وڵاتەکە 50%ـی تێپەڕاندووە و دراوەکەی بەردەوام بەهای خۆی لەدەست دەدات. عەلی مەدانی زادە، وەزیری کاروباری ئابووری و دارایی ئێران، هەوڵەکانی چارەسەری ئابووریی وڵاتەکەی وەک "نەشتەرگەریی بچووک لە مەیدانی جەنگدا" وەسف کردووە. چاودێران پێیان وایە لاوازیی ئابووری پێش هەر هێرشێکی سەربازی، ئێرانی بەرەو لێواری داڕمان بردووە.

یەدەگی زێڕ و کانزا دەگمەنەکان

ئێران خاوەنی سامانی زەبەلاحی زێڕ و کانزاکانی وەک مس، زیو و زینکە. بەگوێرەی لێکۆڵینەوەکانی "بلومبێرگ"، مەزەندە دەکرێت ئێران خاوەنی 300 بۆ 800 تۆن زێڕ بێت. ئەم سامانە دابەشبووە بەسەر 32 کانگادا کە 21 دانەیان چالاکن. ئێران لەسەر ئاستی جیهان لە پلەی 18ـەمی وڵاتانی خاوەن یەدەگی زێڕدایە. جگە لە زێڕ، ئێران خاوەنی چەندین کانزای دەگمەنە کە لە پیشەسازیی ژیریی دەستکرد و ئۆتۆمبێلی کارەباییدا بەکاردەهێنرێن.

بەناوبانگترین کانگاکانی زێڕی ئێران

کانگاکانی "شادان" و "زەرووشوران" لە گەورەترین کانگاکانی زێڕی وڵاتەکەن. کانگای شادان کە لە کۆتایی ساڵی 2025 دۆزرایەوە، دەکەوێتە پارێزگای خۆراسانی باشوور و یەدەگی خۆڵ و بەردەکەی بە 7 ملیۆن و 950 هەزار تۆن مەزەندە دەکرێت. هەروەها کانگای "ئاغدارە" لە نزیک تەکاب و کانگای "موتەح" لە ئەسفەهان لە ناوەندە گرنگەکانی بەرهەمهێنانی زێڕن.

سامانی زێڕ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

بەشێکی زۆری کانگاکانی زێڕی ئێران دەکەونە ناوچەکانی سنە و ورمێ. کانگای "قولقۆڵە" لە سەقز 8 تۆن زێڕی پاک و نزیکەی 100 تۆن زێڕی تێکەڵاوی تێدایە. لە قوروە یەدەگی زێڕی پاک بە 50 تۆن مەزەندە دەکرێت. هەروەها کانگای "باریکە" لە سەردەشت زیاتر لە 7 تۆن زێڕی پاکی تێدایە. ناوچەیەکی بەرفراوان لە نێوان شارەکانی دیواندەرە، بانە، سەقز، بۆکان، مەهاباد، سەردەشت و پیرانشار بە دەوڵەمەندترین ناوچەی زێڕ لە ئێران دادەنرێن.

سعوودیە پڕۆژەی لێدانی نۆکەندێکی زەبەلاح بە تێچووی 80 ملیار دۆلار تاوتوێ دەکات، کە کەنداوی عەرەبی بە دەریای سوورەوە دەبەستێتەوە و ئابووریی ناوچەکە لە هەڕەشەکانی داخستنی ڕێڕەوە ئاوییەکان دەپارێزێت.

گرنگیی وڵاتانی کەنداو لە بازاڕی وزەی جیهانیدا

وڵاتانی کەنداو کە پێکهاتوون لە (سعوودیە، عێراق، کوەیت، بەحرەین، قەتەر، ئیمارات، عومان و ئێران)، خاوەنی گەورەترین سەرچاوەی نەوت و گازی جیهانن. ڕۆژانە یەک لەسەر سێی بازرگانیی دەریایی نەوت و گاز لەم ناوچەیەوە ڕەوانەی بازاڕەکان دەکرێت، کە بڕەکەی دەگاتە 12 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو. وڵاتە پیشەسازییە گەورەکانی وەک چین و هیندستان بەشێوەیەکی سەرەکی پشتیان بەم سەرچاوانە بەستووە.

تایبەتمەندییە تەکنیکییەکانی نۆکەندی سەلمان

بیرۆکەی پڕۆژەکە لە ساڵی 2015ـەوە لای سعوودیە دروست بووە و ئامانج لێی دۆزینەوەی ڕێڕەوێکی جێگرەوەیە بۆ گەرووی هوورمز. نۆکەندەکە کە بە ناوی شا سەلمانەوە ناونراوە، درێژییەکەی 950 کیلۆمەترە، پانییەکەی 150 مەتر و قووڵییەکەشی 25 مەتر دەبێت. ئەم ڕەهەندانە ڕێگە دەدەن گەورەترین پاپۆڕ و کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی جیهان تێپەڕ بن، تێچووی جێبەجێکردنیشی بە 80 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت.

دوورکەوتنەوە لە هەڕەشەکانی ئێران لە گەرووی هوورمز

لێدانی ئەم نۆکەندە لە ڕۆژهەڵاتی سعوودیەوە بۆ سەر دەریای سوور، وڵاتانی کەنداو و عێراق لە مەترسییەکانی داخستنی گەرووی هوورمز لەلایەن ئێرانەوە ڕزگار دەکات. بەمەش گەرووی هوورمز ئەو بایەخە ستراتیژییەی ئێستای نامێنێت و ئابووریی وڵاتانی ناوچەکە لە ململانێ و ناجێگیرییە سیاسییەکان دوور دەکەوێتەوە.

داڕشتنەوەی جوگرافیای سیاسی و ئابووریی ناوچەکە

پڕۆژەی نۆکەندی سەلمان تەنیا ڕێڕەوێکی ئاوی نییە، بەڵکو گۆڕانکاریی گەورە لە نەخشەی ئابووریدا دروست دەکات. پڕۆژەکە سعوودیە دەکاتە خاڵی بەیەکگەیشتنی زەریای هیند و دەریای ناوەڕاست. هەروەها دەبێتە هۆی بنیاتنانی شارە ئابوورییەکان و ناوچە پیشەسازییە نوێیەکان لەسەر هەردوو کەناری نۆکەندەکە، کە هەزاران هەلی کار دەڕەخسێنێت.

کێبڕکێ لەگەڵ نۆکەندی سوێس و کەمکردنەوەی تێچوو

لە ئەگەری جێبەجێکردنیدا، ئەم نۆکەندە کێبڕکێی نۆکەندی سوێسی میسری دەکات و ڕێگەی نێوان وڵاتانی کەنداو و ئەورووپا کورتتر دەکاتەوە. ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوە و دابەزینی نرخی نەوت، گاز و کەلوپەلەکان لە ئاستی جیهانیدا دەبێت. هەروەها لە ڕووی ژینگەییشەوە هاوکار دەبێت لە گۆڕینی کەشوهەوای ناوچە بیابانییەکان و زیادکردنی ڕووبەری سەوزایی.

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ڕایدەگەیەنێت کە دۆناڵد ترەمپ لەلایەن سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیلەوە بۆ هەڵگیرسانی جەنگ هەڵخەڵەتێنراوە و دەڵێت لەمەودوا تاران وەک یەک مامەڵە لەگەڵ واشنتن و تەل ئەڤیڤ دەکات.

هەڵخەڵەتاندنی ترەمپ لەلایەن نەتەنیاهووەوە

محەممەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران لە هەژماری فەرمیی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس، ڕایگەیاند کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەلایەن بنیامین نەتەنیاهووەوە هەڵخەڵەتێنراوە بۆ ئەوەی جەنگەکە دەستپێبکات. قالیباف ئاماژەی بەوە کرد کە ترەمپ لە ئێستادا لەژێر کۆنتڕۆڵی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیلدا کارەکانی ئەنجام دەدات.

مامەڵەی وەک یەک لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران جەختی لەوە کردەوە کە بەهۆی ئەو "تاوانە گەورەیەی" ئەنجامدراوە، وڵاتەکەی لەمەودوا هیچ جیاوازییەک لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل ناکات. ناوبراو ئاشکرای کرد کە کۆماری ئیسلامیی ئێران وەک یەک هێز و بە یەک شێوە مامەڵە لەگەڵ واشنتن و تەل ئەڤیڤ دەکات.

بەردەوامیی جەنگ و گۆڕینی هاوکێشەکان

سەبارەت بە داهاتووی ڕووبەڕووبوونەوەکان، قالیباف ڕایگەیاند کە ئەم جەنگە بەردەوام دەبێت تاوەکو ئەو کاتەی هاوکێشە و حیساباتی دوژمن دەگۆڕدرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە ئامانجیان ئەوەیە نەیارەکانیان ناچار بە پەشیمانی بکەن. ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە کە 15 ڕۆژە جەنگی نێوان ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل بەردەوامی هەیە.

بزووتنەوەی فەلەستینیی حەماس وێڕای پاڵپشتی بۆ مافی ئێران لە وەڵامدانەوەی هێرشەکان، داوا دەکات وڵاتانی کەنداو و دراوسێ نەکرێنە ئامانج.

داواکارییەک بۆ دوورخستنەوەی وڵاتانی دراوسێ لە جەنگ

بزووتنەوەی حەماسی فەلەستینی داوای لە کۆماری ئیسلامیی ئێران کرد، کە لە میانی ململانێ سەربازییەکانی ئێستادا خۆی لە بەئامانجگرتنی وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی کەنداو بەدوور بگرێت. ئەم داوایەی حەماس لە کاتێکدایە کە ئێران وەک وەڵامێک بۆ هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بنکە سەربازییەکانی ئەمریکای لە چەند وڵاتێکی کەنداو بەچڕی کردووەتە ئامانج.

حەماس دان بە مافی وەڵامدانەوەی ئێراندا دەنێت

بزووتنەوەی حەماس، ئەمڕۆ شەممە لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند، وێڕای دووپاتکردنەوەی مافی ئێران بۆ وەڵامدانەوەی دەستدرێژییەکان بە هەموو ئامرازە بەردەستەکان و بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکان، داواکارن تاران هێرشەکانی بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ ڕانەکێشێت. بزووتنەوەکە جەختی لەوە کردەوە کە پاراستنی سەقامگیریی وڵاتانی ناوچەکە لەم دۆخەدا پێویستە.

ئیدانەکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل

لە بەشێکی دیکەی بەیاننامەکەدا، حەماس هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلی بۆ سەر خاکی ئێران بە توندی ئیدانە کرد و بە پێشێلکارییەکی ڕوونی یاسا نێودەوڵەتییەکانی وەسف کرد. هاوکات بزووتنەوەکە داوای لە سەرجەم وڵاتانی ناوچەکە کرد، هاوکاریی یەکتر بکەن و هەوڵەکانیان یەکبخەن بە مەبەستی ڕاگرتنی جەنگ و ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی زیاتری گرژییەکان.

سەرەڕای جەختکردنەوەی سەرۆکی ئەمریکا لە وێرانکردنی ئامانجە سەربازییەکانی ناو دوورگەی خارگ، تاران ڕەتیدەکاتەوە لەو هێرشانەدا هیچ زیانێک بە ژێرخانی نەوتی دوورگەکە گەیشتبێت.

ترەمپ: گەوهەری تاجی ئێرانمان پێکا

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، سەرلەبەیانی ئەمڕۆ شەممە 14-03-2026 لە پلاتفۆرمی "ترو سۆشیاڵ" ڕایگەیاند، لەسەر فەرمانی ئەو، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) یەکێک لە بەهێزترین هێرشە ئاسمانییەکانی لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجامداوە. ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە لەو هێرشەدا هەموو ئامانجە سەربازییەکانی ناو دوورگەی خارگ، کە بە "گەوهەری تاج"ـی ئێران ناوی برد، لەناو براون. سەرۆکی ئەمریکا جەختی کردەوە کە چەکەکانیان پێشکەوتووترینن و تاوەکو ئێستا فەرمانی وێرانکردنی ژێرخانی نەوتی نەداوە، بەڵام ئەگەر ئێران ڕێگری لە هاتووچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هوورمز بکات، دەستبەجێ بەو بڕیارەدا دەچێتەوە.

ڕەتکردنەوەی زیانەکان لەلایەن میدیای فەرمیی ئێرانەوە

لەلایەکی دیکەوە، ئاژانسی هەواڵی فارسى ئێرانی لە زاری چەند سەرچاوەیەکەوە بڵاویکردەوە، هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا بۆ سەر دوورگەی خارگ هیچ زیانێکی بە ژێرخانی نەوتی ئەو ناوچەیە نەگەیاندووە. ئاژانسەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە بەرەبەیانی ئەمڕۆ دەنگی زیاتر لە 15 تەقینەوە لە دوورگەکە بیستراوە، بەڵام دامەزراوە نەوتییەکان سەلامەتن و زیانیان بەرنەکەوتووە.

ڕاگرتنی هەناردەی نەوت و کاریگەریی هێرشەکان

سەرەڕای لێدوانی سەرچاوە ئێرانییەکان، ڕۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" لە زاری بەرپرسێکی ئێرانییەوە بڵاویکردەوە، هێرشەکەی سەر دوورگەی خارگ گەورە و وێرانکەر بووە و بەهۆیەوە بەشێکی گەورەی هەناردەی نەوتی ئێران ڕاگیراوە. ئەو بەرپرسە ئێرانییە هێرشەکەی بە "بوومەلەرزە" وەسف کردووە و ئاماژەی بەوە کردووە کە کاریگەریی توندی لەسەر پرۆسەی هەناردەکردنی وزە دروست کردووە.

باڵیۆزی ئێران لە ڕووسیا ڕایگەیاند، پێشبینی دەکرێت یەکەمین دیداری نێوان سەرۆکی ڕووسیا و ڕێبەری نوێی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە پەراوێزی لوتکەی وڵاتانی کەناراوەکانی دەریای قەزوین لە تاران بەڕێوەبچێت.

یەکەمین دیداری پوتن و موجتەبا خامنەیی

بەرەبەیانیی ئەمڕۆ شەممە 14-03-2026، کازم جەلالی، باڵیۆزی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ڕووسیا لە میانی چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی "نۆڤۆستی" ڕایگەیاند، پێدەچێت یەکەمین دیداری نێوان ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی ڕووسیا و موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری باڵای نوێی ئێران لە پەراوێزی "لوتکەی وڵاتانی کەناراوەکانی دەریای قەزوین" ئەنجام بدرێت. جەلالی ئاماژەی بەوەش کرد، بڕیار وایە ئەم کۆبوونەوە لوتکەیە ئەمساڵ لە شاری تاران بەڕێوەبچێت.

سوپاسگوزاریی تاران بۆ مۆسکۆ

باڵیۆزی ئێران ئاماژەی بەوە کرد، وڵاتەکەی سوپاسگوزاریی خۆی ئاراستەی ڤلادیمێر پوتن دەکات بۆ ئەو پرسەنامەیەی بەبۆنەی کۆچی دوایی عەلی خامنەیی ئاراستەی تارانی کردبوو. هەروەها سوپاسی ئەو پەیامە پیرۆزباییەی کرد کە ڕۆژی یەکشەممەی ڕابردوو پوتن بۆ موجتەبا خامنەیی ناردوویەتی، دوای ئەوەی وەک سێیەمین ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و جێگرەوەی باوکی هەڵبژێردرا.

لوتکەی دەریای قەزوین لە سایەی جەنگدا

پێشتر مەسعوود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران ڕایگەیاندبوو کە لوتکەی دەریای قەزوین لە ڕێکەوتی 12-08-2026 لە تاران بەڕێوە دەچێت. هەرچەندە لە کۆتاییەکانی مانگی شوباتی ڕابردوودا جەنگ دژی ئێران هەڵگیرساوە و ئێستا لە هەفتەی دووەمیدایە، بەڵام تاوەکو ئێستا تاران هیچ ڕاگەیەندراوێکی فەرمیی سەبارەت بە دواخستن یان هەڵوەشاندنەوەی ئەو لوتکەیە بڵاونەکردووەتەوە.

سعوودیە پڕۆژەی لێدانی نۆکەندێکی زەبەلاح بە تێچووی 80 ملیار دۆلار تاوتوێ دەکات، کە کەنداوی عەرەبی بە دەریای سوورەوە دەبەستێتەوە و ئابووریی ناوچەکە لە هەڕەشەکانی داخستنی ڕێڕەوە ئاوییەکان دەپارێزێت.

گرنگیی وڵاتانی کەنداو لە بازاڕی وزەی جیهانیدا

وڵاتانی کەنداو کە پێکهاتوون لە (سعوودیە، عێراق، کوەیت، بەحرەین، قەتەر، ئیمارات، عومان و ئێران)، خاوەنی گەورەترین سەرچاوەی نەوت و گازی جیهانن. ڕۆژانە یەک لەسەر سێی بازرگانیی دەریایی نەوت و گاز لەم ناوچەیەوە ڕەوانەی بازاڕەکان دەکرێت، کە بڕەکەی دەگاتە 12 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو. وڵاتە پیشەسازییە گەورەکانی وەک چین و هیندستان بەشێوەیەکی سەرەکی پشتیان بەم سەرچاوانە بەستووە.

تایبەتمەندییە تەکنیکییەکانی نۆکەندی سەلمان

بیرۆکەی پڕۆژەکە لە ساڵی 2015ـەوە لای سعوودیە دروست بووە و ئامانج لێی دۆزینەوەی ڕێڕەوێکی جێگرەوەیە بۆ گەرووی هوورمز. نۆکەندەکە کە بە ناوی شا سەلمانەوە ناونراوە، درێژییەکەی 950 کیلۆمەترە، پانییەکەی 150 مەتر و قووڵییەکەشی 25 مەتر دەبێت. ئەم ڕەهەندانە ڕێگە دەدەن گەورەترین پاپۆڕ و کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی جیهان تێپەڕ بن، تێچووی جێبەجێکردنیشی بە 80 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت.

دوورکەوتنەوە لە هەڕەشەکانی ئێران لە گەرووی هوورمز

لێدانی ئەم نۆکەندە لە ڕۆژهەڵاتی سعوودیەوە بۆ سەر دەریای سوور، وڵاتانی کەنداو و عێراق لە مەترسییەکانی داخستنی گەرووی هوورمز لەلایەن ئێرانەوە ڕزگار دەکات. بەمەش گەرووی هوورمز ئەو بایەخە ستراتیژییەی ئێستای نامێنێت و ئابووریی وڵاتانی ناوچەکە لە ململانێ و ناجێگیرییە سیاسییەکان دوور دەکەوێتەوە.

داڕشتنەوەی جوگرافیای سیاسی و ئابووریی ناوچەکە

پڕۆژەی نۆکەندی سەلمان تەنیا ڕێڕەوێکی ئاوی نییە، بەڵکو گۆڕانکاریی گەورە لە نەخشەی ئابووریدا دروست دەکات. پڕۆژەکە سعوودیە دەکاتە خاڵی بەیەکگەیشتنی زەریای هیند و دەریای ناوەڕاست. هەروەها دەبێتە هۆی بنیاتنانی شارە ئابوورییەکان و ناوچە پیشەسازییە نوێیەکان لەسەر هەردوو کەناری نۆکەندەکە، کە هەزاران هەلی کار دەڕەخسێنێت.

کێبڕکێ لەگەڵ نۆکەندی سوێس و کەمکردنەوەی تێچوو

لە ئەگەری جێبەجێکردنیدا، ئەم نۆکەندە کێبڕکێی نۆکەندی سوێسی میسری دەکات و ڕێگەی نێوان وڵاتانی کەنداو و ئەورووپا کورتتر دەکاتەوە. ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوە و دابەزینی نرخی نەوت، گاز و کەلوپەلەکان لە ئاستی جیهانیدا دەبێت. هەروەها لە ڕووی ژینگەییشەوە هاوکار دەبێت لە گۆڕینی کەشوهەوای ناوچە بیابانییەکان و زیادکردنی ڕووبەری سەوزایی.

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا بانگەشەکانی سوپای پاسداران سەبارەت بە لەکارخستنی کەشتییە جەنگییەکەیان ڕەتدەکاتەوە و بە "درۆی بەسەرچوو" ناوی دەبات.

سێنتکۆم بانگەشەکانی تاران ڕەتدەکاتەوە

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا (سێنتکۆم) بانگەشەیەکی نوێی سوپای پاسدارانی ئێرانی ڕەتکردەوە کە تێیدا تاران ڕایگەیاندبوو توانیویانە کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەبراهام لینکن لەکار بخەن و پەکبخەن. ڕۆژی شەممە 14-03-2026 سێنتکۆم لە ڕاگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد، سوپای پاسداران خەریکی بڵاوکردنەوەی "درۆی بەسەرچووە" و ئەمە یەکەمجار نییە تاران بانگەشەی تێکشکاندنی ئەو کەشتییە دەکات.

بەردەوامیی باڵادەستیی ئاسمانیی ئەمریکا

لە ڕاگەیەندراوەکەی سێنتکۆمدا هاتووە، گرووپی هێرشبەری کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەبراهام لینکن لە باڵادەستی بەسەر ئاسمانی ئێراندا لە ناو دەریاوە بەردەوامە. سوپای ئەمریکا وێنەیەکی "پشتڕاستکردنەوە"ـی بڵاوکردووەتەوە و لێدوانەکانی بەرپرسانی ئێرانی بە سوور و بە وشەی "درۆ" نیشان داوە.

بانگەشەکانی ئێران بۆ بە ئامانجگرتنی کەشتییەکە

ڕەتکردنەوەی ئەمریکا دوای ئەوە دێت کە ڕۆژی 07-03-2026 میدیای فەرمیی ئێران ڕایگەیاندبوو، سوپای وڵاتەکە کۆمەڵێک مووشەکی ئاراستەی کەشتیی جەنگیی ئەبراهام لینکنی ئەمریکا کردووە. هەروەها ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی ناوەندی خاتەمولئەنبیا ڕایگەیاندبوو، کەشتییەکە لەلایەن درۆنەکانی سوپای پاسدارانەوە کراوەتە ئامانج و بەو هۆیەوە زیاتر لە 1,000 کیلۆمەتر لە سنوورە ئاوییەکانی ئێران دوورکەوتووەتەوە.

وەزیری دەرەوەی عێراق هۆشداریی لە دەرهاویشتە مەترسیدارەکانی جەنگ بۆ سەر شادەماری ئابووریی وڵات دەدات و جەخت لەوە دەکاتەوە کە مەترسییەکان تەنیا لە هێرشی سەربازیدا کورت نابنەوە.

هۆشداری لە پەککەوتنی شادەماری ئابووری

فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ پاولۆ رانجێل، وەزیری دەرەوەی پورتوگال، بارودۆخی مەترسیداری ناوچەکەی تاوتوێ کرد. وەزیری دەرەوەی عێراق هۆشداریی دا کە دەرهاویشتەکانی جەنگ تەنیا هێرشی سەربازی نین، بەڵکو مەترسیی جیدی هەیە ببێتە هۆی پەکخستنی پرۆسەی هەناردەکردنی نەوت، کە سەرچاوەی سەرەکی و شادەماری ئابووریی عێراقە.

پشتیوانیی پورتوگال بۆ حکومەتی عێراق

لە بەرامبەردا، وەزیری دەرەوەی پورتوگال هاوسۆزیی تەواوی حکومەتی وڵاتەکەی بۆ حکومەت و گەلی عێراق دەربڕی لە رووبەڕووبوونەوەی ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەر خاکەکەی. پاولۆ رانجێل جەختی لەوە کردەوە کە ئەم جەنگەی ئێستا هەڕەشەیەکی فرەڕەهەندە، بە تایبەت دوای ئەوەی پەرەی سەندووە و وڵاتانی دیکەی ناوچەکەشی گرتووەتەوە.

پاشخانی هەڵگیرسانی جەنگ لە ناوچەکەدا

ئەم ئاڵۆزییانە دوای ئەوە دێن کە بەیانیی شەممە 28-02-2026، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشی ئاسمانییان بۆ سەر ئێران دەست پێکرد و بەهۆیەوە چەند سەرکردەیەکی ئەو وڵاتە کوژران. لە بەرامبەردا ئێران وێڕای ئاراستەکردنی مووشەک بۆ ئیسرائیل، زنجیرەیەک هێرشی بۆ سەر بنکە و بارەگا سەربازییەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی ناوچەکە دەست پێکردووە.

سەرۆکی ئەمریکا جەخت لە بەزاندنی سەربازیی ئێران دەکاتەوە و هاوکات ناوچەکە شەوێکی پڕ لە ئاڵۆزی و هێرشی مووشەکی و درۆنی لە نێوان لایەنە ناکۆکەکاندا بەڕێکرد.

ڕەتکردنەوەی پێشنیازی ڕێککەوتن لەلایەن ترەمپەوە

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نوێترین پەیامیدا ڕایگەیاند، کۆماری ئیسلامیی ئێران لە جەنگدا بە "تەواوەتی بەزێنراوە" و ئێستا تاران هەوڵ بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن دەدات. ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە میدیاکان باسی سەرکەوتنی سوپای ئەمریکا ناکەن و جەختیشی کردەوە کە ئەو بەو ڕێککەوتنەی ئێران داوای دەکات ڕازی نییە و قبووڵی ناکات.

وێرانکردنی ئامانجە ستراتیژییەکانی خارک

سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی هێرشەکانی سەر دوورگەی خارک ئاشکرای کرد، هەموو ئامانجە سەربازییەکانی ناو ئەو دوورگەیە کە گرنگترین ناوەندی ستراتیژیی ئێرانە، بە تەواوەتی لەناوبراون. ترەمپ وەسفی چەکەکانی وڵاتەکەی کرد بەوەی "پێشکەوتووترین و بەهێزترینن" کە جیهان تاوەکو ئێستا بینیبێتی.

ئۆپەراسیۆنی "وەعدی سادق 4" و جەنگی ژێرخان

سوپای پاسدارانی ئێران دەستپێکردنی شەپۆلی 48ـەمی ئۆپەراسیۆنی "وەعدی سادق 4"ی ڕاگەیاند. تاران ئاشکرای کرد کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ حیزبوڵڵای لوبنان، چەندین ئامانجیان لە باکووری ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە بۆردوومان کردووە. هاوکات ئێران ناوی 30 کۆمپانیای تەکنەلۆژیای ئەمریکی وەک ئامانجی سەربازی ڕاگەیاند و جەنگی ژێرخانی فراوانتر کرد.

هێرش بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد

بەرپرسێکی ئەمنیی عێراقی ڕایگەیاند، ڕۆژی شەممە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد لە ڕێگەی درۆنەوە هێرشی کراوەتە سەر و دووکەڵ لە ناو کۆمەڵگەی باڵیۆزخانەکە بەرزبووەتەوە. هەروەها دەنگی دوو تەقینەوەی بەهێز لە بەغداد بیستراوە و دەنگۆی کوژرانی سەرکردەیەکی حەشدی شەعبی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوبووەتەوە.

هەڕەشەی تێکشکاندنی کێڵگە نەوتییەکانی ناوچەکە

بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیای ئێران وەک وەڵامێک بۆ هەڕەشەکانی ترەمپ ڕایگەیاند، لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر ژێرخانی وزەی وڵاتەکەی، تەواوی ئەو کێڵگە نەوتییانەی ناوچەکە کە پشکی ئەمریکایان تێدایە تێکدەشکێنن.

وەڵامدانەوەی حیزبوڵڵا بۆ سەر بنکەکانی ئیسرائیل

حیزبوڵڵای لوبنان ڕایگەیاند، لە وەڵامی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر بەیرووت و شارۆچکەکانی لوبنان، زنجیرەیەک هێرشیان بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی ئیسرائیل و شوێنی کۆبوونەوەی سەربازان لە ناوخۆی ئیسرائیل و ناوچە سنوورییەکان ئەنجامداوە.

ئیدارەی ئەمریکا بۆ ڕێگریکردن لە بەرزبوونەوەی نرخەکانی سووتەمەنی و جێگیرکردنی بازاڕی وزە، بڕیارێکی گرنگی سەبارەت بە یەدەگی ستراتیژیی وڵاتەکەی دا، لە کاتێکدا جەنگی ئێران و ئاڵۆزییە ئابوورییەکان ترەمپیان ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەخت کردووەتەوە.

خستنەڕووی 172 ملیۆن بەرمیل نەوت بۆ بازاڕ

ئیدارەی ترەمپ بڕیاری داوە 172 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی نەوتی ستراتیژی بخاتە بازاڕەوە. ئەم هەنگاوە کە پڕۆسەی دەرهێنان و خستنەڕووی 120 ڕۆژ دەخایەنێت، ئامانج لێی کۆنتڕۆڵکردنی نرخە بەرزەکان و کەمکردنەوەی فشارە لەسەر بەکاربەرانی ئەمریکی، بەتایبەت لەگەڵ نزیکبوونەوەی وەرزی هەڵبژاردنەکان. هاوکات بڕیارە ساڵی داهاتوو 200 ملیۆن بەرمیل نەوت وەک قەرەبوو بۆ مسۆگەرکردنی ئاسایشی وزە بگەڕێنرێتەوە بۆ ناو ئەو یەدەگە.

بەرزبوونەوەی پێوانەیی نرخەکانی نەوت

ئەم بڕیارەی واشنتن لە کاتێکدایە کە نرخی نەوت بەرزبوونەوەی پێوانەیی بەخۆوە بینیوە. بەر لە داخستنی بازاڕەکان، نرخی نەوتی برێنت بە ڕێژەی زیاتر لە 9% بەرزبووەوە و گەیشتە 101.5 دۆلار، هەروەها نەوتی تەکساس گەیشتە نزیکەی 96 دۆلار. شرۆڤەکاران هۆشداری دەدەن کە هەر پەککەوتنێکی جووڵەی کەشتیوانی لە گەرووی هوورمز، دەبێتە هۆی شۆکێکی ئابووریی سەخت بۆ ئاسیا و ئەورووپا، چونکە جگە لە نەوت، یەک لەسەر سێی پەینی کیمیایی جیهانیشی پێدا تێدەپەڕێت.

ئاستەنگە ئابوورییەکانی بەردەم سەرۆکی ئەمریکا

بەردەوامیی جەنگ و بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین لە ناوخۆی ئەمریکا، دۆناڵد ترەمپی خستووەتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورس، چونکە دۆخەکە پێچەوانەی بەڵێنەکانیەتی بۆ سەقامگیریی ئابووری. لە لایەکی دیکەوە، ساڵی ڕابردوو بازاڕی کاری ئەمریکا پاشەکشەی کرد و دادگای باڵای ئەو وڵاتەش باجە گومرگییەکانی ترەمپی بە نایاسایی لەقەڵەمدا؛ بەو هۆیەشەوە ئێستا پێویستە حکومەتی ئەمریکا 180 ملیار دۆلار بگەڕێنێتەوە بۆ ئەو کۆمپانیایانەی کە پێشتر گومرگیان لێوەرگیراوە.

وەزیری گواستنەوەی تورکیا ڕایگەیاند، پاش دەستپێکردنی گرژییە سەربازییەکانی ناوچەکە، یەکەم کەشتیی وڵاتەکەیان توانیویەتی مۆڵەتی تێپەڕین لە گەرووی هوورمز وەربگرێت و بەرەو ئێران بڕوات.

تێپەڕینی یەکەم کەشتیی تورکیا لە گەرووی هوورمز

عەبدولقادر ئورالۆغڵو، وەزیری گواستنەوە و ژێرخانی تورکیا ڕایگەیاند، لە دوای دەستپێکردنی شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕۆژی هەینی یەکەم کەشتیی تورکیا گەرووی هوورمزی تێپەڕاندووە. ئاماژەی بەوەش کرد، خاوەنی کەشتییەکە هاووڵاتییەکی تورکیایە و دوای وەرگرتنی مۆڵەتی پێویست، ئێستا بەرەو بەندەرێکی ئێرانی بەڕێوەیە.

14 کەشتیی دیکە لە چاوەڕوانی دان

بەگوێرەی گوتەکانی ئورالۆغڵو، ئێستا 14 کەشتیی دیکەی سەر بە تورکیا چاوەڕێی تێپەڕین لە گەرووەکە دەکەن، کە 6 کەشتیی گەشتیاریی نەفەرهەڵگریان تێدایە. وەزیری گواستنەوەی تورکیا جەختی کردەوە کە هیچ کەشتییەک بە ئاڵای تورکیاوە لە ئێستادا لە ناو گەرووی هوورمزدا گیری نەخواردووە و پەیوەندیی بەردەوامیان لەگەڵ سەرجەم کەشتییەکاندا هەیە.

گرنگیی ستراتیژیی گەرووی هوورمز

لە 28ـی شوباتی ڕابردووەوە، دوای دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەکانی تاران، هاتووچۆی دەریایی لە گەرووی هوورمزدا پەکیکەوتووە. ئەم گەرووە کە کەنارەکانی باکووری لە ئێران و باشووری لە عوممان و ئیماراتە، خوێنبەری سەرەکیی دابینکردنی وزەیە لە جیهاندا و نزیکەی 20%ـی بەرهەمی نەوت و غازی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت.

عێراق بووەتە تەنیا وڵات لە ناوچەکەدا کە لە ناو خاکی خۆیدا ڕووبەڕووی هێرشی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و ئێران دەبێتەوە، ئەمەش مەترسیی پەککەوتنی تەواوەتیی ئابووری و سەرهەڵدانی پشێویی کۆمەڵایەتیی دروست کردووە.

عێراق وەک گۆڕەپانی جەنگی ئەمریکا و ئێران

بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی "واشنتن پۆست"، عێراق کەوتووەتە ناو قەیرانێکی گشتگیر و کۆنتڕۆڵنەکراو، چونکە تاکە وڵاتە لە ناوچەکەدا کە لە یەک کاتدا لەلایەن هەردوو لایەنی جەنگەکەوە (ئەمریکا و ئێران) بۆردومان دەکرێت. ئەم دۆخە پاش ئەوە دێت کە وڵاتەکە لە دوو ساڵی ڕابردوودا هەوڵی دابوو خۆی لە ئاڵۆزییەکان بەدوور بگرێت.

مەترسیی نەبوونی مووچە و پەککەوتنی هەناردەی نەوت

پەککەوتنی کەشتیوانی لە کەنداو و هێرشە بەردەوامەکان بۆ سەر ژێرخانی وزە، هەناردەی نەوتی عێراقیان بە تەواوەتی ڕاگرتووە. بەرپرسانی هەرێمی کوردستان بۆ ڕۆژنامەکە ئاماژەیان بەوە کردووە، ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، بەغداد ناتوانێت مانگی داهاتوو مووچەی فەرمانبەرانی کەرتی گشتی دابین بکات، ئەوەش مەترسیی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی و پشێویی گەورەی کۆمەڵایەتی لێ دەکەوێتەوە.

بنبەستی گفتوگۆکانی هەولێر و بەغداد

حکومەتی فیدراڵ داوای لە سەرکردایەتیی هەرێمی کوردستان کردووە هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بۆریی تورکیاوە دەستپێبکاتەوە، بەڵام بەهۆی کێشە سیاسییەکانی نێوانیان و پرسی ئاڵوگۆڕی دۆلار، گفتوگۆکان گەیشتوونەتە بنبەست و هیچ ئەنجامێکیان نەبووە.

هێرشە ئاسمانییەکان و وەڵامدانەوەی ئەمریکا

لە دەستپێکی جەنگ لە 28-02-2026ـەوە، بنکەکانی ئەمریکا لە فڕۆکەخانەی بەغداد و هەولێر، لەگەڵ بارەگا دیپلۆماسییەکان، ڕۆژانە ڕووبەڕووی هێرشی درۆنی و مووشەکیی گرووپە چەکدارەکان دەبنەوە. لە بەرامبەردا، ئەمریکا بە تووندی وەڵامی داوەتەوە و بنکەکانی ئەو گرووپانەی لە جورف سەخر، ناوچە سنوورییەکانی قائیم و چەندین شوێنی دیکە بۆردومان کردووە.

قەیرانی کارەبا و کشانەوەی کۆمپانیا بیانییەکان

ڕۆژنامەکە باس لەوەشدەکات کە هەولێر، هێرشە درۆنییەکان شوێنە بازرگانییەکان و هۆتێلەکانیشیان گرتووەتەوە. یەکێک لە گەورەترین گورزەکان بەر کێڵگەی کۆرمۆر کەوتووە و لەکاری خستووە، ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەی بەرهەمهێنانی کارەبا بە ڕێژەی 2 لەسەر 3 کەم بکات و هاووڵاتییان تەنیا 4 بۆ 6 کاژێر کارەبایان هەبێت. هاوکات، کۆمپانیاکانی شاماران و HKN بەرهەمهێنانی نەوتیان لە کێڵگەکانی سەرسنگ و ئەترووش ڕاگرتووە.

بۆشایی سیاسی و دەسەڵاتی سنوورداری حکومەت

لە راپۆرتەکەی واشنتن پۆستدا باس لەوەدەکات کە عێراق لە دوای هەڵبژاردنەکانی تشرینی دووەمی 2025ـەوە بێ حکومەت ماوەتەوە، ئەوەش پاش ئەوەی ئەمریکا دژی کاندیدکردنی نووری مالیکی وەستایەوە. محەممەد شیاع سوودانی وەک سەرۆکوەزیرانی کاربەڕێکەر دەسەڵاتی سنوورداری هەیە و ناتوانێت کۆنتڕۆڵی گرووپە چەکدارەکان بکات. تامر بەدەوی، پسپۆڕی کاروباری عێراق دەڵێت: "ئێستا کەس نایەوێت بەرپرسیارێتیی ئەم بارودۆخە ئاڵۆزە بگرێتە ئەستۆ."

دابەشبوونی سیاسی و مەترسی لەسەر ئاسایش

لە کۆتای ڕاپۆرتەکەدا باس لە بەرودۆخی عێراق دەکات و دەڵێت لایەنە سیاسییەکان لەسەر پرسی بێلایەنی دابەشبوون؛ هەندێکیان دەیانەوێت عێراق بچێتە بەرەی ئێران و هەندێکی دیکە داوای هاوکاریی ئەمریکا دەکەن. ئەم دابەشبوونە ناوخۆییە تەنگژە سیاسییەکانی گەیاندووەتە لووتکە و هەموو دەستکەوتە ئەمنییەکانی ساڵانی ڕابردووی خستووەتە مەترسییەوە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ناوچەی سەوزی بەغداد رووبەڕووی هێرشێکی درۆنی بووەوە و بەهۆیەوە زەنگی مەترسی لە تەواوی ناوچەکە لێدرا.

هێرشێکی درۆنی لە کاتژمێر 06:00ـی بەیانی

کاتژمێر 06:00ـی بەرەبەیانیی ئەمڕۆ شەممە، هێرشێکی نوێ کرایە سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ناوچەی سەوزی بەغداد. بەگوێرەی زانیارییە سەرەتاییەکان، هێرشەکە لە ڕێگەی درۆنێکی خۆکوژییەوە ئەنجامدراوە و دوکەڵێکی زۆر لە باڵەخانەکە بەرزبووەتەوە.

لێدانی زەنگی ئاگادارکردنەوە و زیانەکان

دەستبەجێ دوای هێرشەکە، زەنگی ئاگادارکردنەوە لە ناو باڵیۆزخانەکە و ناوچەی سەوز لێدراوە. تاوەکو ئێستا هیچ زانیارییەکی فەرمی دەربارەی قەبارەی وردی زیانەکان یان بوونی کوژراو و بریندار بڵاونەکراوەتەوە.

کردنە ئامانجی نێردە دیپلۆماسییەکان

سەرچاوەیەک بە ئاژانسی فرانس پرێسی ڕاگەیاندووە، کە ئامانجی هێرشەکە نێردە دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا بووە لە بەغداد. ئەمەش لە کاتێکدایە پێشتر وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا هۆشداریی بە فەرمانبەرە ناپێویستەکانی باڵیۆزخانەکە دابوو کە دەبێت بەهۆی بارودۆخی ئەمنییەوە دەستبەجێ عێراق جێبهێڵن.

سەرۆکی ئەمریکا جەخت لە بەزاندنی سەربازیی ئێران دەکاتەوە و هاوکات ناوچەکە شەوێکی پڕ لە ئاڵۆزی و هێرشی مووشەکی و درۆنی لە نێوان لایەنە ناکۆکەکاندا بەڕێکرد.

ڕەتکردنەوەی پێشنیازی ڕێککەوتن لەلایەن ترەمپەوە

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نوێترین پەیامیدا ڕایگەیاند، کۆماری ئیسلامیی ئێران لە جەنگدا بە "تەواوەتی بەزێنراوە" و ئێستا تاران هەوڵ بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن دەدات. ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە میدیاکان باسی سەرکەوتنی سوپای ئەمریکا ناکەن و جەختیشی کردەوە کە ئەو بەو ڕێککەوتنەی ئێران داوای دەکات ڕازی نییە و قبووڵی ناکات.

وێرانکردنی ئامانجە ستراتیژییەکانی خارک

سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی هێرشەکانی سەر دوورگەی خارک ئاشکرای کرد، هەموو ئامانجە سەربازییەکانی ناو ئەو دوورگەیە کە گرنگترین ناوەندی ستراتیژیی ئێرانە، بە تەواوەتی لەناوبراون. ترەمپ وەسفی چەکەکانی وڵاتەکەی کرد بەوەی "پێشکەوتووترین و بەهێزترینن" کە جیهان تاوەکو ئێستا بینیبێتی.

ئۆپەراسیۆنی "وەعدی سادق 4" و جەنگی ژێرخان

سوپای پاسدارانی ئێران دەستپێکردنی شەپۆلی 48ـەمی ئۆپەراسیۆنی "وەعدی سادق 4"ی ڕاگەیاند. تاران ئاشکرای کرد کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ حیزبوڵڵای لوبنان، چەندین ئامانجیان لە باکووری ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە بۆردوومان کردووە. هاوکات ئێران ناوی 30 کۆمپانیای تەکنەلۆژیای ئەمریکی وەک ئامانجی سەربازی ڕاگەیاند و جەنگی ژێرخانی فراوانتر کرد.

هێرش بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد

بەرپرسێکی ئەمنیی عێراقی ڕایگەیاند، ڕۆژی شەممە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد لە ڕێگەی درۆنەوە هێرشی کراوەتە سەر و دووکەڵ لە ناو کۆمەڵگەی باڵیۆزخانەکە بەرزبووەتەوە. هەروەها دەنگی دوو تەقینەوەی بەهێز لە بەغداد بیستراوە و دەنگۆی کوژرانی سەرکردەیەکی حەشدی شەعبی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوبووەتەوە.

هەڕەشەی تێکشکاندنی کێڵگە نەوتییەکانی ناوچەکە

بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیای ئێران وەک وەڵامێک بۆ هەڕەشەکانی ترەمپ ڕایگەیاند، لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر ژێرخانی وزەی وڵاتەکەی، تەواوی ئەو کێڵگە نەوتییانەی ناوچەکە کە پشکی ئەمریکایان تێدایە تێکدەشکێنن.

وەڵامدانەوەی حیزبوڵڵا بۆ سەر بنکەکانی ئیسرائیل

حیزبوڵڵای لوبنان ڕایگەیاند، لە وەڵامی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر بەیرووت و شارۆچکەکانی لوبنان، زنجیرەیەک هێرشیان بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی ئیسرائیل و شوێنی کۆبوونەوەی سەربازان لە ناوخۆی ئیسرائیل و ناوچە سنوورییەکان ئەنجامداوە.

بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیای ئێران هۆشداری دەداتە ئەمریکا، کە لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر ژێرخانی وزەی وڵاتەکەی، تەواوی ئەو کێڵگە نەوتییانەی ناوچەکە تێکدەشکێنن کە پشکی ئەمریکایان تێدایە.

وەڵامدانەوەی دەستدرێژی بە هەمان شێوە

ڕۆژی شەممە 14-03-2026، ئیبراهیم زولفەقاری، گوتەبێژی بارەگای ناوەندیی خاتەمولئەنبیا هۆشدارییەکی تووندی ئاراستەی واشنتن کرد. لە ڕاگەیەندراوەکەی ئەو بارەگایەدا کە باڵاترین ناوەندی فەرماندەیی سەربازیی ئێرانە، هاتووە "لە ئەگەری هێرشکردنە سەر ژێرخانی نەوتی و ئابووریی ئێران، هەموو ئەو ژێرخانە نەوتی و وزەییانەی ناوچەکە کە پشکی ئەمریکایان تێدایە یان هاوکاریی ئەو وڵاتە دەکەن، دەستبەجێ لەناودەبرێن و دەکرێنە خۆڵەمێش".

بۆردوومانکردنی دوورگەی خارک لەلایەن سێنتکۆمەوە

ئەم هۆشدارییەی ئێران دوای ئەوە دێت، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند، لەسەر فەرمانی ئەو، فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا (سێنتکۆم) یەکێک لە گەورەترین هێرشە ئاسمانییەکانی لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کردووەتە سەر دوورگەی خارک. ترەمپ جەختی کردەوە کە لەم هێرشەدا هەموو ئامانجە سەربازییەکانی ناو دوورگەکە بە تەواوەتی وێران کراون و گوتی "چەکەکانمان پێشکەوتووترینن کە جیهان تاوەکو ئێستا دیتبێتی".

پێگەی ستراتیژیی دوورگەی خارک

دوورگەی خارک ستراتیژیترین ناوەندی پیشەسازیی نەوتی ئێرانە و 90%ـی پانتایی دوورگەکە بۆ ئەو کەرتە تەرخان کراوە. زۆربەی دانیشتووانەکەی کە ژمارەیان 8,000 کەسە، فەرمانبەر و کرێکاری کەرتی وزەن. ئەم دوورگەیە بەهۆی گرنگییەکەیەوە بۆ هەناردەکردنی نەوت، لە نێو ئێرانییەکاندا بە "دوورگە قەدەخەکراوەکە" ناوی دەهێنرێت.

سەرۆکی ئەمریکا متمانە بە ڕۆڵی ڕووسیا لە دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران ناکات و وەزیری جەنگی وڵاتەکەش هەڕەشەی ناردنی هێزی تایبەت بۆ ناو خاکی ئێران دەکات.

ڕەتکردنەوەی پێشنیازەکەی مۆسکۆ

بەپێی ڕاپۆرتێکی ماڵپەڕی ئەکسیۆس، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا پێشنیازێکی ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی ڕووسیای بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی ئێران ڕەتکردووەتەوە. پوتن پێشنیاری کردبوو کە 450 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران بۆ خاکی ڕووسیا بگوازرێتەوە، بەڵام ترەمپ بەهۆی بێمتمانەیی بە مۆسکۆ و ، داواکەی قبووڵ نەکردووە.

ناردنی هێزی تایبەت بۆ ناو ئێران

پیت هێگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا ڕایگەیاند، واشنتن چەندین بژاردەی بۆ دەستبەسەرداگرتنی یۆرانیۆمە پیتێنراوەکانی ئێران لەبەردەستە. هێگسێس ئاشکرای کرد کە یەکێک لە بژاردە سەرەکییەکان، ناردنی هێزی تایبەتی ئەمریکایە بۆ ناو خاکی ئێران بە مەبەستی کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ماددە ئەتۆمییانە.

هاوکاریی هەواڵگریی ڕووسیا بۆ ئێران

دۆناڵد ترەمپ ئاشکرای کردووە کە ڕووسیا زانیاریی هەواڵگری پێشکەش بە ئێران دەکات بۆ ئەوەی بنکەکانی هێزەکانی ئەمریکا بکەنە ئامانج. بە گوتەی ترەمپ، ئەم هەنگاوەی مۆسکۆ وەک کاردانەوەیەک و تۆڵەکردنەوەیەکە لە بەرامبەر هاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ وڵاتی ئۆکراینا.

مەترسیی دروستکردنی 10 بۆمبی ئەتۆمی

دەستبەسەرداگرتنی 450 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراو ئامانجی سەرەکیی واشنتن و تەلئەڤیڤە، چونکە ئەو بڕە بەسە بۆ دروستکردنی نزیکەی 10 بۆمبی ئەتۆمی. پسپۆڕان هۆشداری دەدەن کە تاران تەنیا چەند هەفتەیەکی کەمی پێویستە بۆ گۆڕینی ئەو یۆرانیۆمە بۆ چەکی ئەتۆمی، بەتایبەت کە ئاستی پیتاندن لە هەندێک وێستگەدا گەیشتووەتە 60% و تەنیا هەنگاوێکی کورت لە ئاستی 90%ـی سەربازییەوە دوورە.

لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ سەرووی 100 دۆلار، سعوودیە بەندەری یەنبع وەک جێگرەوەی گەرووی هوورمز بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی بەکاردەهێنێت.

بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ 103 دۆلار

لە کاتی داخستنی بازاڕەکاندا، نرخی نەوتی برێنت لە ئاستی مانگانەدا 50% بەرزبووەوە و گەیشتە 103.14 دۆلار. شیکەرەوانی بازاڕی وزە پێیان وایە مانەوەی نرخەکان لە سەرووی 100 دۆلار، لەوانەیە دۆناڵد ترەمپ ناچار بکات کۆتایی بە شەڕی ناوچەکە بهێنێت.

داخستنی هوورمز؛ گەورەترین گورز لە بازاڕی وزە

ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە ڕایگەیاند، داخستنی گەرووی هوورمز گەورەترین گورزی مێژووییە لە بازاڕی وزە درابێت. بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران، کەشتییە نەوت هەڵگرەکان ناتوانن بەو گەرووەدا تێپەڕ بن کە ڕۆژانە 20%ی نەوتی جیهانی پێدا دەگوازرایەوە.

یەنبع؛ جێگرەوەی سعوودیە بۆ هەناردەی نەوت

سعوودیە بۆ سوودوەرگرتن لە بەرزیی نرخەکان، بەندەری یەنبعی لەسەر دەریای سوور وەک جێگرەوەی هوورمز دیاریکرد و تاوەکو ئێستا 11 کەشتیی زەبەلاح گەیشتوونەتە بەندەرەکە. ئەمین ناسر، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئارامکۆ ڕایگەیاند، هەناردەی نەوت لە ڕێگەی هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا زیاد دەکەن و بەمزووانە هەناردەی ڕۆژانەیان دەگاتە 5 ملیۆن بەرمیل.

ناکۆکیی ئەمریکا و ئەورووپا لەسەر نەوتی ڕووسیا

بۆ جێگیرکردنی نرخەکان لە بازاڕدا، ئەمریکا بڕیاری داوە سزاکانی سەر نەوتی ڕووسیا سوک بکات، بەڵام وڵاتانی ئەورووپا و بەتایبەت ئەڵمانیا دژی ئەو بڕیارە وەستاونەتەوە.

ترس و دڵەڕاوکێی بازرگانانی نەوت

ڕێبێکا باین، گەورە بازرگانی وزە ئاماژەی بەوە کرد، بازرگانانی نەوت نایانەوێت سامانەکەیان ببێتە قوربانی جەنگ، بۆیە کڕینی نەوت بۆ گرێبەستەکانی داهاتوو کەمدەکەنەوە؛ چونکە ئەگەر ئێستا بەم نرخە بەرزە بکڕن، داهاتووی نرخەکان لە ئەگەری دابەزیندا دیار نییە.

تەقینەوەیەکی بەهێز ناوەڕاستی بەغدادی هەژاند و بەگوێرەی زانیارییەکان، هێرشێکی ئاسمانی بارەگایەکی لیوای 40ـی حەشدی شەعبی و ماڵی سەرکردەیەکی "مقاوەمە"ی کردووەتە ئامانج.

بۆردوومانکردنی بارەگایەکی حەشدی شەعبی لە عەرسات

بەرەبەیانی ئەمڕۆ شەممە 14-03-2026، دەنگی تەقینەوەیەکی بەهێز لە ناوچەی "مەسبەح - عەرسات" لە ناوەڕاستی بەغداد بیسترا. بەگوێرەی زانیاریی سەرچاوە ئەمنییەکان، تەقینەوەکە لەرێگەی مووشەکێکی ئاراستەکراوەوە بووە کە بارەگایەکی سەر بە لیوای 40ـی حەشدی شەعبی لەو ناوچەیە کردووەتە ئامانج. دەستبەجێ دوای رووداوەکە، هێزەکانی حەشدی شەعبی گەیشتوونەتە شوێنەکە و بەرپرسیارێتی لێکۆڵینەوەیان لە ئەستۆ گرتووە.

هەوڵێکی تیرۆرکردن بۆ سەرکردەیەکی "مقاوەمە"

هەندێک سەرچاوەی میدیایی و ئەمنیی ئاماژە بەوە دەکەن، ئەگەری هەیە ئەم هێرشە هەوڵێکی تیرۆرکردن بووبێت بۆ سەرکردەیەکی دیاری بەرەی "مقاوەمە" لە عێراق کە لەو ناوچەیەدا نیشتەجێیە. زانیارییە سەرەتاییەکان باس لەوە دەکەن ئەو ماڵەی بۆردوومان کراوە، شوێنی حەوانەوە و بارەگای یەکێک لە سەرکردە دیارەکان بووە کە پەیوەندیی بە سیستەمی مووشەکیی گرووپە چەکدارەکانەوە هەبووە، بەڵام تائێستا ئاماری قوربانییەکان دیار نییە.

بەکارھێنانی فڕۆکەی جەنگی لە هێرشەکەدا

سەرچاوە ئەمنییەکان جەختیان کردووەتەوە کە "ئامانجەکە بە وردی ماڵی بەرپرسێکی باڵای یەکێک لە فەسائیلە چەکدارەکان بووە" و هێرشەکە بە فڕۆکەی جەنگی ئەنجام دراوە، نەک فڕۆکەی بێفڕۆکەوان. تاوەکو ئێستا حکومەتی عێراق یان هێزە هاوپەیمانەکان بە فەرمی بەرپرسیارێتیی ئەم بۆردوومانەیان لەئەستۆ نەگرتووە.

پاشخانی گرژییە سەربازییەکانی ناوچەکە

ئەم پەرەسەندنە ئەمنییە لە کاتێکدایە کە عێراق و ناوچەکە بەهۆی جەنگی ئیران، ئەمریکا و ئیسرائیل بە دۆخێکی هەستیاردا تێدەپەڕن. لە ماوەی رابردوودا زنجیرەیەک هێرش بارەگاکانی "مقاوەمەی عێراقی"یان کردووەتە ئامانج.